ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ءتىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى. وسى دۇنياداعى ادامدار تىلىنەن ايىرىلىپ, سويلەۋدەن قالسا, قانداي قيىندىق كۇيگە تۇسەر ەدى. وسى كۇنگى ادامدار جازۋدان ايىرىلىپ, جازا المايتىن كۇيگە ۇشىراسا, ونداعى كۇيى دە تىلىنەن ايىرىلعاننان جەڭىل بولماس ەدى» دەگەن ەكەن. شىنىندا, مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ قابىرعاسىن بەكىتۋ, جازۋداعى تۇرلىلىكتى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ماسەلەسىندە ءار الۋان پىكىرلەر بارشىلىق. دەگەنمەن, ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ ابىرويى بيىكتەپ كەلەدى. وسى ءتىل ماسەلەسىن تەرەڭ زەردەلەۋ, ونى ساياساتتاندىرا بەرمەي, ساليقالى ىسپەن جەتىلدىرۋ جونىندە بۇگىن ەلوردادا القالى جيىن وتەدى. سوعان وراي, وقىرماندارىمىزدىڭ وي بايلامدارىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى – بۇگىنگى جاس ۇرپاق. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىعايتىپ, ەڭسەسىن بيىكتەتەتىن ەرتەڭگى ەل ازاماتتارى دا وسى جاستار. ولاردىڭ ەل سەنىمىن اقتايتىن, ۇلتىنىڭ ىزگى داستۇرلەرىن قۇرمەت تۇتاتىن ازامات بولىپ ءوسۋى ءۇشىن تاربيەنى تال بەسىكتەن باستاۋ مىندەت. كۇللى تاربيە, تاعىلىمدى ۇرپاق بويىنا سىڭىرۋدە, ارينە, ءتىل ماڭىزدى ورىن الادى.
بالالار تاربيەسىنىڭ التىن وشاعى – مەكتەپ. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەن عوي دانا بابالارىمىز. ەندەشە, ۇلت بولاشاعى بولارلىق تۇلعالاردى قالىپتاستىرۋ مەكتەپتەن باستاۋ الادى. تاربيە بەرۋ دەگەنىمىز – اقىل ايتۋ, كەڭەس بەرۋ عانا ەمەس, بالانى بالاپانداي باۋلۋ. وسى ماقساتپەن «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى وتكەن جىلدان بەرى وقۋشىلارعا ارنالعان «اقبەرەن» بايقاۋىن وتكىزۋدى قولعا الىپ, يگىلىكتى ىسكە ۇيىتقى بولىپ وتىر.
بۇل بايقاۋدىڭ ماقساتى: وقۋشىلار اراسىنان گۋمانيتارلىق-ەستەتيكالىق عىلىمدار سالاسىندا كاسىپتىك قىزمەتىن تاڭداۋعا شىعارماشىلىق قابىلەتى مول, ۇلت ءتىلىنىڭ ۇيىتقىسىن جاقسى مەڭگەرگەن, ولەڭ جازۋعا تالابى بار, تاپقىر تالانتتاردى تارتىپ, دارىندى جاستاردىڭ بولاشاعىنا كەڭ جول اشۋ. بۇل شارا وتكەن جولى ەلوردادا بولعان ەدى. سول جولى قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى رەتىندە كورنەكتى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەكى كۇن بويى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن تۋما تالانتتاردىڭ ونەرىنە تەك قانا قىزىعىپ قويماي, سوناۋ الىپ جىراۋلار مەن اتاقتى ايتىسكەرلەر, ورەن جۇيرىك ونەرپازدار وسىنداي دارىندى جاستاردىڭ اراسىنان شىققانىن ايتىپ, جۇزگە تارتا وقۋشىعا ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى جيناقتالعان كىتاپتاردى سىيعا تارتقان ەدى. بيىل «اقبەرەن» بايقاۋى كيەلى تۇركىستان قالاسىندا ءوتتى. بۇل جولى ايتىسكەر اقىن امانجول ءالتايدىڭ باسشىلىعىمەن بولعان ءبىلىم سايىسىنا 96 وقۋشى قاتىستى. ولار كوركەمسوز وقۋدان, شىعارما جازۋدان, ۇلتتىق اسپاپتا ويناۋدان, اقىندار ايتىسىنان, اقىندار ءمۇشايراسىنان, شەشەندىك ونەردەن سايىسقا ءتۇسىپ, نەبىر ساڭلاق جاستاردىڭ ەل ىشىندە جۇرگەنىن كورسەتتى. ءاسىرەسە, «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەپ وقۋشىلار اتا-بابادان قالعان اسىل مۇرالاردى جاساندىلىقپەن ەمەس, جان-تاندەرىمەن قايتا جاڭعىرتقاندا جينالعان جۇرت ولارعا ەرەكشە ءىلتيپات تانىتتى. بەلگىلى ايتىس اقىنى اقمارال ىلەۋباەۆا, عالىمدار قارلىعاش سارەكەنوۆا, ءيمانالى سايمانوۆ, ەلميرا دۇيسەنوۆا, جانىمگۇل كامالقىزى, باتىرحان سارسەنحان جالىنداپ تۇرعان ۇل مەن قىزدىڭ تالانتىنا ءتانتى بولدى. ماسەلەن, قىزىلوردالىق دوسحان تولەگەنوۆ پەن ماڭعىستاۋلىق شىنار جۇماساتوۆا مەن شىعىس قازاقستاندىق نۇربول جاۋىنباەۆ پەن ەرمۇحانبەت مۇراتوۆتىڭ ايتىس ونەرىندەگى تاپقىرلىعى مەن وتكىرلىگى ەرەكشە ەستە قالدى. بولاشاقتا ولار الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزىن باسىپ, ايتىس ونەرىنىڭ تۋىن كوتەرەدى دەگەن سەنىم مول. جالپى, وقۋشىلار اراسىندا تالانتتار جەتىپ-ارتىلادى ەكەن. تەك جەتەكتەي الساق قانە!
