دۇبىرگە تولى دۇنيە
كۇنى كەشە, وسىدان ءبىر-ەكى اپتا بۇرىن يەمەندەگى شيەلەنىس ازامات سوعىسىنا اينالماسا ەكەن دەپ قاۋىپ قىلاتىندار بار بولسا, ەندى بۇل سوعىستىڭ حالىقارالىق سيپاتقا يە بولعانىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. ساۋد ارابياسى باستاعان ەلدەردىڭ اۋە كۇشتەرى يەمەننىڭ ءار تۇسىن بومبالاپ جاتىر.
بومبا تاستالعان سوڭ, قۇرباندىق تا بار. ونى از-كەم دەيتىن ەمەس, سوعىستىڭ وتى تۇتانعان سوڭ, ول ادام ءومىرىن جالماي بەرەدى. ال سول سوعىس ءورتىن ءوشىرۋدىڭ جولى قيىن بولىپ تۇر. بۇل سوعىستىڭ حالىقارالىق سيپاتقا كوشۋى كەزدەيسوق ەمەس, ويلانىپ, كەلىسىلىپ جاسالىپ وتىر. ونىڭ وسىنداي سيپات الاتىنى باسىنان بەلگىلى ەدى. بىرەۋلەر سونى بىلە تۇرىپ, ونىڭ ورشۋىنە جول بەردى.
قازىر يەمەننىڭ زاڭدى پرەزيدەنتى ءابدى راببۋ مانسۇر حادي تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمە كوپ. ونىڭ ەلدەن شىعىپ كەتكەنىن بەتىنە باسىپ, ونى زاڭسىز دەگەنگە دەيىن بارادى. ال مانسۇر حادي قانتوگىسكە بارماس ءۇشىن, شيتتىك كوتەرىلىسشىلەردى كەلىسسوزگە شاقىرىپ, كەلىسىم دە جاساعان. ولاردىڭ تالاپتارىن ەسكەرىپ, ءتىپتى, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە دە كەلىسىم بەرگەن. ونىڭ بۇل قادامدارى اقىرىندا وزىنە تاياق بولىپ ءتيدى. بيلىكتىڭ وزدەرىنە قارسى قاتاڭ شارا قولدانباۋىن پايدالانىپ, كۇش العان سەپاراتيست كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىلىعى مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا باردى.
وسىدان كەيىن حادي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنا كوتەرىلىسشىلەردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن اۋىزدىقتاۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءبىر ەمەس, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تالاي رەت يەمەندەگى شيتتىك كوتەرىلىسشىلەردى بىتىمگەرشىلىككە, زاڭدى ۇكىمەتتى مويىنداۋعا شاقىردى. بىراق حۋسيدتەر, وعان قۇلاق اسپاعانى ءوز الدىنا, وزدەرىنىڭ باسقىنشىلىق ارەكەتتەرىن ۇدەتە ءتۇستى.
ءبىراز جۇرت قازىر ساۋد ارابياسىن يەمەننىڭ جەرىن بومبالاۋدىڭ باستاماشىسى دەپ جازعىرىپ سويلەيدى. بۇل دا شىندىق. بىراق ەر-ريادتىڭ ءوز ىرگەسىندە دۇنيەنىڭ ءب ۇلىنىپ جاتقانىن كورىپ وتىرىپ, وعان وسىنشا شىداپ كەلگەنىن دە شىداۋ-اق دەسە بولار. يەمەندەگى قاقتىعىستاردىڭ ءدىني سيپاتىن استە دە جاسىرۋعا بولمايدى. مويىنداسىن, مويىنداماسىن, شيتتىك ب ۇلىكشىلەردىڭ ماقسات-مۇددەسى دە, ولاردى كىمدەردىڭ نە ءۇشىن قولداپ وتىرعانى دا بەلگىلى. حۋسيدتەردىڭ ب ۇلىگى ودان ءارى جالعاسىپ, ىقپالى ارتا ءتۇسسە, ول يەمەننىڭ ءوز ىشىندەگى تۇراقسىزدىقتى ورشىتۋمەن قاتار, كورشى ەلدەرگە دە, ونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسىنا دا ىقپال ەتپەك. ىقپال ەتكەندە, تۇراقسىزدىق تۋدىرادى. سول حۋسيدتەردى سىرتتاي قولداۋشىلاردىڭ دا ماقساتى – سول.
بۇعان ساۋد ارابياسى دا, ونىڭ وداقتاستارى, كورشىلەرى دە اقىرى شىدامادى. كۇش بىرىكتىرىپ اشىق قارسىلىققا شىقتى. 10 ەل وداققا بىرىكتى: ساۋد ارابياسى, كاتار, كۋۆەيت, باحرەين, ءباا, ەگيپەت, ماروككو, سۋدان, يوردانيا جانە پاكىستان. ولاردىڭ يەمەندى بومبالاۋ وپەراتسياسى «تاباندىلىق داۋىلى» دەپ اتالادى. بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە ولار شيتتىك كوتەرىلىسشىلەردىڭ نەگىزگى نىساندارىن تولىق جويماعانمەن, كوپشىلىگىن ىستەن شىعاردى.
قانداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى؟ مۇسىلمان قاۋىم ءبىرىن-ءبىرى قىرۋعا مىقتاپ كىرىستى. بۇرىن يەمەننىڭ ىشىندەگى قايشىلىقتى, قاقتىعىستى سىرتتاعىلار, اتاپ ايتقاندا, ءبىر جاعىن – يران, ەكىنشى جاعىن ساۋد ارابياسى قولدادى دەلىنسە, ەندى ونىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن. كەڭەيگەندە, ازىرگە اسكەري كۇش قوسپاعانمەن, اقش جانە رەسەي سياقتى ەلدەردىڭ اقپاراتتىق الەۋەتى ىسكە كىرىسىپ كەتتى. بۇل قارۋ دا بۇگىندە ءبىراز نارسەنى بۇلدىرە الادى. ءسويتىپ, بۇل سوعىس الەمدىك سيپاتقا يە بولدى.
ونى توقتاتاتىن كۇش بار ما؟ جۇرت ءۇمىتى بۇۇ-دا, ونىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ەدى. ونىڭ دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, ول بۇرىنعى يراكتاعى, سيرياداعى, قازىرگى ۋكرايناداعى قاقتىعىستاردى توقتاتا الماعان. باستى سەبەپ – ءبىر ەلدەر وزدەرىنىڭ ۆەتو قۇقىن پايدالانىپ, بۇۇ-نىڭ قاتاڭ شەشىمدەرىن قابىلداتپاي تاستايدى. سودان دا وسىناۋ حالىقارالىق باس ۇيىم كوبىنە جاي شاقىرۋمەن, ۇندەۋ تاستاۋمەن شەكتەلىپ قالا بەرەدى. ال يەمەندە حالىق قىرىلىپ جاتىر.
ساركوزيدىڭ العاشقى كەزەڭدەگى جەڭىسى
فرانتسيادا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ سايلاۋى ءوتتى. ساراپشىلار مۇنى ساياسي كۇشتەردىڭ ارالىق كەزەڭدەگى ارا سالماعىنىڭ كورسەتكىشى سانايدى. بۇل سايلاۋدا بيلىكتەگى سوتسياليستەر ويسىراي جەڭىلىپ, كونسەرۆاتورلار ۇلكەن جەڭىسكە جەتتى.
جۇرت بۇل سايلاۋدى ەكى جىلدان كەيىنگى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەي كورىپ وتىر. بۇگىن دەپارتامەنتتىك كەڭەستەردىڭ سايلاۋىندا جۇرتتىڭ قاي پارتياعا ىقىلاسى كوپتىگى اڭعارىلادى. بۇگىنگە دەيىن سوتسياليستەر وسىناۋ جەرگىلىكتى بيلىكتە ۇستەمدىك ەتسە, ولاردىڭ وكىلى فرانسۋا وللاند پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا دا جەڭگەن. قيسىن بۇگىن جەڭگەندەر ەرتەڭ دە جەڭەدى دەيدى.
