ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى (1942-1945) ءۇش جىل بويعى كۇندىز-تۇنگى ءۇزىلىسسىز جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرعان وقتىڭ, جان-جاعىنان جارىلىپ جاتقان بومبا, سناريادتاردىڭ استىندا, تالاي مارتە جارالانىپ, قايتادان قاتارداعى جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە تالاي شابۋىلدارعا ارالاسىپ, جورىق جولىن شىعىس پرۋسسيانىڭ پيللاۋ پورتىندا اياقتاپ, ەلگە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ەكى مارتە, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», ت.ب. وردەندەرىمەن جەڭىسپەن ورالعان اعا لەيتەنانت شەنىندەگى ءبولىم كومانديرى عىجدۋان اعا قاسىموۆ ءوزىنىڭ نەگىزگى ۇستازدىق ماماندىعىنا ورالىپ, بۇل قىزمەتىندە دە ەڭبەكتەرى جەمىسسىز بولعان جوق. «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنى «ەڭبەكتە ۇزدىك شىققانى ءۇشىن» مەدالى سوعىستان كەيىنگى ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىستەرى بولسا, 1961 جىلى «قازاق كسر مەكتەبىنە ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم» اتتى قۇرمەتتى اتاقتى يەلەنىپ, 1970 جىلى «كسرو اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالعان. امانگەلدى, ارقالىق اۋداندارىندا مەكتەپ باسشىسى, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىندە بىرگە ەڭبەك ەتكەن زامانداستارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ ءوزى بىرنەشە كىتاپقا جەلى بولىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جانە وبلىستىق, اۋداندىق, قالالىق گازەتتەردەگى ماقالالارعا اينالعان.
عىجدۋان اعايدىڭ بۇرىنعى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, ءوزى دە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتارلارى سيرەپ قالعان ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى, كەيىن ءبىراز جىلدار بويى ۇستازدىقپەن قاتار, مەكتەپ باسشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان, بۇل كۇندەرى استانا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان ءمىنايدار بورانباي ۇلى «1940-جىلدارى 7-سىنىپتى امانگەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە عىجدۋان اعاي بىزگە گەوگرافيا, تاريح پاندەرىنەن ساباق بەردى. عىجدۋان اعايدىڭ ساباقتارىن بۇكىل وقۋشىلار مۇقيات تىڭداپ, ەرەكشە اسەرگە بولەنەتىنبىز. مىنەزى وتە سابىرلى, ءۇنى بيازى, سويلەگەنى دە, ك ۇلىمسىرەپ, كۇلگەنى دە, جۇرگەنى دە, كيىم كيىستەرى دە بىزگە ۇلگى بولاتىن. مەنىڭ كەلەشەكتەگى ۇستازدىق جولدى تاڭداۋىما: ريم فيلوسوفى سەنەكانىڭ «جاقسىلىققا ۇلگى كورسەتىپ جەتپەسە, ۋاعىز ايتۋمەن جەتۋ قيىن» دەگەن ءسوزى مەن عىجدۋان اعايدىڭ ادال پەيىلى, جان تازالىعى, جاقسىلىق نۇرىمەن ساۋلەلەنگەن كەڭدىگى مەن كەشىرىمدىلىگى سەبەپ بولدى. وعان ەش وكىنبەيمىن, بۇل كۇندەرى مەنىڭ دە شاكىرتتەرىمنىڭ ءبىرازى ۇلاعاتتى ۇستازدىق جولدى تاڭداعاندارى – ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى ەكەندىگىنە تاۋبە ەتەمىن»... دەپ ەسكە الادى.