مەن دە, وسى «اقبەرەن» بايقاۋىنا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەكى جىلدان بەرى قاتىسۋ بارىسىندا ويعا تۇيگەنىم, بۇل ءۇردىس قازاق رۋحانياتىنا جاس ۇرپاقتى تارتۋ ىسىندەگى كەلەلى جۇمىس بولعانىن باسا ايتۋدى پارىز سانايمىن. سەبەبى, قازىر قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى تۋرالى ءار الۋان اڭگىمەلەر قوزعالىپ ءجۇر. ونىڭ نەگىزى دە جوق ەمەس. راديو مەن تەلەديداردى تىڭداپ, باسىلىمداردى وقىپ وتىرعاندا, كەيبىر الا-قۇلا سوزدەردى ەستىگەندە, «قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن كەتىرىپ الىپ جۇرگەن جوقپىز با», دەگەن ويعا باتاتىنىم انىق. سونداي ولقىلىقتى بولاشاقتا بولدىرماۋ ماسەلەسىن شەشۋدى مەكتەپتەن باستاساق ۇتىلماس ەدىك. مىسالى, «اقبەرەن» بايقاۋىندا شەشەندىك ونەردىڭ قىر-سىرىن بىلە وتىرىپ, ءسوز ۇستاعان ايتىلۋلاردىڭ دانالىق ويلارىن, دايەككە كەلتىرىپ, وزدەرى دە ويلارىن ورتاعا سالۋى, ونى كوركەمدەپ جەتكىزۋى, پوەزيا, پروزا, درامالىق شىعارمالاردان ۇزىندىلەر وقىپ, دومبىرا مەن قوبىزدى, جەتىگەندى توگىلتە ورىنداۋلارى, اقىندىق تاپقىرلىقتارى – ولاردىڭ كۇنى ەرتەڭ ۇلت رۋحانياتىنىڭ تىرەگى بولارىن كورسەتكەندەي. وسى ارادا قازاقتىڭ قاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ءوز ءتىلىن سەزبەگەن بالا –انا ءسۇتىن تاتپاعان جەتىممەن تەڭ», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. شىندىعىندا, قارعادايىنان قازاق ءتىلىنىڭ ءنارىن ۇرپاق بويىنا سىڭىرە الساق, قازاق ءسوزىنىڭ بەدەلى ارتادى. جاس ۇرپاق انا تىلىندە اعىل-تەگىل سويلەپ تۇرسا, ولاردىڭ الدىندا ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ اقتالىپ جۇرگەن ءتىلى مۇكىستەر ويلانباي قالماسى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ازات ەلدىڭ, جۇرتىمىزدىڭ ۇلى رۋحانياتىن مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, بويىنا دارىتۋ ماقساتىندا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان اتالمىش بايقاۋعا ءتيىستى مەكەمەلەر جەتە ءمان بەرىپ, جەتكىنشەكتەردى جەلەپ-جەبەپ جاتسا, قازاقتىڭ قازاقتىعىنا تۇعىر بولعان بابالار ءداستۇرى قايتا جاڭعىرىپ, ءداۋىر دامۋىنان ورنىقتى ورنىن الىپ, تياناقتى تىرلىگىمىزگە اينالا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل بىرتە-بىرتە ءبىر زاماندارى جىر سۇڭقارى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «كەڭسە ءتىلى قازاقشا بولماي, ءىس وڭالمايدى» دەگەن ءسوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە يمانىمىز كامىل.
جانات اسكەربەكقىزى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقىن.