تاريح • 24 قاراشا، 2020

كوكشەلىك الاش تۇلعالارى

22 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ وتكەنىن جاڭعىرتۋ – ءار ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى. قازىر ماماندارعا تاريحتى شىنايى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتۋدا، ونىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىندا ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ قىزمەتىن عىلىمي تۇرعىدا تالداپ، ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى وتە زور. وسىنداي تۇلعالاردىڭ قاتارىندا «الاش» قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى دە بار.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، EQ

1937-1938 جىلدارى ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن جەكە تۇلعالارعا قارسى ۇيىم­داستىرىلعان شارالاردىڭ ەڭ شارىقتاۋ كەزەڭى بولدى. قازاقتىڭ زيا­لى قاۋىمى پارتيا قايراتكەرلەرىنىڭ اسىرا سىلتەۋىن قاتتى سىنعا الدى. الاش يدەياسىنداعى قايراتكەرلەردىڭ جەمىستى ەڭبەك جىلدارى ‒ اقىل ءھام جۇرەك ايباتىمەن كۇرەسكەن 1907 جىلدان 1937 جىلعا دەيىنگى 30 جىلداي ۋاقىتتى قامتيدى. مامىردىڭ سوڭعى كۇنىن قازاق قوعامى قارا جامىلىپ قارسى الادى. سەبەبى بۇل كۇن ساياسي قۋعىن سۇرگىن-قۇرباندارىن ەسكە الاتىن ازالى كۇن، قازاققا قارسى جاسالعان گەنوتسيدتىڭ تاڭباسى كۇنتىزبەگە باسىلىپ، رەسمي تۇردە اتالىپ كەلە جاتقانىنا ‒ 23 جىل.

 الاش يدەياسى ‒ قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ تەمىرقازىعى بولدى. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان الاش زيالى­لارىنىڭ ىستەرى دە، قالدىرعان اسىل مۇرالارى دا وراسان زور. XIX عاسىر­دىڭ سوڭىندا بىرقاتار اكىمشىلىك جانە سوت رەفورمالارى جۇرگىزىلدى. نا­تيجەسىندە، جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­­­قارۋدىڭ قالدىقتارى جويىلدى، پات­­شالىقتىڭ الەۋمەتتىك بازاسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن شارۋالار، كازاكتار، شە­نەۋنىكتەر تۇرىندەگى ەۋروپالىق حا­لىقتى قازاق جەرلەرىنە كوشىرۋ بو­يىن­شا كەڭ اۋقىمدى ناۋقان جۇزەگە اسىرىلدى، بايىرعى تۇرعىندار تۇر­عىلىقتى جەرلەردەن ماجبۇرلەپ شى­عارىلدى.

بيۋروكراتيالىق جانە يمپەريالىق وزبىرلىقپەن قاتار جۇرەتىن الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق قىسىم حالىقتىڭ جاپپاي نارازىلىعىن تۋدىردى. نارازىلىق قوزعالىستىڭ وسۋىنە 1905-1907 جىل­دارداعى ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى قاتتى اسەر ەتتى. وسى جاعدايدا زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى ۇلت-ازاتتىق قوز­عا­لىستى باسقارۋدى ءوز موينىنا الدى. ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت باي­تۇر­سىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە تاعى باسقا ۇلتتىق ەليتا پاتشالىق سايا­ساتقا قارسى كۇرەستىڭ زاڭدى نىساندارىن تاڭدادى. پەتيتسيا قۇراستىرۋ، مەم­لەكەتتىك دۋمانىڭ مىنبەرىن پايدالانۋ، پارتيانى ۇيىمداستىرۋ، گازەت شىعارۋ ءتارىزدى ءىس قولعا الىندى. ەلدە ءجۇرىپ جاتقان ساياسي يدەولوگيانى كوكشەلىك الاش تۇلعالارى قولداپ، تاريح ساحناسىندا ەرەكشە ورىن الدى. سولاردىڭ ىشىنەن اتاپ اي­تاتىن بولساق، ەرەكشەلەنەتىندەر ج.تىلەۋلين، ءا.دوسوۆ، ز.تەمىربەكوۆ، ح.بولعانباەۆ، ا.تۇرلىباەۆ، ش.ءالجا­نوۆ، م.كاشىموۆتەر.

حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاشتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە تۇسكەن، ەرلەر­دىڭ ىشىندە ءالى دە بولسا ەسىمى انىق ايتىلماي جۇرگەن قايراتكەرلەر بار. ابىلقايىر دوسوۆ ‒ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. كوكشەتاۋ ۋەزى، قوتىركول بولىسىندا (قازىرگى اقمولا وبلىسى) تۋعان. 1916 جىلى ومبى ورىس-قىرعىز (قازاق) جەتىم بالالار پانسيونىنا ورنالاسىپ، قازاق وقۋشى جاستارىنىڭ «بىرلىك» مادەني-اعارتۋ ۇيىرمەسىنە مۇشە بولعان. 1917 جىلى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ومبى قىرعىز (قازاق) كەڭەسى جانە وبلىستىق رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال مۇشەلىگىنە سايلاندى. كەيىننەن توتەنشە كوميسسيانىڭ ەرەكشە وتريادىن باسقارعان. كوكشەتاۋ وبلىستىق توتەنشە كوميسسياسىنىڭ ينسپەكتورى، رەسەي كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءسىبىر بيۋروسى جانىنداعى تاتار، قىرعىز (قازاق) سەكتسياسىنىڭ حاتشىسى، «كەدەي ءسوزى» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1920 جىلى قازان ايىندا وتكەن قازاق كەڭەستەرىنىڭ 1-قۇرىلتاي سەزىندە قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقا مۇشەسى جانە حاتشىسى بولىپ سايلانعان. 1922-1926 جىلدارى سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ، تۇركىستان وبلىس­تىق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ، ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورا­عاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1926-1927 جىلدارى قازاقستاننىڭ بۇكىل­رەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كومي­تەتى جا­نىنداعى وكىلى بولدى. 1927-1930 جىلدارى بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى، 1930-1937 جىلدارى بۇكىل­وداق­­تىق كوممۋنيستەر پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى، شىعىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى، اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، 1936 جىلى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، 1937 جىل­­دان شىمكەنت قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىز­مەتتەرىن اتقارعان. 1933-1937 جىلدارى بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستەر پارتياسى قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ، قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ، بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانە قا­زاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇ­شەسى بولىپ سايلانعان. ابىلقايىر ىسقاق ۇلى 1937 جىلى 28 قاراشادا جالعان ساياسي ايىپپەن تۇتقىندالىپ، 1938 جىلى 8 ناۋرىزدا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. 1956 جىلى 12 قازاندا اقتالعان.

الاش قوزعالىسىنىڭ ايتۋلى قاي­راتكەرى، كوكشەلىك تۇلعالى ازا­مات زاراپ تەمىربەكوۆ ‒ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، جۋرناليست. 1923-1925 جىلدارى پەتروپاۆل پەداگوگيكا تەحنيكۋمىندا، 1931 جىلى ماس­كەۋدەگى كوممۋنيستىك جۋرناليس­تەر ينستيتۋتىندا وقىدى. 1925-1929 جىلدارى پەتروپاۆل، اقتوبە، جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ كومسومول كومي­تەتتەرىندە قىزمەت اتقاردى. 1930 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» («ەگەمەندى قازاقستان») گازەتىنە پارتيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە اۋىستىرىلدى. 1931-1934 جىلدارى اتباسار، اقمولا اۋدانى پارتيا كوميتەتتەرىندە، «لەنين تۋى» گازەتىندە قىزمەت ىستەدى. 1934-1935 جىلدارى قاراعاندى وبلىستىق كوم­­سو­مول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، 1935-1937 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە قازاقستان ك(ب)پ وك-دە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت جاسادى. «جاڭا ءومىر»، «جانتالاس» شىعارمالارىمەن قاتار ن.وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى» رومانىن قازاق تىلىنە اۋدارعان. 1937 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، 1938 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. زاراپ مۇسا ۇلىنىڭ جارى حالىق جاۋىنىڭ جارى رەتىندە سوتتالدى جانە جەتى جىل بويى وتانىنا وپاسىزدىق جاساعانداردىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان اقمولا لاگەرىنە قامالدى. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە كىنا­سىز سوتتالعان زاراپ مۇسا ۇلىنىڭ ادال ەسىمى اقتالعانشا 25 جىل ءوتتى.

ساياسي كۇرەسكەر، جالىندى جۋر­نا­ليست، قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا اتسالىسقان تۇلعانىڭ ءبىرى – حايرەتدين  بولعانباەۆ. ول 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. كورنەكتى الاش قايراتكەرى، جۋرناليست، ورىنبوردا حۋساينيا مەدرەسەسىندە وقىپ، ءبىلىم العان. العاشقى ماقالالارى «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان. 1917 جىلى وتكەن ءى جانە ءىى جالپى قازاق-قىرعىز سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسقان. 1917-1918 جىلدارى الاش كوميتەتىن قۇرۋعا جار­دەمدەسكەن. 1918-1919 جىلدارى تاشكەنت قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق كۋرس­تا وقيدى. 1919-1921 جىلدارى تاشكەنت، ورىنبور قالالارىندا مۇ­عالىمدىك قىزمەت اتقارادى. ونىڭ تۋ­عان ەلى مەن جەرىنە ارنالعان ماقا­لا­لارى «قازاق» جانە «سارىارقا» گازەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ وتىردى. بىرنەشە جىل بويى «بىرلىك تۋى» اتتى ءباسپاسوز گازەتىندە  جۇمىس اتقارادى. اعارتۋ ىسىنە وتە كوپ ۇلەس قوستى. ول قىزىلجاردا، اقمولادا، تاشكەنتتە وقۋشىلارعا ساباق بەرىپ، وقۋ-ءبىلىم سالاسىن ۇيىمداستىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان اعارتۋ ءىسىن دامىتتى. بۇل جونىندە زامانداستارى ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلاتوۆ، م.شوقايدىڭ ەڭبەكتە­رىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. حاي­رەتدين بولعانباەۆ تا الاش قوز­عالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى، تۇر­كىستانداعى جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالعان ءىرى تۇلعا. پە­تروپاۆلدا گۋبەرنيالىق حالىق اعارتۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، پەدتەحنيكۋم مەن كەڭەس پارتيا مەك­تەبىنىڭ مۇعالىمى، كەڭەس پارتيا مەك­تەبى وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن اتقاردى. جازىقسىز جالا­مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جانىنداعى وگپۋ-دىڭ 1930 جىلى 4 ساۋىردەگى تەرگەۋ قاۋلىسىندا «1921 جىلى ورىنبور قالاسىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم قۇرىپ، ورتالىق ازياداعى ۆاليدوۆپەن بايلانىس جاساعانى ءۇشىن جانە گولوششەكينگە قاستاندىق ارەكەت جا­ساۋعا تىرىسقانى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن سول جىلدىڭ ۇكىمىمەن ارحان­گەلسك پەن سىكتىۆ­كار­عا ايداۋعا جىبەرىلەدى. 1934 جىلى كوكتەمدە ايىپ­­تالۋ مەرزىمى اياقتالىپ ەلىنە قايتا ورالادى، بىراق باس قالادا تۇ­رۋعا رۇقسات بەرمەي، وڭتۇستىكتەگى قاپلانبەك زووۆەتتەحنيكۋمىندا ۇس­تازدىق قىزمەت ەتۋگە جىبەردى. وسىندا 1937 جىلى 21 ساۋىردە قايتا ۇستالىپ، 21 قاراشادا تاشكەنتتە اتىلدى. XX عاسىردىڭ باسىندا قازاق ەلىندە وزىق ويلى، حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك سىڭىرگەن، ەل مۇددەسىن كورعاعان زيالى كاۋىم كالىپتاسقانى بەلگىلى. سانىنىڭ ازدىعىنا قارا­ماستان كازاقتىڭ ۇلتتىق-دەموكرا­تيالىق ين­تەل­ليگەنتسياسى زور الەۋ­مەتتىك، قوعامدىق-ساياسي ءمانى بار ما­سەلەلەرمەن اينالىستى. سولاردىڭ كاتارىندا كوك­شەتاۋلىق ناۋان حازىرەت، مامبەتالى سەردالين. ايدارحان تۇر­لىباەۆ، شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ تا بولدى.

 

جانارگۇل قۇرمانعاليەۆا،

ج.مۋسين اتىنداعى كوكشەتاۋ جوعارى قازاق پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار