مەرەيتويلىق داتاعا وراي ءار جەرلەردە فاريزا اپاما ارنالعان ءھام باعىشتالعان كەشتەر, ەسكە الۋلار, دۇعالى استار وتكىزىلىپ جاتىر. جۇرتتان اپامدى ساعىنعان كوڭىلدەردىڭ لەبىزى مەن اڭساعان جۇرەكتەردىڭ ءلۇپىلى اڭقيدى. فاريزا اقىن تۋرالى قانشاما جان تەبىرەنتەرلىك پىكىرلەر ەستيمىن, كولدەي ماقالالاردى وقيمىن. تۇسىنگەنىم, «فاريزا كەتتى, تالانتتى كىسى ەدى, ماعان مىناداي جاقسىلىعى ءوتىپ ەدى, بالەنشەگە ءبۇيتىپ ەدى, تۇگەنشەگە ءسۇيتىپ ەدى» دەپ, سونشالىقتى تالانتتىڭ – پوەزيا پاديشاسىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە «يلانعان» ءھام ءولىمىن «مويىنداعان» نيەتتەردىڭ كوپتىگى... بىراق مەنىڭ جۇرەگىمدە اپام ءالى مەنىمەن بىرگە, قاسىمدا, كۇندە داستارقانىمدا, سورەمدە, تورىمدە. وسى ۋاقىتقا دەيىن سولاي.
...ەسىمدە عوي اپامنىڭ قايتقان كۇنى... قاڭتاردىڭ 23-ءى, اقتۇتەك بوران.... «جازىلىپ كەتەدى»… «وسى ەم كۋرسىن العان سوڭ بۇرىنعىسىنان جاقسارادى دا, اۋرۋحانادان شىعىپ, اپام قايتادان قاسىمىزدا جۇرەدى» دەپ ەڭ سوڭعى كۇنگە دەيىن ويلاپپىن. ولاي ويلاماۋعا سەبەپ تە جوق ەمەس. اۋرۋحاناعا بارعان سايىن ادەبيەت پەن ونەردىڭ جاي-جاپسارىن اڭگىمە ەتەتىن اپام سوڭعى ءبىر كۇندەرىندە عانا «وسىدان امان-ەسەن تۇرسام, استانانىڭ تورىندە مەڭدەكەشكە (ساتىبالديەۆ) ارناپ قاتىرىپ تۇرىپ كەش وتكىزەم» دەدى. ءسوزى نىق, داۋسى شيراق. ايتسا جاسايتىنىنا, ويعا السا, ىسكە اسىراتىنىنا مۇلدە كۇمان كەلتىرمەيمىن. وعان سەبەپ سوناۋ جىلدارى – استانادا ءالى جاستار جينالاتىن وقۋ ورىندارى مەن مادەني وشاقتار تاپشى ۋاعىندا, رۋحاني ۇيىمدار مەن قاراكوزدەردىڭ تاپ بۇگىنگىدەي كوبەيە قويماعان شاعىندا فاريزا اپاي ءوزى ۇيىتقى بولىپ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆقا ارناپ كەش وتكىزگەندە ماڭايىندا بولدىم. بىرنەشە اي بويى سۇلتانماحمۇتتىڭ كىتابىن قولىنا الىپ, قايتا ء«سۇزىپ» شىقتى. بىردە ۇيىنە بارسام, ديۆاندا كىتاپ وقىپ وتىر, مەن كىرگەندە كوزىلدىرىگىنىڭ استىنان «كەلدىڭ بە؟» دەپ, ءبىر قارادى دا, «ال, نە جاڭالىعىڭ بار؟» دەپ ىقىلاسىن ماعان اۋداردى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, ءارتۇرلى اڭگىمەلەردەن سوڭ, اپامنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ «ورنىندا» ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءتىپتى, اپامنىڭ اقىن كوڭىلىنىڭ قاناتتانىپ تۇرعانىن بايقادىم. وعان سۇلتانماحمۇت ولەڭدەرىنىڭ قاتتى اسەر ەتكەنىن دە ۇقتىم. شاي بولمەگە ءوتىپ بارا جاتىپ كەنەت اپام: «…كەسەنى قولىما الىپ قاراي بەردىم. ىشىندە ناقاق كوزدەن جاس بار ما دەپ»… سۇمدىق قوي!» دەدى. سۇلتانماحمۇتتىڭ ء«بىر ادامعاسىن» ايتىپ, تامسانىپ, ريزا بولىپ كەلە جاتىر. سول شايدىڭ ۇستىندە سۇلتانماحمۇتقا ارنالعان كەشتىڭ ستسەناريى, سويلەنەتىن ءسوز, ايتىلاتىن وي, وقىلاتىن ولەڭ… بارلىعى تالقىلاندى. اپامنىڭ ءسىڭلىسى ەلەونورا ەكەۋمىزگە داستارقان ءمازىرىن تاپسىردى. سوندا ەلەونورا ەكەۋمىز 4-5 استاۋ اپامنىڭ سوعىمىنان ارنايى سىباعا-جىلىكتەرىمەن اسىپ اپارعانىمىز, ونى تارتۋ رەتىنەن شاتاسىپ, اپامنان «سوگىس» العانىمىز بار-دى. تورايعىروۆ كەشىن فاريزا اپام ءوزى جۇرگىزدى. سول كەشتە استاناداعى «مەن – زيالىنىڭ» تايلى-تاياعى قالماي قاتىسىپ, سۇلتانماحمۇتتىڭ رۋحى ءبىر شالقىعان كۇن بولدى. سول كەشتەن كەيىن وسى ەلوردادا سۇلتانماحمۇتتىڭ ەسىمىن ايتقان ءبىر مۇسىلمان كورگەنىم جوق…
ەلوردا دەمەكشى, استانالىق بولعانىمىزعا دا جيىرما جىلداي ۋاقىت ءوتتى. سول ۋاقىتىمنىڭ 11 جىلدان استامىن فاريزا اپاممەن بىرگە وتكىزىپپىن. اپام دۇنيەدەن وزعالى قانشاما جۇرت ىقىلاسى ەستىلدى. ءبىرى ساعىنعان, ءبىرى كۇرسىنگەن, ءبىرى جوقتاعان… ارنايى «ەستەلىك» كىتابى دا جارىققا شىقتى. جۇرتشىلىق «سوڭعى كەزدە قاسىندا كوپ جۇرگەن ەلەنا ەدى, نە دەر ەكەن, نە جازار ەكەن؟» دەپ كۇتكەنى دە راس. اپام قايتقان ساتتەن باستاپ مەنىڭ تەلەفونىما دامىل جوق, تەلەارنالار: «فاريزا اپايدىڭ قايتقانىنا وراي جەدەل حابار ءتۇسىرىپ جاتىرمىز, كەلىپ سويلەڭىزشى» دەيدى. «فاريزا اپام مەنىڭ انامداي عوي, انام وڭ جاقتا جاتقاندا, بەتىمدى بوياپ الىپ, تەلەديداردا «ولاي ەدى, بۇلاي ەدى» دەپ سويلەپ تۇرعانىم قالاي؟» دەيمىن. ولاي ەتۋگە ءداتىم دە بارمادى. كۇندە وزىممەن بىرگە جۇرەتىن فاريزا اپام تۋرالى «ەستەلىك» جازۋعا دا سانام مەن جۇرەگىمدى كوندىرە المادىم. تەك اپام قايتقالى وتكىزگەن كەشتەرىم مەن كونتسەرتتەرىمدە ساحنادان رۋحىمەن سىرلاسىپ كەلەمىن. كونتسەرت دەمەكشى, فاريزا اپام مەنىڭ ەلورداداعى ەڭ العاشقى كەشىمنەن باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن قولداپ, دەمەپ ءوتتى. 2002 جىلى قىزىلورداعا «سىيماي», انىعى «سىيدىرماي», استاناعا كەلگەن كەزىمنەن باستاپ, انامداي قامقورلادى. العاش كەلگەنىندە «تىكەلەي باستىعىڭ كىم؟» دەپ سۇرادى. «مەڭجامال السەيىتوۆا دەگەن كىسى» دەيمىن. اپام: «ا, كادىمگى مەڭجامال ما؟ ول ءوزىمنىڭ مەڭجامالىم عوي, دۇرىس ادام» دەدى. مەڭجامالمەن دە اپامنىڭ ارقاسىندا تۋىستاي ارالاسىپ, ءالى كۇنگە ىرگەمىز الىستاعان جوق. ەندى قۇرىلعان ەلورداعا كەلگەنىمدە ەسىگىن اشىپ كۇتىپ وتىرعان كوكەمىز جوق, ءتورت جىل ءبىر وقۋ ورنىنىڭ جاتاقحاناسىندا تۇردىم. ونى دا سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى كۇلاش ءشامشيدينوۆا الىپ بەرگەن. جاتاقحانانىڭ جاعدايى بەلگىلى, ىستىق سۋ, اسحاناسى جوق, تىم ەسكى. فاريزا اپام پارلامەنتتە دەپۋتات. كۇن سايىن جۇمىس اياعىنا قاراي قوڭىراۋ شالىپ: «ەسىكتىڭ الدىندا كولىك كۇتىپ تۇر, شىق» دەيدى دە, قويا سالادى. اپام ايتقان سوڭ, اپىل-عۇپىل جۇگىرە تۇسسەم, قىزمەتتىك كولىگىمەن شوپىرى قۇرمان اعا كۇتىپ تۇرادى. كەيدە كولىكتىڭ ارتىندا اپام ءوزى وتىرادى دا, مەن مىنەر-مىنبەستەن كەتتىك دەيدى. كولىك قايقاڭ ەتە قالىپ, زاۋلاي جونەلەدى. اپام «تىنىشتىق پا, نە جاڭالىق؟» دەيدى, وعان مەنىڭ جاۋابىمنان سوڭ ۇنسىزدىك ورنايدى. قايدا, نەگە بارا جاتقانىمىزدى مەن سۇرامايمىن, ول كىسى ايتپايدى. دىتتەگەن جەرگە جەتكەننەن سوڭ, ءبىر مەيرامحاناعا, بولماسا ءبىر سارايعا كىرەمىز. فاريزا اپايدى قاۋقىلداي قورشاپ, جاپىرلاي امانداسقان جۇرتتان ءسال ىعىسىپ, كەيىن شەگىنەمىن. اپام ارتىنا جالت قارايدى دا, «قايدا قالدىڭ؟ بەرى ءجۇر», دەپ قاسىنا تارتادى. قاۋمالاعان جۇرتقا «سەندەر مىنا لەنانى تانيسىڭدار ما؟» دەيدى. ولار بولسا ماعان قاراپ, تانىماسا دا «ا, تانيمىز! ارينە!» دەپ شۋلاسادى. «جوق, تانىمايمىز» دەسە, اپامنان «وسى سەندەر نەگە تالانتتى جاستاردى بىلمەيسىڭدەر؟» دەگەن «تاياقتى جەيتىندەرىن» بىلەدى. اپامنىڭ تۇتقيىلدان ىلەتىن مىنەزى مەن جۇرتتىڭ «شاراسىزدىقتان» تۋعان وتىرىكتەرىنە مەنىڭ ابدەن ايىزىم قانادى. كوپ بولسا 2-3 توست وتىرامىز, كىمنىڭ تويى ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلە جاتقانىمدا, «مەن قايتتىم, سەن نەعىلاسىڭ؟» دەيدى اپام, «مەن دە» دەيمىن.
كەيدە اپامنىڭ ۇيىنە قونىپ, تاڭەرتەڭ جۇمىسقا دەپۋتاتتىڭ كولىگىمەن جەتەمىن. ادەتتە, كولىكتەردىڭ بارلىعى باسقى كىرەبەرىسكە جاقىنداي المايدى, تەك دەپۋتاتتار مەن مينيسترلەردىڭ كولىكتەرىنە عانا رۇقسات ەتىلگەن. فاريزا اپامنىڭ ايرىقشا ءنومىرلى كولىگى قايقايىپ مينيسترلىك الدىنا كەلىپ, مەنى مىنگىزىپ, نە ءتۇسىرىپ كەتىپ بارا جاتقانى ارىپتەستەرىمنىڭ ءبىرازىنىڭ كوزىنە «كۇيىك» بولىپ, سىپسىڭ اڭگىمە تاراعانى بار. بىردە جاتاقحانامنان جاياۋلاتىپ, بورانداتىپ جەتەم دەگەنشە جۇمىسقا كەشىگىپ قالدىم. ەنتىگە بەتتەپ, ءليفتىنىڭ تەتىگىن باسىپ, ىشكە ەنسەم, ليفتىدە ءمينيسترىم ءشامشا كوپبايقىزى بەركىمباەۆا تۇر ەكەن (ول كەزدە مينيسترلەر, اكىمدەر جۇرتپەن از دا بولسا تەڭ ءومىر سۇرەتىن). مەنى تاني كەتىپ, امانداسىپ, حال-جاعدايىمدى سۇراپ جاتىر. باسقان نۇكتەمە جەتكەن سوڭ, جىلى قوشتاسىپ تۇسە باستاعانىم سول ەدى, تاپ الدىمنان ءوزىمنىڭ قىزمەت ەتەتىن دەپارتامەنت باسشىسى شىعا كەلمەسى بار ما؟ كوپ ۋاقىت وتپەي, باستىعىم شاقىرىپ الىپ, سوگە باستادى: «ۆى كتو تاكايا؟ س وپوزدانيەم پريحوديتە نا رابوتۋ, ەششە س مينيستروم ۆ ودنوم ليفتە. كاك ۆام نە ستىدنو؟ پونيماەتە! گدە سۋبورديناتسيا؟..». بوراننىڭ سالدارىنان كەشىككەنىمدى, ءمينيستردىڭ ليفتىدە تۇرعانىن بىلمەي قالعانىمدى, ءتىپتى مينيسترمەن بىرگە جاي قىزمەتكەر ليفتىگە قاتار وتىرماسىن دەگەن زاڭ جوق ەكەنىن ايتىپ ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن, باستىعىم تۇسىنگىسى كەلمەيدى. ءسوز لامىنەن بايقاعانىم, مەنىڭ كەڭسەلىك تارتىپكە باعىنا بەرمەيتىنىم, باستىق كورسە, قۇيرىعىن بۇتىنا قىسا جىلماڭداپ كەتەتىن ۇرى يت سەكىلدى وزگەرە قويمايتىنىم, دەپۋتاتتىڭ كولىگىمەن «شالقايىپ» جۇرەتىنىم ول كىسىگە «اۋىر» ءتيىپ جۇرگەن سياقتى. مەنىڭ دە شىدامىم تاۋسىلدى. «مىناداي جەردە جۇمىس ىستەمەيمىن» دەپ ەسىگىن تارس جاۋىپ شىعىپ كەتتىم. كابينەتتەن سومكەمدى الىپ, شىعا بەرگەنىم سول ەدى, ۇيالى تەلەفونىم شىر ەتتى. فاريزا اپام! كۇننىڭ سۋىقتىعىن ايتىپ, توڭىپ قالمادىم با, نە جاڭالىعىم بارىن سۇراپ جاتىر. «جاڭالىعىم – جۇمىستان كەتتىم» دەدىم. اپام «نە بولدى؟» دەپ اڭ-تاڭ. بولعان جاعدايدى ايتىپ ەدىم, ءزىلدى مىرس ەتتى. سول كۇنى جۇمىسقا بارمادىم. ەرتەسىنە دە بارماي, استانانى ارالاپ جۇرسەم, كەشە مەنى يتتەي ەتىپ جىبەرگەن دەپارتامەنت باسشىسى تەلەفون سوعادى: داۋىس ىرعاعى وزگەرگەن, پۇشايمان بولىپ تۇر. «پوجالۋيستا, پريحوديتە» دەپ جالىنادى. نە دە بولسا, فاريزا اپامنان ءدۇمپۋدىڭ جەتكەنىن جانە وسال تيمەگىنىن سەزدىم. شىنىندا سولاي بولىپ شىعىپتى. مەنىڭ جاعدايىمدى ايتىپ مينيستر ءشامشا كوپبايقىزى بەركىمباەۆاعا تەلەفون سوعىپتى. «اناۋ, ديرەكتورسىماعىڭ سەنىمەن بىرگە ليفتىگە نەگە مىنەسىڭ دەپ ۇرساتىن كورىنەدى؟ بۇل نە دەگەن اقىماقتىق؟ باياعىدا مۇقاعاليدى دا ءوستىپ ءولتىرىپ ەدى قازاق, ول سەندەردىڭ ونداي كەڭسەلىك «تارتىپتەرىڭە» كونە المايدى», دەپتى. فاريزا اپام ومىرىندە قاتتى قۇرمەتتەگەن, «قىز عۇمىر» اتتى ولەڭىن ارناپ ايالاعان ەلىمىزدىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ بىرەگەيى ءشامشا كوپبايقىزى اپاما: «مينيسترمەن بىرگە ليفتىگە مىنبەسىن دەگەن ءتارتىپ جوق, ادامنىڭ ءبارى بىردەي عوي, اپاي. كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەيدە وسىندايى بار…» دەپ اقتالعان كورىنەدى. ايتسا ايتقانداي, بىرنەشە رەت قوڭىراۋدان كەيىن باستىعىما بارىپ, ءتۇسىنىسىپ, قايتا جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىم.
وسىلاي كۇندە جۇمىستان شىعىپ, نە تويعا, نە كەشكە, بولماسا اپام: «جاتاقحاناداسىڭ عوي, ەتتى ساعىنعان شىعارسىڭ, ۇيگە ءجۇر» دەپ الىپ كەتەدى. ەكەۋدەن ەكەۋ ءبىر تاباق ەتتى الىپ, ءان-جىرىمىزدى ايتىپ, سىرلاسىپ وتىرامىز…. سونداي سىرلاسۋدىڭ بىرىندە استانادا كەش وتكىزگىم كەلەتىنىن ايتتىم. اپام: «دۇرىس, ەل-جۇرتقا استاناعا كەلگەنىڭدى ءبىلدىرۋىڭ كەرەك» دەپ قولداۋ كورسەتىپ, ەرتەسىنە جۇمىس كابينەتىندە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق كەدەن كوميتەتىنىڭ باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆقا تەلەفون شالدى. «بەردىبەكجان, سەن ءوزىڭ قىزىلوردادا اكىم بولعانىڭدا وبلىسىڭنىڭ ونەرپازدارىن الماتى مەن استاناعا الىپ كەلىپ, جارقىراتىپ كورسەتىپ ەدىڭ, ەلەنانى بىلەسىڭ عوي» دەدى. بەردىبەك اعا ار جاعىنان ماقۇلداپ جاتقان بولۋى كەرەك, «سول قارىنداسىڭ قازىر استانادا, ەل-جۇرتقا ەلورداعا كەلگەنىن ءبىلدىرىپ, ءبىر كەش جاساعىسى كەلەدى» دەدى. تۇتقانىڭ ار جاعى كوپ سويلەگەن جوق, اپام تۇتقانى قويىپ جاتىپ: «شەشىلدى, ەرتەڭ اعاڭا بار», دەدى. ەرتەسىنە بەردىبەك اعا: «ەلەنا, فاريزا اپاي ايتقاسىن عانا دەپ ويلاپ قالما, سەنىڭ ونەرىڭدى قۇرمەتتەيتىن ەكى ادام بولسا ءبىرى – مەن, جالعىز ادام بولسا, سول – مەنمىن» دەپ ودان سايىن مارقايتتى. استانانىڭ العاشقى قالىپتاسپاعان قيىنداۋ جاعدايىنا, مادەني مۇمكىندىكتەرىنە قاراماستان, كەش كونگرەسس حوللدا سول كەزدەگى ولشەممەن جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ونى كەش سوڭىندا جارتى ساعات ءسوز سويلەگەن ءابىش اعانىڭ «مىناۋ استانانىڭ اقتۇتەك بورانىنداي فاريزانىڭ مىنەزىنەن ساڭىلاۋ تاۋىپ, وسىنداي ىسكە مۇرىندىق بولدىرعان سەن مىقتىسىڭ» دەپ قاعىتا سويلەپ, جۇرتتى كۇلدىرىپ, اتاپ كورسەتكەنى ءالى ەسىمدە. بۇل 2004 جىل بولاتىن…
اراعا ونشاقتى جىل سالىپ 2011 جىلى انام ومىردەن وزىپ, ومىرىمدە ۇلكەن وزگەرىس بولدى. فاريزا اپامنىڭ قامقورلىعى مەن ادامگەرشىلىگىن سول كەزدە سەزىندىم. اناممەن بىرنەشە رەت داستارقانداس بولعانى بار, سوناۋ 1992 جىلى قىزىلورداعا كەلگەن ساپارىندا ۇيدە بولىپ, پاپامنىڭ دا كوزىن كورگەنى بار, ارنايى «كوڭىل اسىن» بەرىپ, قۇران باعىشتادى. سول ۋاقىتتا فاريزا اپامنىڭ دا اۋىرىپ, گەرمانيادان العاشقى وتاسىن جاساتىپ كەلگەن ۋاقىتى ەدى. جامان اۋرۋ كۇننەن-كۇنگە دەندەپ بارا جاتقانىن تۇسىنسەم دە, فاريزا اپامنىڭ بولمىسىنا قاراپ ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ بارا جاتىر دەپ ويلاي المادىم. اۋرۋحانادا جاتىپ تا, حيمياسىن العاننان كەيىن بىراۋىق شاقىرعان شارالارعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ, جاستارعا قولداۋ كورسەتۋدى ءبىر ءسات تە توقتاتقان جوق. مەنىڭ انام قايتقاننان كەيىن, كوڭىلىمنىڭ ءتۇسىپ جۇرگەنىن كورىپ: «كوپتەن بەرى ۇندەمەي قالدىڭ, سەنىڭ دە اناۋ روزا, ماقپالدار سەكىلدى ءوز ءۇنىڭدى كورسەتەتىن ۋاقىتىڭ كەلگەن جوق پا؟» دەپ, كەجەگەمىز كەيىن تارتىپ, ءۇمىتىمىز ۇزىلە باستاعاندا العا قاراي سىلتەگەن ءسوزى ءالى جادىمدا. ءوزى جامان اۋرۋدىڭ 4-ستادياسىندا ءجۇرىپ, وكپەسىن سۇيرەتىپ «التىن قىران» قورىنىڭ پرەزيدەنتى, بەلگىلى ونەر مەن ادەبيەتتىڭ جاناشىرى يسلامبەك سالجانوۆقا مەنى ءوز قولىمەن اپارىپ تانىستىرىپ, الداعى كونتسەرتىمە دەمەۋشى بولۋدى تاپسىرۋ ءۇشىن تەك فاريزا بولىپ تۋ كەرەك شىعار! قازىرگى زامانداعى بيلىكتەگىلەردىڭ ون ەكى مۇشەسى ساۋ, بالەنباي شەتەلدىڭ دارداي وقۋىنىڭ ديپلومىن ەگەلەنىپ, 5-6 ءتىلدى يگەرگەنىمەن, بىرەۋدىڭ تالانتى تۇگىلى, قالتالارىنا پايدا تۇسپەسە ەشتەڭەگە سەلت ەتپەيتىنىن كورگەندە ىزادان جارىلا جازدايسىڭ!
فاريزا اپام ءاربىر ارالاسقان ادامىمەن تۇراقتى بولۋعا تىرىساتىن. قايسىبىر ونەرگە كەلگەن جاستىڭ قايدان شىققانى, اتا-اناسىنىڭ كىم ەكەنى, جاعدايى قالاي ەكەنى اپامنىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. ەڭ الدىمەن سول ادامنىڭ بۇتىندەلمەي تۇرعان جەرى بولسا, بۇتىندەۋگە, قۇرالماي تۇرعانىن قۇراسۋعا, بولماي جاتقانىن بولدىرۋعا ۇمتىلادى. بارلىق جان جۇرەگىمەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇرگەن تالانت كورسە, سونى باۋىرىنا تارتادى. ىزدەيدى, سۇرايدى, تاپسىرادى. قازىر الەم مەيىرىمدى انانىڭ سيمۆولى دەپ مات تەرەزانى اۋليە تۇتادى. سوڭعى كەزدە ول كىسىنىڭ دە (قارا جەر حابار بەرمەسىن) ءارتۇرلى داۋلى ارەكەتتەرى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانا باستادى. ءتىپتى, مات تەرەزانى ايتپاي-اق, تۋعان بالالارىنان بەزىنىپ, تاستاپ كەتىپ جۇرگەن كوكەك اكە مەن انالاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى ءبىزدىڭ قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعاندا, اعاسىنىڭ توعىز بالاسىن ءوز بالاسىنداي تاربيەلەپ, اسىراپ-باققان فاريزا اپامنىڭ كەڭدىگى مەن ادامگەرشىلىگىنە تەڭ كەلەتىن تۇلعانى كورگەنىم جوق. بۇل بيىكتىك پەن پاراسات ءبىزدىڭ قازاق قىزدارىنا عانا ءتان بولسا كەرەك! ۇلى ادامنىڭ تاربيەسىن العان بالالارىنىڭ دا اپام قايتقالى جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي, اپامنىڭ بارلىق شارۋالارىنا باس-كوز بولىپ, فاريزا اپامنىڭ قالدىرعان ونەگەسىن لايىقتى جالعاپ كەلە جاتقانىنا سۇيسىنەمىن.
سوناۋ جىلى يمانعالي نۇرعالي ۇلى تاسماعامبەتوۆ اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعاندا فاريزا اپامنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى ءوتتى. شەراعا – شەرحان مۇرتازا باستاعان جيىندا التىنبەك سارسەنباەۆ, نۇرلان بالعىمباەۆ, زامانبەك نۇرقادىلوۆتەردىڭ قاتىسقانى قانداي ءساندى-سالتاناتتى ەدى؟! وبلىس اكىمى اپاما كولىك مىنگىزدى. توي سوڭىندا فاريزا اپام بارلىق اتسالىسقان ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, داستارقان جايىپ, قىزمەتتەرىنە راحمەتىن ايتىپ, قۇرمەت كورسەتتى, مىنگەن كولىگىن «سوڭىمنان ەرىپ كەلە جاتقان تالانتتى قىز, اۋلىڭا جاياۋ قايتپا» دەپ ماعان مىنگىزدى. جۇرت رازى بولدى. يمانعالي نۇرعالي ۇلى «جىگىتتەر, مىنا كولىككە جوعارى ءبىلىمى بار شوپىر تابىڭدار, كولىگىمىز اتىراۋعا قايتىپ كەلسىن» دەپ قالجىڭدادى. اپامنىڭ ەر-ازاماتتاردان ارتىق وسىنداي كەڭدىگى مەن بيىك پاراساتىن كورە المايتىندار دا كوپ بولدى. بىرەۋلەر «فاريزا وبلىس مىنگىزگەن كولىگىن مەنسىنبەي, ەلەناعا بەرە سالىپتى» دەسە, ءبىزدىڭ قىزىلوردالىقتار, «ەلەنا بارىپ, فاريزانىڭ كولىگىن ساتىپ الىپ, «مىنگىزدى» دەپ ايتىپ ءجۇر» دەپ كۇڭكىلدەدى. فاريزا اپام ادامداردىڭ بويىنداعى كورەالماۋشىلىقتى, تالانتتى باعالاماۋشىلىقتى, ايەلدەردى, قىزداردى تومەندەتۋدى, از قازاقتىڭ رۋعا, جۇزگە, جەرگە بولىنگەنىن قاتتى جەك كوردى. مەنىڭ العاش كەشىمدى باستان-اياق وتكىزگەن بەردىبەك اعانىڭ ىسىنە رازى بولىپ, «جالپى, اناۋ رۋلاسىم, مىناۋ تۋىسىم دەپ ءبولىنۋ – ساندىراق. ازاماتتىق, ادامدىق دەگەن ەشقاشان رۋعا, جەرگە بولىنبەيدى» دەيتىن.
جالپى, ومىردە فاريزا اپامنىڭ سىرلاس ەڭ جاقىن ەكى قۇربىسى بولدى. ونىڭ ءبىرى – وسكەمەندە تۇراتىن ءبىلىم سالاسىنىڭ قايراتكەرى ءجازيرا اقاتايقىزى, ەكىنشىسى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عاينيكەن ايدارحانقىزى بيباتىروۆا. فاريزا اپام «ەرتەڭ مەن ولگەسىن, مەنىڭ دۇشپاندارىم مەنەن الا الماعان اقىسىن سەنەن الادى. سەنى تىرىدەي جەيدى» دەپ ەسكەرتىپ كەتىپ ەدى, وسى كۇنى سول ءسوزدىڭ ءدوپ ايتىلعانى كۇندە دالەلدەنىپ ءجۇر.
دەپۋتاتتىق مەرزىمى اياقتالعان سوڭ دا, اپام قاراپ وتىرعان جوق. ءاربىر ءوسىپ كەلە جاتقان تالانتتى جاسقا مەيىرىمىن توگە الدى. مەنىڭ جانە ازامات ەسالى, باۋىرجان قاراعىز سياقتى جاس اقىنداردىڭ استانادان پاتەر الۋىنا تىكەلەي سەپتىگى ءتيدى. اپاما كوپتەگەن شاعىم ايتا كەلگەن قاراپايىم جۇرتتىڭ بالاسىن باقشاعا ورنالاستىرۋ, وقۋعا ءتۇسىرۋ, جۇمىسقا تۇرعىزۋ, ءتىپتى اۋىر قىلمىس جاساپ ءىستى بولعان جاستاردىڭ تۇرمەدەن شىعۋىنا دا ىقپال ەتكەنىنە ءوزىم كۋامىن. فاريزا اپام باردا استانادا شىعارماشىلىق جاستاردىڭ «شابىت» فەستيۆالى وتەتىن ەدى دە, ءار ايماقتاعى تالانتتى جاستاردىڭ باسى قوسىلىپ, مارە-سارە بولاتىن. سوڭعى كەزدە اتالعان فەستيۆالدان «ادەبيەت» نوميناتسياسىن الىپ تاستاعانىنان-اق اپامنىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانىن كورەمىن.
اقمولا استانا بولعالى ءار قيىردان تالانتتى كوپتەگەن جاستىڭ سولاي قاراي اعىلعان كەزى. جاڭا استانادا ادەبي ورتا قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن شاق. جاستاردىڭ بارلىعى اپايدى اينالشىقتايدى. تالاي جاقسى, جاس قىز-جىگىتتەردىڭ ىشىندە فاريزا اپام مەنى, جۇرتقا سۇيكىمدى كورىنەتىن اناۋ ايتقان «جىبەكتەي» مىنەزىم مەن «جىپتىكتەي» قۇلقىم بولماسا دا, ايرىقشا جاقىن تۇتتى. مەنىڭ ازعانتاي تالانتىمدى باعالاعانى بولار. كەيدە سويلەسىپ وتىرعاندا مەنەن «وسى سەن بالەنشەنى تانيسىڭ با؟» دەپ جوعارىدا وتىرعان ءبىر لاۋازىمدى كىسى تۋرالى سۇرايدى. «سونى قانداي ادام دەپ ويلايسىڭ؟» دەيدى. مەن ءوز پايىمىمدى ايتسام, كەيدە شەگى قاتىپ كۇلەدى, بىردە ۇندەمەي ويلانىپ قالادى. اپام نەگە مەنەن بىرەۋلەر تۋرالى پىكىرىمدى سۇرايدى دەپ ويلايتىنمىن. قازىر سول كەزدە اپامنىڭ ءاربىر ەل باسقارعان ادامداردىڭ ساپاسىنا, دەڭگەيىنە وزىنشە باعا بەرەتىنىن, ونى تانۋعا, تۇسىنۋگە ۇمتىلاتىنىن ءتۇسىنىپ ءجۇرمىن. سوندا مەنىڭ پىكىرىم ارقىلى – دەڭگەيىمدى تانىعىسى كەلىپ جانە ءوزىنىڭ پايىمىنا ناقتىلىق ىزدەيتىنىن وسى كۇنى سەزىنەمىن. فاريزا اپامداي ادامدى تانىپ, باعالاي بىلەتىن كورەگەندىكتى ەشكىمنەن كورگەنىم جوق. بۇگىندە ەل باسقارىپ جۇرگەن ەستى دەگەن اعالارىمىزدىڭ ءوزى سىرتىمىزدان ايتىلعان وسەك سوزگە ەرىپ, قاراداي قىيتيىپ, سالەمگە جاراماي قالعانىن كورگەندە, ەشكىمنىڭ سوزىنە ەرمەيتىن, ادىلدىكتى قاق جارىپ, قۇدايشىلىعىن ايتاتىن فاريزا اپامدى جوقتاعان كەۋدەم ۇلي جونەلەدى…
بىردە داستارقان باسىندا حالقىمىزدىڭ ايگىلى ءانشىسى روزا باعلانوۆا تۋرالى اڭگىمە بولدى. فاريزا اپاي ونشا ءمان بەرە قويعان جوق. كەيبىر زامانداستارى روزا تاجىبايقىزىنىڭ ساحناداعى ەركەلىگىن, بولمىسىن كەلەكە ەتەتىنىن ەستىپ جۇرەتىن ەدىك. ادەتتەگىدەي, «باعلانوۆا تۋرالى نە ويلايسىڭ؟» دەدى. مەن جاستايىمنان روزا تاجىبايقىزىن ءپىر تۇتىپ, انشىلىگىنە تامسانىپ كەلە جاتقانىمنان بۇرىن, ونىڭ كەشەگى جەلتوقسان وقيعاسىندا بيلىك مىنبەرىندە ەمەس, الاڭداعى جاستاردىڭ ورتاسىنا بارىپ, ءاربىر قىز-جىگىتتىڭ قولىنان ۇستاپ, جىلاپ تۇرىپ: «اينالايىن, ۇيىڭە قايت. قازىر سەندەردى مىنالار قىرىپ تاستايدى عوي, انالارىڭ اڭىراپ قالادى عوي» دەپ شاپ-شاعىن بويىمەن جانۇشىرا جالىنىپ, ەڭىرەپ جۇرگەنىن كوزىمەن كورگەندەردەن ەستىگەنىمدى ايتىپ, روزا اپايدى ۇلكەن ادام دەپ باعالايتىنىمدى جەتكىزدىم. اپام: ء«ابىش تە وسىنى ايتىپ ەدى» دەدى دە, ۇندەمەي قالدى. ارادا ءبىر-ەكى اي وتكەن سوڭ, ءبىر كۇنى فاريزا اپام: «مەن جالپى, كىسىگە كوزقاراسىمدى وزگەرتپەيتىن ەدىم, بىراق سەن مەنىڭ روزا باعلانوۆاعا كوزقاراسىم مەن پىكىرىمدى 180 گرادۋسقا وزگەرتتىڭ. وتكەندەگىدەن بەرى سەنىڭ سوزدەرىڭدى ويلانىپ ءجۇردىم. روزا اپاي شىنىندا ۇلى ادام ەكەن» دەدى. بۇل اپامنىڭ ابدەن كوزى جەتپەي, كوڭىلى يلانبايتىن, ناقتى دالەل بولماسا, «قاشقانعا دا, قۋعانعا دا سەرىك» كۇندە كورىپ جۇرگەن اۋمالى-توكپەلى بيسىماقتارداي ەمەس, ادام قۇنىن اقىلمەن پايىمدايتىن ساليقالى جان ەكەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەدى...
فاريزا اپامنىڭ «اياعىڭا جىرتىق تۋفلي كيىپ جۇرسەڭ دە, حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرىڭدەر» دەگەن ءسوزى سانامدا جاتتالىپ قالدى. ءوز حالقىن وسىلاي سۇيگەن اقىننىڭ بولمىسى مەن شىعارماشىلىعىنا حالىقتىڭ دا ماحابباتى ارتپاسا, كەمىگەن ەمەس جانە فاريزا اپا الىستاعان سايىن ول ماحاببات عاسىرلاردان عاسىرلارعا جالعاسىپ, كۇشەيە تۇسەتىنىنە سەنەمىن.
فاريزا اپاممەن ءاربىر وتكىزگەن ۋاقىتىم قالعان ءومىرىمنىڭ كومپاسىنا اينالعانداي. كەيدە ءبىر شارۋالاردى «قالاي ەتسەم ەكەن؟» دەپ ويلاي قالسام, كوز الدىما فاريزا اپامنىڭ بەينەسى ورناي كەتەدى. ونىمەن ىشتەي اقىلداسام, ماقۇلداسام… سوڭعى كۇندەرىندە قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە قاتتى الاڭدادى. ء«بىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىپ, جازىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبارى «تەرىس» بولىپ شىقتى عوي, ەڭبەگىمىزدىڭ ءبارى زايا كەتتى» دەپ, قوعامدا ارسىزدىقتىڭ كوبەيىپ, ادامشىلىقتىڭ تومەندەپ كەتكەنىنە كۇيىنەتىن. اسىرەسە تالانتى جوق, ءبىر ولەرمەندەردىڭ شىن تالانتتاردى باسىپ-جانشىپ تورگە ۇمتىلعانىن قابىلداي المادى. كەيدە مەن: «اپا, قايتەسىز, ءومىر دەگەن قىپ-قىسقا دۇنيە, ولاردى دا قۇداي جاراتتى عوي» دەسەم, «سەن «كەشىرۋ» كەرەك دەيسىڭ, ومىردە كەشىرىلمەيتىن دۇنيەلەر بولادى» دەپ ءبىر-اق كەسەتىن. اپام قايتقاندا بەلگىلى جۋرناليست سەرىك ابباس-شاح «فاريزالاردىڭ ءداۋىرى ءبىتىپ, گوگالاردىڭ داۋرەنى باستالدى» دەپ جازىپ ەدى الەۋمەتتىك جەلىدە. وسى كۇنى «كەشىرىلمەيتىن جاعدايلاردى» ءجيى كورىپ, كۇندە «جەڭىلىپ», ءسات سايىن ء«ولىپ» ءجۇرمىز.
…21 قاڭتار. ءتۇس الەتىندە اۋرۋحاناعا سوقتىم. توسەگىندە ءتۇرلى گازەت-جۋرنالدار. كوزىلدىرىگىن كيىپ الىپ, ادەتتەگىدەي كروسسۆورد شەشىپ, قاعازعا تەلمىرىپ جاتىر. ۇزاق وتىرمادىم. تۇندە اپامدى تۇسىمدە كورگەنىمدى ايتتىم. اپام ءبىر جىلى جىميىپ قارادى دا, ءۇنسىز قالدى. اشەيىندە ءوزى «بۇگىن نە ءتۇس كوردىڭ؟» دەپ سۇرايتىن. مەن كەيدە ءتۇس كورىپ, ونى بولجاپ, سولارىم دۇرىس كەلىپ وتىراتىنىن بىلەتىن. ءبىر-ەكى كۇندە شىعاتىنىن ايتتى. ەسىكتەن شىعىپ بارا جاتىپ, ارتىما قايتا بۇرىلىپ قارادىم. اپامنىڭ اۋرۋ ابدەن شارشاتقان كوزىمەن قيىلا دا قيماي قاراعانىن كوردىم. جۇرەگىم سولق ەتتى… سول قاراعان جانارى ءالى كوز الدىمنان كەتەر ەمەس…
ەلەنا ابدىحالىقوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
