العىسىمدى ايتامىن, قازاق ەلى!

سوناۋ دا سوناۋ الىمساقتان, عۇن-ساقتان تامىر تارتقان ءتۇپ-تەگىمىزدى تۇگەل شولىپ وتكەندە بەكزات بابالاردىڭ, ابزال انالاردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىز كوڭىلگە شۋاق قۇيادى. كونە قىتاي دەرەككوزدەرىندە, اراب جانە ەۋروپا جيھانكەزدەرىنىڭ جازبالارىندا دا ۇلى دالانى ايدىنى كەڭ, ايبىنى زور, الاۋ جۇرەكتى حالىقتىڭ مەكەندەپ جاتقانى ايتىلادى. باۋىرلاس قىرعىزدىڭ الەمدىك ەپوسى «ماناسىندا» دا قازاقتىڭ اق پەيىلى مەن باتىرلىعى تالاي-تالاي جىلى لەبىزدى جىر شۋماقتارىنا ارقاۋ بولعانىن بىلەمىز. قازاق ومىرىنە, حالقىمىزدىڭ كونە ماحاببات جىرلارىنا ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.پۋشكين قىزىعۋشىلىق تانىتسا, پولياكتىڭ ۇلكەن اقىنى گ.زەلينسكي «قازاق» اتتى كەرەمەت داستان جازعان. البەتتە, ودان بەرگى عاسىرلاردىڭ جۇزىندە حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى, ىزگىلىك-مەيىرىمى, ەرلىگى مەن ورلىگى, سالت-ءداستۇرى حاقىندا وزگە ۇلتتار وكىلدەرى تاراپىنان جازىلعان ولەڭ-جىرلار, پوەمالار, باسقا دا كوركەم تۋىندىلار توم-توم كىتاپتارعا جۇك بولعانى دا انىق. ارينە, سونىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ جاقسىلىعىنان. تار كەزدە دە, قۇدايعا شۇكىر, بۇگىنگىدەي بار كەزدە دە قازاق ەشكىمگە «ءاي, كاپىر» اتانعان ەمەس. ارقاشان «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن حاكىم ابايدىڭ قاعيداسىنان تايمادى. ءوزى دە تاۋقىمەت تارتا جۇرە, زوبالاڭ زاماندا باستارىنا قيىن-قىستاۋ ءىس تۇسكەن قيامەت تاعدىرلى ونداعان حالىقتاردى كۇننەن شاشىراعان نۇر بەينەلى الىپ شاڭىراعىنىڭ استىندا پانالاتتى, جانىنىڭ دارقاندىعىنا سايالاتتى, جارتى نانىن ءبولىپ جەدى. سول پەيىلىنە ساي, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاندا قازاقستاندى مەكەندەپ جاتقان ون سان ەتنوستار مەن ۇلىستار قازاقتارمەن بىرگە قۋاندى. ودان بەرىدە ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق ايلاعىنا, جايلىلىق پەن بىرلىك مەكەنىنە, قۇت-بەرەكەنىڭ ورىسىنە, باۋىرمالدىق پەن باقۋاتتىلىقتىڭ كەنىشىنە اينالدى. سول ءۇشىن دە دارقان جۇرەكتى, ىزگى تىلەكتى, بارشانى باۋىر ساناعان شاپاعاتشىل دا شاراپاتشىل ەل يەسى, جەر يەسى قازاق حالقىنا ايتىلار العىس تا تەلەگەي-تەڭىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى دەپ جاريالاۋى وسىنداي اق تىلەكتەردىڭ ارناسىن اعىتىپ جىبەرگەندەي. ولاي بولسا, قازاقستاندىق چەشەن اقىنى زينايدا چۋماكوۆانىڭ ءوزىنىڭ تۋعان وتانى قازاقستانعا, قازاق حالقىنا ارناعان شاشۋ جىرلارىنا زەر سالىڭىزدار, قۇرمەتتى وقىرمان. شاشۋ عاسىرلاردان كەلە جاتقان ءداستۇر بۇل, شاشتىم شاشۋ جان-جاعىما – شاشتىم نۇر!   مىنە – ساعان, التىن-كۇمىس, تاسقىن جىر! تەك قازاققا بىتكەن ءداستۇر – بۇل!   شاشۋ – دالام, كوك كىلەمدەي اشىلعان, شاشۋ – عالام, سەن دە اۋىز تي شاشۋدان!   ىرىس ورتاق ساعان-داعى, ماعان دا, دەرت بولماسىن, ءورت بولماسىن عالامدا!   مىنا دۇنيە – ماحاببات پەن شاپاعاتتىڭ مەكەنى, ادامزاتقا اللا ىرزىعى جەتەدى! اۋدارعان سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.   قازاقستان, جايناي بەر, التىن وتان! بابالاردىڭ بايىرعى سالتىنا ءتان – باتىر ءبىزدى دۋمانعا, التىباقان!   بايتاق دالا بولەنىپ سالتاناتقا – جەتسىن ءۇنى شاتتىقتىڭ شارتاراپقا.   جاستايىمنان بۇل ولكە جۇماق ماعان, «دۋداراي» عوي جۇرەگىم ۇناتقان ءان.   قازاقتاردىڭ بىلەمىن سالت-ىرىمىن, دومبىرانىڭ سۇيەمىن جارقىن ءۇنىن.   تەربەلەمىز, تەبەمىز التىباقان, قازاقستان, جايناي بەر, التىن وتان!   ىزگىلىككە بولەنىپ الىپ دالام, كوگىنەن كەتپەسىن كۇي قالىقتاعان.   جەر بەتىندە جوق مۇنداي سايا جايلى, التىباقان جانىمدى ايالايدى. اۋدارعان قۋانىش احمەتوۆ.     التىباقان ساۋىق, سايران اقپەيىل حالقىما ءتان, جان جۇرەكتى باۋرايدى شالقىعان ءان. ماعان ىستىق بالاۋسا قىز كۇنىمنەن ايلى كەشتە تەربەلگەن التىباقان.   بۇل ولكەنىڭ عاجايىپ سۇلۋلىعىن جەتكىزە السا جاقسى عوي عۇمىر-جىرىم. «دۋدارايدى» سىزىلتقان ماريامداي, مەن دە انگە قوسقانمىن ءومىر سىرىن.   دومبىرا ءۇنىن جۇرەككە تىڭداتامىن, قۋانىشقا, مۇڭعا دا شىن باتامىن. التىباقان باسىندا وتكەن تۇندەر الىس قالدى, سىيلاپ تەك نۇر, شاپاعىن.   ءوستىم, ءوندىم قازاقتىڭ دالاسىندا, قازاقستان ۇقسايدى اناشىما. التىباقان تەربەلسە ايلى كەشتە, كوڭىلىم مەنىڭ تۇسپەيدى ساباسىنا.   جەتپەيدى عوي ەش نارسە باعاسىنا, شىن دوستىقتى بالايمىن بار اسىلعا. قايران جاستىق دەگەندەي قولىن بۇلعاپ: «التىباقان تەبۋگە باراسىڭ با؟»   بارارمىن-اۋ, مىناۋ اي باياعىداي, جىلجىمايدى ەندى ول باياۋ بۇلاي. عاشىقتاردىڭ جۇرەگىن تابىستىرىپ, تەربەلشى, التىباقان, اياۋلىم-اي! اۋدارعان يبراگيم بەكماحان ۇلى.   قازاقتىڭ ءداستۇرى بۇل ءداستۇر كونە جىرداي ەستىلەدى, شاشۋدىڭ كۇمىس نۇرداي ەستى لەبى. قازاقتىڭ كورىپ وسى جومارتتىعىن, تورىمە شىق, توي تويلا, قوناق, بۇگىن.   حالىقتىڭ دانالىعىن, دارقاندىعىن ءبىر عانا شاشۋدان-اق اڭعاردىم مىڭ. «شاشۋدان اۋىز تيگەن باقىتتى» دەپ, مەنىڭ دە تىلىمدە ءجۇر جاقۇت تىلەك.   اجەلەر كۇرت, ىرىمشىك, تەڭگە شاشىپ, اقىندار تەرمەلەتكەن انگە باسىپ. وسىنداي ءساتتى ايتشى بۇيىراتىن, شاشۋلار شاتتىق بولىپ قۇيىلاتىن.   عاجايىپ مۇنىڭ ءبارى تويدا مىناۋ, بولماسىن توسىن مىنەز, ويدا قىلاۋ. بەيبىت كۇننىڭ جارقىراپ شاشۋلارى, جاقىنداي ءتۇس, ارماننىڭ اسۋلارى. اۋدارعان قۋانىش احمەتوۆ.   تويباستار ءداستۇر بۇل قانعا سىڭگەن وتە ارىدەن, بەرەدى دارقاندىققا وتانى دەم. الدىمەن توي-دۋماندا شاشىلادى مول شاشۋ. سوسىن بەرەر باتا كىلەڭ.   ءتاتتى مەن تەڭگە ۇشادى حالايىققا, كىمگە ءدوپ, كىمگە قيىس, ال, انىقتا. كەرەمەت جاراسادى توي باستايتىن قازاقى وسى ءداستۇر دالالىققا.   تۇسىنەر قىلىقتى قىز, سانالى ۇلى, حالىقتىڭ جاتىر مۇندا دانالىعى. كادىمگى تاۋ مەن دالا پەرزەنتىنىڭ وسىندا دارحاندىعى, دارالىعى.   اق جاڭبىر دەرسىڭ شاشۋ قۇيىلعان كەپ, اعىتار اق تىلەگىن جيىلعان كوپ. اپپاق جول جايىپ سالسىن پەندەسىنە, اللاعا ەشكىم سەنبەي سىيىنعان جوق!   ءداستۇردىڭ جوق ەسكىسى, جوق ەسەرى, تانىمدىق, تاربيەلىك مول اسەرى. توبەدەن تەڭگە جاۋعان عاجايىپ ءسات – شاشۋعا تابىلماس ەش تەڭەسەرى. اۋدارعان قۋانىش احمەتوۆ.   ناۋرىز كيىز ءۇيدىڭ كەرگەندە كەرەگەسىن, قازان اسىپ, كەلتىرىپ بەرەكەسىن, ادامداردىڭ جۇزدەرى ك ۇلىمدەيدى, قارسى الىپ كوكتەمنىڭ مەرەكەسىن.   التىباقان تەربەلىپ, قۇستاي قالقىپ, سۇلۋ سازدى اۋەنمەن كوككە شالقىپ. ءمولدىر تامشى ۇندەرى ەستىلەدى اۋەدەگى اسپاداي قويعان تارتىپ.   ءتۇرلى بوياۋ قۇبىلىپ ءسانىن بەرىپ, بيىكتەيدى اسقاق ءۇن اۋەنگە ەرىپ. باياعىداي حالىق تا تويلاپ جاتىر ءماز-مەيرام بوپ, تاماشا كۇيگە ەنىپ.   پالۋاندار توي-دۋمان تورىنە وزىپ, جەكپە-جەككە شىعادى ارقا قوزىپ. جۇيرىك تۇلپار سايلانىپ سىيلىعىنا جەڭىمپازدى انىقتار بولعان وزىق.   جيرەن جۇيرىك تۇلپارعا قامشى ۇرماي, شابادى جىگىتتەر دە مويىن بۇرماي. جۇيرىك اتتار جەلمەنەن جارىسادى, قورقىنىشتىڭ نە ەكەنىن كەرەك قىلماي.   تويمەن كىرىپ حالىقتىڭ بەرەكەسى, ءار قادامعا ءبولىنىپ, سىي بەرەسى. دوستىق دەگەن بىلمەيدى شەكارانى, باققا بولەپ ناۋرىزدىڭ مەرەكەسى. اۋدارعان قاماجاي دوستانبەكوۆا.   قۇسمۇرىن ءجۇرىسى باسەڭسىپ پويىزدىڭ, جىلت ەتتى بەكەت تە ءتۇن ءتىلىپ. اي سۇيگەن كوك بەلدەن وي ءۇزدىم, جانارىم جارىسا ۇمتىلىپ.   قۇسمۇرىن, جانىمنىڭ جاراسى وزىڭدە ساقتاۋلى, بول بەرىك. عۇمىر مەن بالالىق اراسى جالعاسا, جۇگىردى جولعا ەرىپ.   بوز تاڭمەن تالاسا مەن ەككەن كوكتەرەك, كوركىڭنەن تايماشى. شەتەن, بوزقاراعان جەلەكتەن ايىرىلماي, اۋلامدا جايناشى.   اناۋ ءبىر تار سوقپاق جەتەتىن ءبىزدىڭ ءۇي الدىنا, ءيىلىپ... جاڭعىردى-اۋ جۇرەكتە بەكەتىم, جانىما اق ساۋلە قۇيىلىپ.   ءتاۋ ەتەم وزىڭە, و, دالام, جان تارتىپ, باۋرىڭا باسقان ەڭ. قىسپاققا العاندا زوبالاڭ, جۇرتىما سەن قۇشاق اشقان ەڭ.   وزىڭنەن كەتە المان, قاراشى, تۇرسا دا تاعدىرىم جول بەرىپ. ...عۇمىر مەن بالالىق اراسى جالعاسا, جۇگىردى جولعا ەرىپ. اۋدارعان كەنجەباي احمەتوۆ.   اق باتا بوكالدىڭ سىڭعىرى دەمە سەن, اق باتا – ءسوز نۇرى قۇنى ارتقان. اقساقال اقىلى ول كەڭەسەر, عاسىرلار ناقىلى ول مۇنارتقان.   لەبىندەي ءجۇزىڭدى شارپىعان جۇرەكتى جىلىتقان جالىننىڭ. اق باتا – اق تىلەۋ اڭقىعان, اق باتا – جارلىعى جانىڭنىڭ.   قادىرلى ءىس باستاشى, جەتەسىڭ, اق باتا سەرىگىڭ سەنىڭ دە. جۇبايلار قياردا نەكەسىن, اق باتا ايتۋى تەگىن بە؟   اق جول دەپ ايتىلار وسيەت شۋاق بوپ شاشىلار ادالدىق. اقساقال جۇزىندە قاسيەت اق باتا – ساعان قۇت, ماعان قۇت.   ۇرپاققا قالدىرعان داستان مول دوستارعا اق تىلەۋ ارنا, ادام. اق باتا – وتكەنگە باستار جول بابا مەن بالانى جالعاعان. اۋدارعان عازيز ەشتاناەۆ.