سۋرەت: sakhara.kz
اتالعان زەرتتەۋدە وتكەن جىلى وسى قوعامدىق ىندەت بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ دەموكراتياسى دامىعان مەملەكەتتەرىندە دە ءورشي تۇسكەنى اتاپ كورسەتىلدى. مۇمكىن بولعان 100 بالدىڭ 80-ىنەن استامىن جيناعان ەلدەر سانى بۇرناعى جىلعى 8-دەن 5-كە دەيىن ازايعان. 2025 جىلى سجقي-ءدىڭ الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشى 42 بالل بولدى. بۇل – كەيىنگى ون جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندەگى ەڭ تومەنگى باعا. ءتىپتى سىبايلاس جەمقورلىقتى تىزگىندەپ, وزىق وندىققا كىرگەن مەملەكەتتەردىڭ التاۋى كورسەتكىشتەرىن تومەندەتىپ العان. مىسالى, كوپتەن بەرى كوش باستاپ كەلە جاتقان دانيانىڭ جيناعان ۇپايى 2024 جىلعى 90 بالدان 89 بالعا دەيىن ازايعان. ليۋكسەمبۋرگتىكى 81-دەن 78-گە دەيىن (3 بالعا), جاڭا زەلانديانىكى 83-تەن 81-گە دەيىن (2 بالعا), شۆەيتساريانىكى 81-دەن 80-گە دەيىن (1 بالعا), اۋستراليا مەن يرلانديانىكى 77-دەن 76-عا دەيىن (1 بالعا) كەمىگەن. ال گەرمانيا بىلتىر بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2 بالدى كوپ جيناپ, 77 بالمەن وزىق وندىقتان ورىن الدى. سجقي-ءدى 1 بالعا تومەندەتىپ العان دامىعان ەلدەر – امەريكا قۇراما شتاتتارى (64 بالعا دەيىن), فرانتسيا (66 بالعا دەيىن), ۇلىبريتانيا
(70 بالعا دەيىن).
زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 182 ەلدىڭ ەڭ سوڭىندا قالعان «وندىقتىڭ» ىشىندە بۇرىنعىشا وڭتۇستىك سۋدان (9 بالل, 181-ورىن), سومالي (9 بالل, 181-ورىن), ۆەنەسۋەلا (10 بالل, 180-ورىن), يەمەن (13 بالل, 177-ورىن), ليۆيا (13 بالل,177-ورىن), ەريترەيا (13 بالل, 177-ورىن), سۋدان (14 بالل, 175-ورىن), نيكاراگۋا (14 بالل, 175-ورىن), سيريا (15 بالل, 172-ورىن), سولتۇستىك كورەيا (15 بالل, 172-ورىن), ەكۆاتورلىق گۆينەيا (15 بالل, 172-ورىن) بار.
جەمقورلارعا جازاسى اسا قاتاڭ سانالاتىن كورشىلەس قىتاي بۇرناعى جىلى دا, بىلتىر دا 43 بالل جيناپ, 76-ورىندى ەنشىلەدى. باۋىرلاس, تاعدىرلاس ەلدەرگە كەلسەك, تۇركيا 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 بالل جوعالتىپ, 31 بالمەن 107-ورىننان 124-ورىنعا شەگىندى. وزبەكستان 1 بالدان ايىرىلىپ, 31 بالمەن 121-ورىننان 124-ورىنعا سىرعىدى. ازەربايجان كورسەتكىشىن 8 بالعا جاقسارتىپ, 30 بالمەن 154-ورىننان 130-ورىنعا كوتەرىلدى. تۇرىكمەنستان بۇرناعى جىلعىداي 17 بالل العانىمەن, 164-ورىننان 166-ورىنعا تومەندەدى. تاجىكستان دا بۇرىنعى كورسەتكىشى – 19 بالمەن 164-ورىننان 166-ورىنعا ءتۇستى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە بىلتىردان بەرى كوش باستاعان ارمەنيا بىلتىر 1 بالدى كەم الىپ, 63-ورىننان 65-ورىنعا اۋىستى. قازاقستان 2 بالل جوعالتىپ, 38 بالمەن 88-ورىننان 96-ورىنعا تومەندەدى. بەلارۋس تە 2 بالدان ايىرىلىپ, 31 بالمەن 114-ورىننان 124-ورىنعا ىعىستى. قىرعىزستان كورسەتكىشىن 1 بالعا جاقسارتىپ, 26 بالمەن 146-ورىننان 142-ورىنعا كوتەرىلدى. رەسەي بۇرناعى جىلعىداي 22 بالل جيناعانىمەن, 154-ورىننان 157-ورىنعا ءتۇستى.
ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – Transparency International ءوز زەرتتەۋىندە ساراپشىلار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەنگەنىمەن, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كوزقاراسىن ەسكەرمەيدى. مىسالى, ونىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تاراتىلىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت رەتىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قاراماعىنا بەرىلگەندىگى تۋرالى سىنىمەن بىرەۋ كەلىسسە, بىرەۋ كەلىسپەۋى مۇمكىن. بۇل شەشىمنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى. سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى شەتەلدىك قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاتىستى سىننىڭ نەگىزدىلىگى دە كۇماندى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىندا «شەتەلدىك اگەنت» ۇعىمى جوق ەكەنىن دە ايتقان ءجون. سونىمەن قاتار اتالعان ۇيىمنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور, جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتۋ, جۋرناليستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ, قوعامنىڭ بيلىكتى باقىلاۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇدەرىسىن جانە ولاردىڭ سوماسى مەن جۇمسالۋىن مۇمكىندىگىنشە اشىق ەتۋ تۋرالى ۇسىنىستارى نازار اۋدارارلىقتاي.
شىنتۋايتىندا, ەلىمىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا ناقتى دا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ, ءتيىستى ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سوت ارقىلى جەمقورلاردان الىنعان قاراجات ەسەبىنەن كەيىنگى 3 جىلدىڭ ىشىندە 89 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا 150 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى بولىنگەندىگى – سونىڭ ايعاعى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى سىبايلاس جەمقورلىق جانە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق سانى وتكەن جىلى 976 بولعان. بۇل بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 23,1 پايىزعا از.
سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ سانى اباي وبلىسىندا 2024 جىلعى 58-دەن بىلتىر 12-گە دەيىن (79,3 پايىزعا), ۇلىتاۋ وبلىسىندا 24-تەن 9-عا دەيىن (62,5 پايىزعا), پاۆلودار وبلىسىندا 56-دان 22-گە دەيىن (60,7 پايىزعا), اقمولا وبلىسىندا 31-دەن 14-كە دەيىن (54,8 پايىزعا), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 33-تەن 15-كە دەيىن (54,5 پايىزعا), باتىس قازاقستان وبلىسىندا 45-تەن 24-كە دەيىن (46,7 پايىزعا) ازايعان.
وكىنىشكە قاراي, بىرقاتار وڭىردە تىركەلگەن سىبايلاس جەمقورلىق سانى كوبەيگەن. قوستاناي وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 36-دان بىلتىر 54-كە دەيىن (50 پايىزعا), اقتوبە وبلىسىندا 46-دان 65-كە دەيىن (41,3 پايىزعا), قىزىلوردا وبلىسىندا 32-دەن 37-گە دەيىن (15,6 پايىزعا), الماتى قالاسىندا 105-تەن 113-كە دەيىن (7,6 پايىزعا), ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 28-دەن 30-عا دەيىن (7,1 پايىزعا) ۇلعايعان. ال جەمقورلىقتىڭ كوپتىگى جونىنەن جىلداعىشا استانا قالاسى «بايگە» بەرمەي تۇر. بىلتىر ەلوردادا وسى قىلمىس سانى 45,4 پايىزعا ازايعانىمەن, 124-كە دەيىن عانا ازايدى. جەڭ ۇشىنان جالعاسۋشىلىق الماتى وبلىسىندا 27,4 پايىزعا تومەندەگەنمەن, 53, تۇركىستان وبلىسىندا 42,2 پايىزعا كەمىگەنىمەن, 48 بولدى.
جالپى, ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىق سانىنىڭ جىلدان-جىلعا ازايۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءارتۇرلى قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ سانى دا وتكەن جىلى 431-گە دەيىن, ياعني 36,7 پايىزعا كەمىگەن. الايدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىققا ۇرىنعان قىزمەتكەرلەر سانى بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 16-دان 53-كە دەيىن (231,3 پايىزعا) كوبەيگەن. زاڭ بۇزعان ەكونوميكالىق تەرگەپ-تەكسەرۋ قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 4-تەن 12-گە دەيىن (200 پايىزعا), اسكەري قىزمەتشىلەر 15-تەن 42-گە دەيىن (180 پايىزعا), اكىمدەر 4-تەن 10-عا دەيىن (150 پايىزعا), پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى 6-دان 8-گە دەيىن (33,3 پايىزعا) ۇلعايعان. وسىنداي كەمشىلىكتەر مەملەكەتتىك ورگانداردان ءوز قاتارلارىندا ءتارتىپ ورناتۋ جانە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇمىستارىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى.