عىجدۋان اعايدىڭ ادامدىعىن, ادالدىعىن ءومىر بويى ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا اينالدىرعان تاعى دا ءبىر (مارقۇم) شاكىرتى اۋباكىر قىلىشباي ۇلىنىڭ «باس كەسپەك بولسا دا» (قوستاناي قالاسى, 2005ج.) اتتى كىتابىنىڭ 77-78 بەتتەرىندە بىلايشا ەسكە الدى:
«ول جىلدارى, مىنا بەرتىنگە دەيىن مەكتەپتە دەنە تاربيەسى مەن سۋرەتتەن باسقا بارلىق پاندەردەن وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا ەمتيحان تاپسىرىلاتىن. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عانا سىنىپتان سىنىپقا كوشىرىلەتىن. سونداي ۇلى بايگەدە, ەمتيحانداردا مەن ءسوز ء(تىل, ادەبيەت, تاريح, گەوگرافيا, بيولوگيا, اناتوميا, استرونوميا) ساباقتارىنداعى سۇراقتارعا بيلەتتى الا سالىپ, ويلانىپ وتىرماستان جاۋاپ بەرىپ, بەستىك باعالار الىپ ءجۇردىم. «ۇياتتاعى, ۇيات تا بولسا, تۇرات تاعى» دەپتى قازاق اتام. وسىنداي جەتى جىلدىق مەكتەپتىڭ سوڭعى سىنىبىنىڭ ەمتيحان تاپسىرۋى كەزىندە باستان كەشىپ, ۇياتتان ولمەگەن ءبىر جاعداياتتى بۇگىن ەسكە الىپ وتىرعانىم. «وتكەن-كەتكەن كىناڭدى ايتساڭ, كۇناڭ توگىلەدى», دەپتى عوي دانالارىمىز. «كۇنام» توگىلەر مە ەكەن, سونى ايتىپ وتەيىن.
سول جىلدارى بىزگە تاريح پانىنەن مۇلدەم ساۋاتى جوق ءبىر مۇعالىم ساباق بەردى (اتى-ءجونىن ايتۋعا ارۋاقتان ۇيالىپ وتىرمىن). ول مارقۇم كىتابىن اشىپ قويار ەدى دە, قيادان كوز تاستاپ, سول بەتتەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وقىپ شىعاتىن. سوندا, ەڭ بولماسا سول وقىعاندارىن ءوزى ۇعىپ, تۇسىنە المايتىن, جارىقتىق. ءبىز سول اعايدىڭ ساباعىندا سۇراقتارىنا ىلعي دا وتىرىك جاۋاپ بەرەتىنبىز. مۇدىرمەي ايتقانىمىز ءۇشىن تورتتىك, بەستىك باعالار الاتىنبىز. ءبىزدىڭ سورىمىزعا قاراي سول ءبىر جىلدارى اۋدان كولەمىندەگى ءار اۋىلداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتەردىڭ بىتىرۋشىلەرى ەمتيحاندى امانگەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتە تاپسىراتىن بولعان. مۇندا الگى اعايىمىزعا مۇلدەم ۇقسامايتىن تاريح ءپانىنىڭ بىلگىرلەرى: عابدىراحمان ساقتاعانوۆ, عىجدۋان قاسىموۆتار ۇستازدىق ەتەتىن. ءسوز ساباقتارىنىڭ ەمتيحانىن ماقتانشاقتىقپەن كەزەكتەن تىس تاپسىرىپ, سۇراقتارعا بيلەتتى الا سالىپ, ورىنعا وتىرىپ ويلانباي-اق جاۋاپ بەرىپ جامان اۋەستەنگەن ماعان وسى جولى تاريح ءپانىنىڭ ەمتيحانىندا ەڭ سوڭعى 33-بيلەت تاپ بولدى. قولىمىزعا وسى ءپاننىڭ ەمتيحان بيلەتتەرى كەش تيگەندىكتەن وعان اقىرىنا دەيىن دايىندالىپ ۇلگەرمەگەن مەن, بولدىرعان اتتاي تۇردىم دا قالدىم. سول ءسات كوزىم بۇلدىراپ, ءتىلىم بايلانىپ قالدى. شاماسى كوپ تۇرىپ قالسام كەرەك, ەمتيحان الىپ تۇرعان عىجدۋان قاسىموۆ اعايدىڭ «بىلمەيسىڭ, تۇرما, كەت», دەگەن سوزىنەن سەلك ەتىپ, ۇيقىدان ويانىپ كەتكەندەي كۇي كەشتىم. ەسىمە بۇرىنعى اعايىما وسى پاننەن ساباق ايتاتىن ادەتىم ساپ ەتە ءتۇستى. سول ىزگە سالىپ, اتىمنىڭ باسىن جىبەرگەنىم ەسىمدە. «قوي ەندى, بولدى!» – دەپ جەكىرگەن عىجدۋان اعايدىڭ سوزىنە ول بىرنەشە رەت قايتالاسا دا توقتاماعانىمدى انىق بىلەمىن. سول كىسى «سۋايت! اقىماق!» دەپ جۇلقىپ-جۇلقىپ بولمەدەن يتەرىپ جىبەرگەندە بارىپ, ەسىمدى جيدىم. ەسىكتەن ىشكە قۇلاق تۇرسەم, وبلىستىق وقۋ بولىمىنەن كەلگەن وكىل, مەملەكەتتىك ەمتيحان الۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى الماتوۆا ىشەك-سىلەسى قاتىپ ك ۇلىپ, مەنى جاقتاپ «وجەت ەكەن» دەپ ماقتاپ جاتىر ەكەن. عىجدۋان اعاي بولسا «ءوزى جىندى بولعان سوڭ, ءبىزدى جىندى ەتۋىن!» – دەپ بۇلقان-تالقان, ءالى اشۋلانىپ ءجۇر.