مۇندا سايلاۋدىڭ العاشقى تۋرىندا كوپ داۋىس العان ەكى پارتيا ەكىنشى تۋردا كۇرەسكە تۇسەدى دە, جەڭىمپاز انىقتالادى. سودان دا العاشقى تۋردا ايتارلىقتاي ۇپاي العان كەيبىر پارتيالار ەكىنشى تۋردا جەڭىلۋى ابدەن ءمۇمكىن. اسىرەوڭشىل راديكالدىق «ۇلتتىق مايدان» پارتياسى سونداي جاعدايعا ۇشىرادى. العاشقى تۋردا ەكس-پرەزيدەنت نيكوليا ساركوزيدىڭ حالىق قوزعالىسى ءۇشىن وداق پارتياسى 32,5 پايىز, مارين لە پەننىڭ «ۇلتتىق مايدان» پارتياسى 25,3 پايىز, ال بيلىكتەگى سوتسياليستىك پارتيا 22,5 پايىز عانا داۋىس جينادى.
يمميگراتسيا, يسلامنىڭ فرانتسۋز قاۋىمىنا كىرىگۋىنە قارسى ۇران كوتەرگەن لە پەن ءبىرىنشى تۋردان كەيىن اسىپ-تاسىپ, ءبىراز دەپارتامەنتتە بيلىك تىزگىنىن وزدەرى ۇستايتىنىنا كۇمانسىز سەنگەن ەدى. ولاردىڭ جولىن سوتسياليستەر بوگەدى. سوتسياليست پرەمەر-مينيستر مانۋەل ۆالس ەكىنشى تۋر الدىندا ءوز پارتيالاستارىن كونسەرۆاتورلار مەن راديكالدار كۇرەسكە قوسىلعان جەردە داۋىستى ساركوزيدىڭ پارتياسىنا بەرۋگە شاقىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە اسىرەۇلتشىلدار بىردە-ءبىر دەپارتامەنتتە جەڭىسكە جەتە الماي قالدى.
كونسەرۆاتورلار دا سوتسياليستەرگە دوس ەمەس. بىراق ۇلتشىلدارعا قاراعاندا, ولاردىڭ ءجونى بولەكتەۋ. وسىنداي تاكتيكالىق قادام سوتسياليستەردىڭ كونسەرۆاتورلاردان ويسىراي جەڭىلۋىنە سوقتىردى. ولار بۇرىن دەپارتامەنتتەردىڭ 61-ىندە بيلىككە جەتسە, ەندى سونىڭ 30-ىنان ايىرىلدى. كەرىسىنشە, تسەنتريستەرمەن وداقتا بولعان كونسەرۆاتورلار بۇرىنعى 40-تىڭ ورنىنا 69 دەپارتامەنتتە كوپشىلىك ورىنعا يە.
ساركوزي قۋانىش قۇشاعىندا. «ءبىز بۇرىن مۇنشالىقتى دەپارتامەنتتە جەڭىسكە جەتكەن جوق ەدىك, ەندى ءبىزدىڭ يدەيالارىمىز قاي جەردە بولسا دا جەڭە الادى», – دەدى ول. وسى سايلاۋدا ءبىراز جەڭىسكە سوتسياليستەردىڭ ارقاسىندا قولدارى جەتكەنىنە قاراماي, ونىڭ 2017 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا «ەۋروپاداعى ەڭ كارى-قۇرتاڭ ءسوتسياليزمنىڭ تۇبىنە جەتەمىز» دەۋى ارتىقتاۋ كورىنەدى.
بىراق ساياسات نە ايتقىزبايدى, مۇندا جاقىنىڭدى دا ايامايسىڭ. ساركوزيدىڭ ءوزىن دە, باسقالار ونىڭ پرەزيدەنتتىككە تۇسەتىنىن بىلگەن سوڭ, اياماي ءجۇر. الدەبىر وتكەن ءىس ءۇشىن سوتقا دا تارتتى. بىراق ول دا قاسقايىپ ايقاسىپ ءجۇر. جەرگىلىكتى بيلىك سايلاۋىندا ونىڭ پارتياسىنىڭ ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتۋى پرەزيدەنت تاعىنا جول اشقانداي بولىپ كورىنەدى.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.