«قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى». بۇل – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭىنىڭ 4-بابىنان ءۇزىندى. سونداي-اق, اتالعان باپتا «ۇكىمەت, وزگە دە مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بارىنشا دامىتۋعا, ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا مىندەتتى», دەپ جازىلعان. ياعني, بۇل تايعا تاڭبا باسقانداي تاپسىرمانىڭ ارعى جاعىندا وسى مىندەتتەردى ورىنداماس بۇرىن, ۇكىمەت, مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك ءتىلدى وزدەرىندە تۇراقتى ءارى جەتىك قولدانۋ قاجەت دەگەن ءسوز جاتىر.
وسى جەردە ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتقان ۇتىمدى ويى ەسكە تۇسەدى. وندا مەملەكەت باسشىسى: «قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندا, ءىستى الدىمەن ءوزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەكتىگى ۇمىت قالادى. ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن اركىم وزگەنى ەمەس, الدىمەن ءوزىن قامشىلاۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ابىرويىن ارتتىرۋدا, قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋدا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, بۇكىل بۇقارانىڭ ءومىرى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. تىرشىلىككە قاجەتتى قۇجاتتاردى راسىمدەۋ ءۇشىن ازاماتتار مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ورگاندارعا جۇگىنەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن ارتتىرۋعا بارلىعىمىز بىرگە كۇش سالۋىمىز قاجەت.
كەڭەس ءداۋىرى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان كەزدە, «ءتىل – قاتىناس قۇرالى» دەپ ۇراندادىق. ەگەمەندىك العان سوڭ, وسى ۇراننىڭ جالعاندىعىنا كوز جەتكىزگەندەيمىز. «ءتىل – قاتىناس قۇرالى» ەمەس, «ءتىل – بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ جانى» ەكەنى ايقىن ءبىلىندى. مىسالى, قازاقتىڭ جانى – قازاق ءتىلى. دەنەدەن جان شىعىپ كەتسە, ادامنىڭ باقيلىق بولعانى. سول سياقتى تىلىمىزدەن ايىرىلساق, ەل بولۋدان قالعانىمىز دەپ تۇسىنگەن ءجون.
مەملەكەتتىك ءتىل توڭىرەگىندەگى داۋ, تالاس-تارتىس تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا جيىرما جىلدان اسسا دا, ءالى جالعاسىپ كەلەدى. مەملەكەت وسى سالاعا اقشا اياپ وتىرعان جوق, بۇكىل جاعدايدى جاساپ وتىر. قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە جىل سايىن قىرۋار قاراجات بولەدى. وكىنىشكە قاراي, كوزگە ۇرارلىق ناتيجە بەرمەي كەلەدى.
نەگە؟ بۇل سۇراقتىڭ تۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قوعامنىڭ كوزقاراسىن, سايىپ كەلگەندە پىكىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەيىنشە, قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەپ كەتۋى ەكىتالاي. قوعامدىق سانانى كىم قالىپتاستىرادى دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ول ارينە ەڭ الدىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولسا, ەكىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار. ياعني, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر. ول مەيلى, ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولسىن, مەيلى, اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولسىن, ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە, قاي مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ بولماسىن مەملەكەت الدىنداعى پارىزىن تۇيسىنۋىندە بولىپ تۇر. سوندىقتان, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز مىندەتتەرىن تىڭعىلىقتى ورىنداۋى ءۇشىن ءبىرىنشى باسشى تالابى كۇشتى بولۋى ءتيىس. ءار مەكەمەدەگى تىلگە قاتىستى جۇمىستىڭ جاقسى نە جامان بولۋى تىكەلەي ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. ەگەر, ءبىرىنشى باسشى نەعۇرلىم ءبىلىمدى, بىلىكتى, ناتيجەنى تالاپ ەتە الاتىن بولسا, ول جەردە اتقارىلاتىن جۇمىس تا سولعۇرلىم ءونىمدى بولماق. سول سياقتى ۇكىمەت مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا قاتاڭ تالاپ قويعان كەزدە عانا بۇل سالادا العا جىلجۋ بولادى دەپ پايىمدايمىز.
«قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە», «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەپ, ءوز جولداۋلارىندا ەلباسىمىز ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت: «قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كەز كەلگەن ورتادا كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى», – دەپ بولاشاققا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. كوڭىلگە قۋانىش, ساناعا جۇبانىش بەرەتىن سوزدەر. دەگەنمەن, وسى اتا-بابامىز اڭساعان, ەلباسى ارمانداعان كۇنگە جەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق سانانى ءدۇر سىلكىندىرۋ قاجەت بولىپ تۇر.
قازاقتى «كيرگيزى» دەپ جۇرگەن زاماندا, قازاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋللين «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەيىك» دەدى ەمەس پە؟! بىزگە دە قاتەنى تۇزەيتىن كەز جەتكەن سىندى. ويتكەنى, قاسيەتتى قازاق ءتىلى – اتادان قالعان امانات.
كەنجەگۇل تەرگەمباەۆا,
استانا قالاسى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى
مەملەكەتتىك ءتىل جانە اقپارات توبىنىڭ باس مامانى.