وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن زىمىرانتاسىعىشتاردى ۇشىرۋدىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرى جايلى اقپاراتتىڭ مۇلدەم دەرلىك جوقتىعى زىمىرانتاسىعىشتاردىڭ اجىرايتىن بولىكتەرى ءتۇسۋى ءۇشىن بولىنگەن اۋماقتاردىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيى مەن توپىراعىنىڭ لاستانۋى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ 50 جىلدان استام ۋاقىت بويى بولماۋىنا اكەپ سوقتىردى. گەپتيلدىڭ تۇرلەنۋ مەحانيزمى مەن ونىڭ ىدىراۋى تۋرالى مالىمەتتەر وتە از بولدى. قورشاعان ورتاداعى گەپتيل مەن ونىڭ ۋىتتى تۋىندى زاتتارىنىڭ ەكولوگيالىق-گيگيەنالىق نورماتيۆتەرى جوق ەدى. سوندىقتان توپىراقتىڭ لاستانۋى سيممەتريالى ەمەس ديمەتيلگيدرازيننىڭ (گەپتيلدىڭ) حيميالىق ىدىراۋ ونىمدەرىن ەسكەرۋسىز جانە تابيعي ورتانىڭ ورنىقتىلىعىنا باعا بەرۋسىز, تەك ونىڭ (گەپتيلدىڭ) ءبىر عانا جۋىقتالعان-جارامدى دەڭگەيى (ججد) بو-يىنشا باعالانىپ وتىرعان. دەمەك, گەپتيل توگىلگەن توپىراقتى تازارتۋ ونىڭ تىرشىلىك ارەكەتىنە زيانىن تيگىزبەي قويمايتىن ادىستەرمەن جۇرگىزىلىپ كەلدى.
ول كەزدەرى رەسپۋبليكادان زىمىرانداردى ۇشىرۋدىڭ قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىنە نىسانالى, كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەدى. رەسەي تاراپى بەرەتىن زىمىرانتاسىعىشتاردى ۇشىرۋ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپارات عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىنە باعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن شەكتەۋلى كورسەتكىشتەردەن تۇراتىن ەدى.
قازاقستان ۇكىمەتى مەن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن جالعا الۋ-بەرۋ كەلىسىمشارتىندا جانە رەسەيدىڭ «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋى جاعدايىندا ونىڭ اۋماعىنداعى ەكولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ جونىندە جاساسقان ودان كەيىنگى كەلىسىمدەردە عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى ۇيىمداستىرۋ شارتتارى عانا تۇجىرىمدالعان.
رەسپۋبليكا ءۇشىن عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى وتكىر ماسەلەلەر 1999 جىلى قاراعاندى وبلىسىندا «پروتون» زىمىرانتاسىعىشتارىن ۇشىرۋ كەزىندە ورىن العان ەكى اپاتتان كەيىن ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولا باستادى.
بۇل جاعداي 2001 جىلى «ينفراكوس-ەكوس» ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ قۇرىلۋىنا, كەيىننەن ونىڭ قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى اەروعارىش كوميتەتىنىڭ «عارىش-ەكولوگيا» عزو» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى رەتىندە قايتا قۇرىلۋىنا نەگىز بولدى. ونىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى: «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان زىمىرانتاسىعىشتاردى ۇشىرۋدىڭ قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىن باعالاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزۋ, سونداي-اق, ولاردىڭ جاعىمسىز اسەرىنىڭ الدىن-الۋ جانە ونى ازايتۋ ءىس-شارالارىن ازىرلەپ جۇرگىزۋ.
كاسىپورىن بۇل جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, حيميالىق-ەكولوگيالىق زەرتحانا قۇرۋ قاجەت بولدى. مۇنداي زەرتحانا قورشاعان ورتا نىساندارىنىڭ زىمىران وتىنى – گەپتيلمەن لاستانۋ دەڭگەيىن انىقتاۋعا ارنالعان, ول كەزدەرى رەسپۋبليكادا جوق قاجەتتى جابدىقتارمەن, اسپاپتارمەن جانە ولشەۋدى ورىنداۋ ادىستەمەلەرمەن جاراقتاندىرىلۋى ءتيىس-ءتى.
2002 جىلى الماتىدا ستاتسيونارلىق حيميا-ەكولوگيالىق زەرتحانا قۇرىلدى. 2010 جىلى بايقوڭىر جانە جەزقازعان قالالارىندا وسىنداي حيميا-ەكولوگيالىق زەرتحانالار قۇرىلىپ, جەزقازعاندا ەكى كاماز اۆتوكولىگىنە ورناتىلعان جىلجىمالى زەرتحانا جاساقتالدى. سونىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكاداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعان اۋماقتاردىڭ قورشاعان ورتاسىنا باعا بەرۋ بويىنشا ەكولوگيالىق جانە گيگيەنالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, عارىش قىزمەتىن ەكولوگيالىق نورمالاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان عىلىمي-قولدانبالى زەرتتەۋلەردى ورىنداۋعا ناقتى مۇمكىندىك تۋدى.
مۇنىڭ ءبارى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان زىمىرانتاسىعىشتاردى ۇشىرۋلاردىڭ ەلىمىزدىڭ قورشاعان ورتاسى مەن حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىنە باعا بەرۋ بويىنشا بىرلەسكەن قازاقستان-رەسەي باعدارلامالارىنىڭ ءىس-شارالارىن ءساتتى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جوعارىدا اتالعان جاعدايلاردىڭ بارلىعى كاسىپورىننىڭ ەكولوگيالىق نورمالاۋدىڭ نورماتيۆتىك-ادىستەمەلىك بازاسىن قۇرۋدا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جەتىستىكپەن ورىنداۋى ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە حيميالىق-تالدامالىق بازاسىن دامىتۋعا, جوعارى بىلىكتى كادر الەۋەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى.
«بايقوڭىردىڭ» عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىن ەكولوگيالىق نورمالاۋ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ وزەكتىلىگى عارىش ايلاعى مەن زىمىرانتاسىعىشتاردىڭ العاشقى ساتىلارى قۇلايتىن اۋداندار رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسۋىمەن, سونداي-اق, زىمىران ۇشىرۋدىڭ ەكوجۇيەلەرگە كوپفاكتورلىق, اسا اۋقىمدى جانە قايتالاپ اسەر ەتۋىمەن بايلانىستى.
بۇل جۇمىسقا قاتىستى نەگىزگى ۇستانىم پروفەسسور م.ق.ناۋرىزباەۆتىڭ رەداكتسياسىمەن جارىق كورگەن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىن ەكولوگيالىق نورمالاۋ جۇيەسى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيادا (2016 ج.) باياندالعان.
«عارىش-ەكولوگيا» عزو» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى زىمىرانتاسىعىشتار ۇشىرۋلارىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعان اۋدانداردا كوپتەگەن جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى اتلاسىندا» كورسەتىلگەن (عىلىمي كەڭەسشى – قر ۇعا اكادەميگى ت.ا.مۇساباەۆ). اتلاستا ۇسىنىلعان سۇلبالار, گرافيكتەر, كەستەلەر 1999 جىلدان باستاپ زىمىرانتاسىعىشتاردىڭ اجىرايتىن بولىكتەرىنىڭ قۇلاۋ اۋداندارىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن, عارىش ايلاعىنىڭ نىساندارىنا ىرگەلەس ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تىرشىلىك ورتاسى مەن حالقىنىڭ دەنساۋلىق كۇيىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتايدى.
گەپتيل مەن ونىڭ تۋىندى زاتتارى توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىنە جانە فيتوۋىتتىلىعىنا اسەر ەتەدى. اۆتورلار قولدانبالى عىلىمي- زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ت-1 زىمىران كەروسينى مەن گەپتيلدىڭ تۇراقتى جانە ۋىتتى تۇرلەنۋ ونىمدەرىنىڭ: گيدرازين, مەتيلگيدرازين, نيتروزوديمەتيلامين, تەترامەتيلتەترازەن, ديمەتيلامين, تريمەتيلامين, ديمەتيلفورماميد, مەتيلتريازولدىڭ توپىراقتا بولۋىنىڭ گيگيەنالىق نورماتيۆتەرىن ازىرلەپ, ولار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەكىتىلدى. نورماتيۆتەردىڭ بولۋى ۋىتسىزداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ (توپىراقتى وتىن كومپونەنتتەرى مەن ولاردىڭ ىدىراۋ ونىمدەرىنەن تازارتۋدىڭ) تيىمدىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, قورشاعان ورتا نىساندارىنداعى گەپتيلدىڭ حيميالىق تۇرلەنۋ ونىمدەرىن ولشەۋ ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋگە جانە اپاتتاردىڭ سالدارىنان قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزىلەتىن ەكونوميكالىق نۇقساندى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى اۆتورلاردىڭ «توپىراقتاعى 1,1-ديمەتيلگيدرازيننىڭ تۋىندى زاتتارىن گيگيەنالىق رەگلامەنتتەۋ» (2014 ج.) انىقتامالىق ەڭبەگىندە جاريالانعان.
عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ تابيعي ورتانىڭ احۋالىنا تيگىزەتىن تەحنوگەندىك اسەرىنە باعا بەرۋ ءۇشىن كاسىپورىننىڭ «عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ اسەرىنە قارسى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق كريتەريلەر جۇيەسى» (ەتكج) ستاندارتى ازىرلەنگەنىن, قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. بۇل ەكولوگيالىق نورماتيۆ سىني جۇكتەمەلەردىڭ دەڭگەيىن, ياعني تابيعي نىسانعا ءبىر نەمەسە بىرنەشە لاستاۋشىنىڭ تيگىزەتىن اسەرىنىڭ رۇقسات بەرىلەتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى تەحنولوگيا بويىنشا «پروتون», «زەنيت», «سويۋز», «دنەپر» عارىشتىق ماقساتتاعى زىمىراندارىنىڭ العاشقى ساتىلارى قۇلاعان 12 اۋدان زەرتتەلدى. قۇلاۋ اۋداندارىندا اۋماقتار حيميالىق, مەحانيكالىق جانە پيروگەندىك جۇكتەمەلەردىڭ دەڭگەيلەرى بويىنشا, توپىراقتاردىڭ, تابيعي سۋلاردىڭ, فلورا مەن فاۋنا وكىلدەرىنىڭ ولارعا قارسى تۇرا الۋ دەڭگەيلەرى بويىنشا ايماقتارعا ءبولىندى. قۇلاۋ اۋداندارىنداعى قىستاۋلار مەن ولارعا ىرگەلەس اۋماقتاردا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەنساۋلىق كۇيى ەسكەرىلگەن. اتالعان جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنىڭ عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ اسەرىنە قارسى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق كريتەريلەر جۇيەسى» مونوگرافياسى (2008 ج.) مەن جايلاۋباي جۇباتوۆتىڭ رەداكتسيالىق ەتۋىمەن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى قىزمەتىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيا (2011ج.) جارىق كوردى.
«عارىش-ەكولوگيا» عزو» رمك مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «فيزيكا-حيميالىق تالداۋ ادىستەرىنىڭ ورتالىعى» ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورنىندا ازىرلەنگەن زاتتاردىڭ ماسسالىق ۇلەسىن ولشەۋ ادىستەمەلەرى جوعارى دالدىگىمەن سيپاتتالادى. مىسالى, توپىراقتاعى نيتروزوديمەتيلاميندى ولشەۋ ادىستەمەلەرى جالپىعا بىردەي قابىلدانعان ادىستەمەلەردەن 7 ەسە, ال تەترامەتيلتەترازەندى ولشەۋ ادىستەمەلەرى 1,4 ەسە سەزىمتال.
اۆتورلار توپىراقتى ت-1 زىمىران كەروسينى مەن گەپتيلدەن حيميالىق جانە بيولوگيالىق تازارتۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ۇيلەستىرىلگەن ادىستەرىن ازىرلەپ, قولدانىسقا ەنگىزدى. حيميالىق ءادىس گەپتيلمەن لاستانعان توپىراقتى توتىعۋ پروتسەسىن جىلدامداتاتىن مەتالداردى قولدانا وتىرىپ, گيدروپەريتپەن توتىقتىرۋعا نەگىزدەلگەن.
«بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىن ەكولوگيالىق نورمالاۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ مەن ەندىرۋ بويىنشا عىلىمي جەتىستىكتەر عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىنىڭ قورشاعان ورتا مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرىنىڭ دارەجەسىن اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جانە مۇنداي جەتىستىك قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى اەروعارىش كوميتەتىنىڭ «عارىش-ەكولوگيا» عزو» رمك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «فيزيكا-حيميالىق تالداۋ ادىستەرىنىڭ ورتالىعى» ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورنى, «ورتالىق ازيالىق ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» جشس جانە «Aspan Tau LTD» جشس عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن ماقساتتى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى.
عالىمداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ىزدەنۋگە ارنالعان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ عارىشتىق-زىمىران قىزمەتىن ەكولوگيالىق نورمالاۋ سالاسىنداعى ىرگەلى ەڭبەگى وتاندىق ەكولوگيالىق عىلىمنىڭ ەلەۋلى جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
مەيىربەك مولدابەكوۆ,
ۇعا اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
الماتى