«مىناۋ اپايىڭا وسى جولى العان تورتتىك باعاڭ ءۇشىن قارىزدارسىڭ», دەدى ەمتيحان قورىتىندىسىندا عىجدۋان اعاي الماتوۆانى نۇسقاپ. وسى جولعى ارتىستىگىڭدى ەندى قايتالاساڭ مەن كەشىرمەيمىن, – دەدى بەتىندە كۇلكى تابى ويناپ. جۇرەگىم سوندا بارىپ ورنىنا تۇسكەندەي بولدى. ۇياتتان ادام ولمەيدى ەكەن...
مەن امانگەلدى ورتا مەكتەبىندە وقىعان جىلدارىمدا تاريح پانىنەن وتىرىكتى سوعاتىن جوعارىدا ايتىلعانداي جامان ادەتىمنەن ارىلىپ, «كۇنامدى» جاقسى جۋدىم. مۇنان كەيىن اتاقتى ازاماتتار بولعان جازۋشى اقان نۇرمانوۆ, عالىم-ەكونوميست مانسۇر شاكىرجانوۆ, ادىرباي ماعزۇموۆ, كارىباي وتەباسوۆتارمەن ءبىر سىنىپتا وقىدىم. ماتەماتيكا مەن ورىس تىلىنەن بوتەنگى ساباقتاردى جاقسى وقىپ, سىنىپتىڭ كەۋدە تۇسىنداعى وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم...
يگى ىستەرىمەن ەلىنە ۇلگى, ونەگە بولعان, كەيىنگى جىلدارداعى ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدىڭ تاي-قازاندارىن تاسىتقان ارداقتى, رۋحىمىزدى اسقاقتاتقان عابدىراحمان ساقتاعانوۆ, عىجدۋان قاسىموۆتاردى قالايشا ۇمىتارمىز. ءبىز سول كەزدەگى جاس ۇرپاق وسى اسىل ازاماتتارعا قاراپ, بوي, وي تۇزەپ وستىك. ولاردىڭ وركەندى, ومىرشەڭ ىستەرىن ۇلگى, ونەگە تۇتتىق. بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدى سولاردىڭ ۇستانعان اسىل ارماندارى ۇلگىسىمەن دە تاربيەلەۋگە تىرىستىق. مۇنى قازىرگى ەسى ءتۇزۋ ۇرپاق اركەز جادىندا ساقتاۋلارى ءلازىم».
