ءىرى قارالاردىڭ ىشىندەگى اسىلى
بۇل ماسەلەگە كەيىنىرەك ورالارمىز, الدىمەن ۇلتتىق برەند توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنى تارقاتساق. ادەتتە, قازاقستاننىڭ ءيميدجىن سىرتقى نارىقتا تانىتاتىن وتاندىق ءونىم تۋرالى قاۋزاعاندا, ويعا بىردەن قازبا بايلىقتار كەلەتىنى ءمالىم. شيكىزات رەسۋرستارى, ونىڭ ىشىندە مۇناي, ۋران جانە تاعى دا باسقا پايدالى قازبالار ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى ءارى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ارتتىرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. دەسەك تە تابيعي بايلىقتار ءتۇپتىڭ تۇبىندە سارقىلىپ بىتەتىنىن ەستەن شىعارۋعا تاعى بولمايدى. البەتتە, گەرمانيالىق, جاپونيالىق اۆتوونەركاسىپ ورىندارى نەمەسە امەريكالىق IT كومپانيالارى سىندى كولىك پەن تىڭ تەحنولوگيالار شىعارۋىمىز ەكىتالاي. بىراق تا بۇرىننان قالىپتاسىپ, حالقىمىزدىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىن كاسىپ تۇرلەرى جوق ەمەس. ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ورنى بولەك. ايتالىق, قازاقتىڭ اقباس سيىرى. XX عاسىردىڭ 30-50-جىلدارى قازاق سيىرىن قالماقتىڭ ءىرى قاراسى مەن ۇلىبريتانيالىق گەرەفورد بۇقاسىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى شىعارىلعان بۇل اسىل تۇقىمدى مالعا قازىر سۇرانىس بىرتىندەپ جوعارىلاپ كەلەدى. 1991 جىلى قازاقستاندا قازاق اقباس سيىرىنىڭ سانى 1 ملن 200 مىڭدى قۇراسا, 2010 جىلى ونىڭ تەك 75 مىڭى عانا قالعان ەدى. بۇگىندە قازاق اقباسىنىڭ سانى 430 مىڭعا جۋىقتاپ, ونىڭ ىشىندە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ باسى 315 مىڭنان اسىپتى. تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدەگى ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى 740 مىڭنان استام ءىرى قارانىڭ 60%-عا جۋىعىن قازاق اقباس سيىرى قۇراپ وتىر. بۇعان وسىدان 9 جىل بۇرىن قۇرىلعان قازاق اقباس سيىرىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى اسەر ەتتى.
«2010 جىلى سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ اسىل تۇقىمدى زاۋىتتار مارتەبەسىن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا ەتتى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كوشباسشى ەلدەردىڭ ۇلگىسىندە ارنايى باعدارلاما ازىرلەپ, «اسىل تۇقىمدى مال» ۇعىمى ەنگىزىلدى. وسى ارقىلى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتالارى قۇرىلىپ, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ پالاتامىزدىڭ دا جۇمىسى جولعا قويىلدى. بۇرىن مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىندە بولعان كەيبىر مىندەتتەر جاڭادان قۇرىلعان پالاتالاردىڭ باسقارۋىنا بەرىلدى», دەدى قازاق اقباس سيىرى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى داۋرەن ماتاقباەۆ.
قازىر پالاتانىڭ قۇرامىندا 350-دەن استام مۇشە بار. قازاقستاندا ءوسىرىلىپ, باپتالعان زەڭگى بابا تۇقىمىنىڭ شەتەلدىك ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارادان ايىرماشىلىعى سول, قىستىڭ قىتىمىر ايازى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا ءتوزىمدى. دەمەك, جەرگىلىكتى قاتاڭ كليماتقا بەيىمدەلگەنىن اڭعارتادى.
«جەرگىلىكتى ءىرى قارا مەن گەرەفورد تۇقىمىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى قازاق اقباس سيىرىنىڭ ساپاسى ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, ءتول تۇقىمنىڭ سالماعى مەن ەتتىلىگى شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى مالدان اسپاسا, كەم تۇسپەيدى. بۇعان قوسا, ول مال ازىعىن تالعامايدى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءتوزىمدى كەلەدى. قازاق اقباس سيىرىنىڭ ارتىقشىلىعىن اۆتوكولىك ماركىلەرىنىڭ مىسالى نەگىزىندە تۇسىندىرسەك, ونى جاپونيالىق كولىكتەرگە تەڭەر ەدىك. نەگە دەسەڭىز, كۇنشىعىس ەلىنىڭ جىلجىمالى تەحنيكاسى جانعا جايلى, ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن جۇرۋگە قاۋقارلى. ءجيى سىنىپ, مازالاي بەرمەيدى. نەمىستىڭ كولىگىن بارلىعى العىسى كەلگەنىمەن ونىڭ بولشەكتەرى مەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ قۇنى قىمبات. سوندىقتان قازاق اقباس سيىرىن ءىرى قارالاردىڭ ىشىندەگى «تويوتا» دەسەك ارتىق بولماس», دەدى د.ماتاقباەۆ.
ءتىرى مالدىڭ ەكسپورتىنا كىمدەر قارسى؟
پالاتا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق اقباس سيىرىنا كورشىلەس رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستانمەن بىرگە, موڭعوليا ەلىنەن سۇرانىس ارتىپ, ەكسپورتقا شىعارۋعا ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. بۇل رەتتە وسى جىلدىڭ باسىندا ءتىرى مالدىڭ سىرتقى نارىققا ساتىلۋىنا تىيىم سالىنعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. شەكتەۋ شارالارى شارۋالارعا وڭاي بولمايتىندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اتالعان شەشىمدى جەڭىلدەتىپ, ارنايى كۆوتانىڭ نەگىزىندە ەكسپورتقا رۇقسات بەرۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى. الايدا قازاقستان فەرمەرلەر وداعى ۆەدومستۆونىڭ بۇل شەشىمىن قۇپتاماي وتىر.
«مەملەكەت باسشىسى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الدىنا ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن 5 جىل ىشىندە كەمىندە 2,5 ەسەگە ۇلعايتۋ مىندەتىن قويعانىمەن, بۇل ورتالىق ورگاندار تاراپىنان شەشىمىن تاپپاي وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ ەكسپورتىنا قاتىستى. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قازاقستان ءتىرى مالدى ەكسپورتتايتىن بولسا, ول ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ الىپساتارلىق نەگىزدە وسۋىنە نەگىز بولاتىنى ايتىلعان ەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇنىڭ پايداسى از. ەڭ الدىمەن, ەت جانە ەت ونىمدەرىمەن ىشكى نارىقتى تولىقتاي قامتىپ, وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ مالىمدەگەنبىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى حابارلاعانداي, تاياۋدا بۇقالار مەن قويدى ەكسپورتقا شىعارۋعا بولىنەتىن كۆوتا مولشەرى انىقتالادى. وسى ورايدا كۆوتا فەرمەرلەرگە قالاي بولىنەدى نەمەسە بۇرىنعىداي ءىرى شارۋاشىلىقتارعا عانا بەرىلە مە؟ ەكسپورتقا ارنالعان ءىرى قارانىڭ جىنىسىن كىم انىقتاپ, قانداي مەكەمە جاۋاپ بەرەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى؟», دەدى قازاقستان فەرمەرلەر وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك ابۋوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك قىدىرباي امانجولوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, تاۋارلى جانە اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى ەكسپورتتاۋ ىسكەر ازاماتتارعا كاسىبىن توقىراتىپ الماۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
«اسىل تۇقىمدى جانە تاۋارلى مال باسىن كوبەيتۋ كوپتەگەن فەرمەردىڭ نەگىزگى كاسىبى سانالادى. ولار شارۋاشىلىقتارعا ينۆەستيتسيا سالماس بۇرىن رەنتابەلدىلىك ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداراتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونىڭ ىشىندە نەسيەگە الىنعان ينۆەستيتسيانى قايتارۋ قانشا ۋاقىت الاتىنى ماڭىزدى. فەرمەرلەر ءۇشىن تاۋارلى جانە اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى ەكسپورتتاۋ شارۋالارىنىڭ شاتقاياقتاماي تۇرۋىنا جاردەمدەسەدى. ىشكى نارىقتا ونىمدىلىگى جوعارى تاۋارلى جانە اسىل تۇقىمدى بۇقالارعا سۇرانىس ءاردايىم بولا بەرمەيتىندىكتەن, ەكسپورتقا تىيىم سالۋ ازاماتتارعا ينۆەستيتسيانى بولجامدى جانە سالىستىرمالى قىسقا مەرزىمدە قايتارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىراتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. سونداي-اق ەكسپورتتىق شەكتەۋلەر ەت يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا, سول سەكىلدى تۇتىنۋشىلىق باعانىڭ تومەندەۋىنە وڭ اسەر ەتەدى دەگەن قيسىنسىز. ءبىزدىڭ جاعدايدا ەكسپورتتىق شەكتەۋدى ەنگىزۋدەن گورى فەرمەرلەر جانە بورداقىلاۋ الاڭدارى يەلەرىمەن كووپەراتسيالىق شارت نەگىزىندە بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن سويۋ پۋنكتتەرىن, استىق جانە جەمشوپ وندىرۋشىلەردىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمىن سۋبسيديالاۋ قاجەت. بۇل ينفراقۇرىلىم ساپاسىن جاقسارتىپ, سايكەسىنشە ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە اسەر ەتەدى. سول سەكىلدى لوگيستيكالىق تاسىمالدى بولشەك ساۋدا نۇكتەلەرىنە دەيىن قاداعالاپ وتىرۋ كەرەك. قوسىلعان قۇندى تەك دەلدالدار مەن الىپساتارلارعا قاتىستى رەتتەۋ قاجەت. بۇل ناقتى ءونىم شىعاراتىن فەرمەرلەرگە زيانىن تيگىزبەۋى ءتيىس», دەگەن عالىمنىڭ پىكىرى قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا كەلتىرىلگەن.
ەتتىڭ باعاسى ارزانداعان جوق
شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, اسىل تۇقىمدى مالعا ارنالعان سۋبسيديانى الۋ ءتارتىبى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. سەبەبى جاڭادان تاعايىندالاتىن مينيسترگە, ۆيتسە-مينيسترلەرگە نەمەسە باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعاعا سۋبسيديانى كوڭىلىنە جاققان سالاعا باعىتتاۋعا قيىندىق تۋدىرمايدى. قولعا تيگەننىڭ وزىندە ونى تەك شەندىلەرمەن جاقسى قاتىناس ورناتا بىلگەندەر عانا يەلەنەتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا فەرمەرلەر سۋبسيديانىڭ ورنىنا 25-30 جىلعا ارزان نەسيە بەرىلگەنى الدەقايدا ءتيىمدى بولادى دەگەن ويدا. بۇدان بولەك اسىل تۇقىمدى مالدى وسىرۋمەن اينالىساتىندار ءتىرى مالدىڭ ەكسپورتىنا قارسىلىق تانىتىپ وتىرعانداردىڭ ارتىندا بەلگىلى ءبىر مۇددەلى توپ بار دەپ سانايدى.
«مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدەگى ءىرى ەت وڭدەۋشىلەر بيلىك ارقىلى ءتىرى مالدىڭ ەكسپورتىنا تىيىم سالۋدى كوزدەگەن سىڭايلى. ولاردىڭ باستى جەلەۋى – ءتىرى مالدىڭ سىرتقى نارىققا ساتىلۋى سالدارىنان ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى تومەندەپ كەتتى دەگەندى العا تارتۋمەن بولدى. قوش, سونىمەن شەكتەۋ ەنگىزىلدى. الايدا كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى بۇرىنعىداي جارتىلاي كولەمدە وزگەرىسسىز قالىپ, اسىل تۇقىمدى جانە كوممەرتسيالىق ماقساتتاعى مالدىڭ باعاسى تومەندەپ كەتتى. ال ەتتىڭ باعاسى ءبىر تيىنعا دا ارزانداعان جوق. قازىر شەكتەۋ الىنىپ, مالدىڭ باعاسى ءسال كوتەرىلدى. بۇل جاعىمدى جاڭالىق. ويتكەنى ەلىمىزدە حالىقتىڭ شامامەن 40%-ى اۋىلدا تۇرادى. نەگە اۋىل حالقىنىڭ تابىسى ءسال ارتا باستاسا, قولداعاننىڭ ورنىنا كەرىسىنشە كەدەرگىلەر قويامىز؟! وڭىردەگى حالىق مالدى ساتۋ ارقىلى تەحنيكانى جاڭارتىپ, شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى. تيىسىنشە اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتى ارتادى. مىنە, وسىنى ءتۇسىنۋىمىز قاجەت», دەدى قازاق اقباس سيىرى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ۆەدومستۆو ساۋدا ماسەلەلەرى جونىندەگى قۇزىرلى ورگانمەن بىرلەسىپ, ارنايى ەرەجە دايىنداپ جاتىر. سوعان سايكەس, ەكسپورتقا رۇقسات بەرەتىن كۆوتا بەكىتىلىپ, ونى ءبولۋ ءتارتىبى بەلگىلەنەدى.
«كۆوتانىڭ نەگىزگى كولەمى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وتىنىمدەرى نەگىزىندە انىقتالىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە مالدى ەلىمىزدەگى قايتا وڭدەۋ نىساندارىنا وتكىزۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل تالاپتار ساقتالعان جاعدايدا بەرىلەتىن كۆوتا كولەمى انىقتالادى. وتىنىمدەردى تىكەلەي جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ارقىلى, سونداي-اق «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ وڭىرلىك قىزمەتتەرى ارقىلى بەرۋگە بولادى. تۇتاستاي العاندا, كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەردىڭ نەگىزىندە جانە ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ بالانسىنا سايكەس, كۆوتا كولەمى انىقتالىپ وتىرادى», دەدى ە.احمەتوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىندا ەلىمىز 9,2 مىڭ توننا سيىر ەتىن ەكسپورتتاعان. اتاپ ايتقاندا, ءىرى قارانىڭ ەتى وزبەكستان, رەسەي, بەلارۋس, قىتاي جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساتىلىپتى.
P.S. قازىر نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعانى بەلگىلى. دەسە دە قازاقستاندىق فەرمەرلەر ايتقانداي, زاڭ جۇزىندە ەركىن ەكونوميكاعا كوشكەنىمىزبەن سانامىز «كەڭەستىك» جوسپارلى ەكونوميكادان ءالى دە ارىلار ەمەس. شارۋانىڭ شاتقاياقتاپ تۇرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر, دەيدى شارۋالار.