وسىندايدا عىجدۋان اعايدىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, بەلگىلى جورنالشى ءتولۋباي ىدىرىسوۆتىڭ «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «جالىندى جىلدار» اتتى كىتابىنداعى «ۇستاز دا كىردى ۇرىسقا» اتتى اڭگىمەسىنە دە وسى عىجدۋان اعايدىڭ ۇلاعاتتى بەينەسى, ەڭبەگى جەلى بولعانىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلىتاۋ ەتەگىندەگى ءبىر كەزدەگى قورعاسىن كەنىنىڭ وشاعى بولعان «شەڭبەر» اتتى ەلدى مەكەنىندە بولعانىمدا, جەرگىلىكتى قالىڭ جۇرتشىلىق ءبىر كەزدەگى ورتا مەكتەپ باسشىسى, ۇستازدىق ءىسىنە وتە ۇستامدى, سابىرلى دا سالماقتى عىجدۋان قاسىم ۇلى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىنىڭ قاقپاقىلداپ, جىر قىلىپ ايتقاندارىنا كۋا بولىپ, ولارعا ءوزىمنىڭ سول اعايدىڭ ءىنىسى ەكەنىمدى تانىستىرىپ, سوڭىنان تۋىستاي بولىپ, تابىسىپ كەتكەنىم ەسىمدە. بۇل دا بولسا – عىجدۋان اعامىزدىڭ ءىسى مەن ءىشىنىڭ تازالىعىن, ءوزىن قورشاعان قوعامعا, وزىنە دە وزگەگە دە شىنايى ادالدىعى, اقىن عافۋ اعامىز قايىربەكوۆتىڭ:
ۇستاز بولۋ – جۇرەكتىڭ باتىرلىعى,
ۇستاز بولۋ – سەنىمنىڭ اقىندىعى,
ۇستاز بولۋ – مىنەزدىڭ كۇن شۋاعى,
ازبايتۇعىن ادامنىڭ – التىندىعى
– دەگەن مىنا ولەڭ جولدارى ءدال عىجدۋان اعامىز سياقتى ۇلاعاتتى ۇستازدارعا ارنالعانداي. عىجدۋان اعامىزدىڭ ەستەلىك بۇرىشى ارقالىق قالاسىنىڭ ب.مايلين اتىنداعى №3 مەكتەپتىڭ جادىگەرىنە اينالعان.
جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان عىجدۋان اعايدىڭ شاكىرتتەرى ءمىنايدار بورانباەۆ تا, اۋباكىر قىلىشباەۆ تا جىلدار جىلجي كەلە وزدەرىنىڭ ەڭبەكقور, العىرلىقتارىمەن كوپشىلىكتى سەندىرە الاتىن, ايتقاندارىنا كوندىرە الاتىن مەكتەپ باسشىلارىنا دەيىن كوتەرىلىپ, شاكىرتتەرىنە ىزگىلىكتىڭ, يناباتتىلىقتىڭ, ار-وجداننىڭ نە ەكەنىن, ەل الدىنداعى پارىزدارىن ۇمىتپاۋعا, كوپشىلىكتى الالاماي, ەشكىمدى دە جارالاماي, كەكشىل بولماي, كوپشىل بولۋعا تاربيەلەگەن ەدى.
عىجدۋان اعايدىڭ بۇرىنعى شاكىرتتەرى ۇستازدارىن پىردەي كورىپ, اتا-انالارىمەن بىردەي كورىپ, ومىردەگى جەتىستىكتەرىنىڭ, شىققان شىڭدارىنىڭ بارلىعىنا سەبەپشى, اقىلشى بولعانىن ءجيى ەسكە الىپ وتىراتىن, قاراپايىم مۇعالىمدىكتەن تالاي جىلدار بويىنا مەكتەپ باسشىسى, سوڭىنان اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە دەيىن كوتەرىلۋىنە بىردەن-ءبىر قامقورشى بولعان, وزىنەن كەيىنگى وسى قىزمەت ورىندارىنا, جوعارىداعى باسشىلارعا لايىقتى باسشى بوپ تاعايىندالۋىنا دا مۇرىندىق بولىپ ىلگەرىگە سۇيرەلەپ وتىرۋشى دەپ ەسكە الادى, جاسى سەكسەننەن اسسا دا ءالى ءبىر كەزدەگى سابيلىك, بالالىق, جاستىق ەركەلىكتەردىڭ نىشاندارىنىڭ ىزدەرى بويىندا ساقتالعان اعامىز ورمانبەك بيماعانبەت ۇلى.
عىجدۋان اعاي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوستاناي قالاسىنىڭ ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ باسشىسىنىڭ وقۋ ءىسى بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن زور ابىرويمەن اتقارعانى بەلگىلى. «قازاق كسر مەكتەبىنە ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم» اتتى №1 قۇرمەتتى اتاققا كەۋدەسىن كەرىپ ماقتانباعان, نيەتى مەن جۇرىسىندە ءمىن جوق, ايتقانىندا ءزىل جوق, كوڭىلىندە كىر جوق, رەسپۋبليكا كولەمىنە ەسىمى بەلگىلى اعايىمىزدىڭ ەڭبەگى كىمگە دە بولسا ۇلگى.
ەركىن قوجاحمەت ۇلى,
ەڭبەك ارداگەرى.
ارقالىق.