تىنىسى تارىلعان ايتەي: قوقىس پوليگونىنىڭ ماسەلەسى قاشان شەشىلەدى؟

تۇرعىنداردىڭ تاۋسىلعان ءتوزىمى

ايتەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرا­مىنا بەس اۋىل, ەكى ساياجاي جانە ءبىر شاعىن اۋدان كىرەدى. مۇندا 19,5 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. الايدا تۇرعىنداردىڭ تىنىسىن تارىلتىپ تۇرعان باستى ماسەلە – اۋىل ىرگەسىندەگى الىپ قوقىس تاۋى. جىل ون ەكى اي بويى مۇڭكىگەن ساسىق ءيىس حالىقتىڭ تۇرمىسىن ابدەن تيتىقتاتقان.

اسىرەسە جەل تۇرىپ, جاڭبىر جاۋعان كۇندەرى قولقانى قاباتىن ءيىس كۇشەيىپ, جۇرت ەسىك-تەرەزەسىن تارس جاۋىپ وتىرۋعا ءماجبۇر. تۇرعىندار بۇل ماسەلەنى تالاي جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. الاي­دا ناتيجە ماردىمسىز. پوليگون ۇلعايعان سايىن حالىقتىڭ الاڭ­داۋشىلىعى دا كۇشەيىپ بارادى.

اۋىل ادامدارى ەندى تەك جاعىم­سىز يىستەن ەمەس, دەنساۋلىققا تون­گەن قاۋىپتەن قورقادى. ويتكەنى قوقىس ۇيىندىسىنەن تارايتىن ءتۇتىن مەن ۋلى قالدىقتاردىڭ اۋاعا اسەرى تۋرالى ناقتى اقپارات جوق.ايتەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جارقىن قاتۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پوليگون ماسەلەسىنە بايلانىستى اكىمدىك بىرنەشە مارتە وبلىستىق ەكولوگيا باسقارماسىنا حات جولداپ, تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلگەن. الاي­دا اۋىل تۇرعىندارى قاعاز جۇزىن­دەگى تەكسەرۋدەن گورى ناقتى شەشىم كۇتەدى.

قاعازدا – «قانتتاي», كوشەدە – قوقىس: ۇندەۋگە ءۇن قوسپاعان ءۇرجار

ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەككە ايتەيدىڭ ىرگەسىندەگى ايگىلى پو­لي­گون­عا ارنايى باردىق. «KAZ Waste Conversion» جشس-نىڭ ديرەكتورى نۇرلان يمانبەكوۆ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىندا اتقارىلاتىن جۇمىس تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەردى.

«بۇل – ەلىمىز كولەمىندەگى ەڭ ۇلكەن پوليگون. كومپانيا 1989 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قابىلداپ, سۇرىپتاۋمەن اينالىسامىز. الماتى قالاسى مەن قاراساي اۋدانىنان تاۋلىگىنە شامامەن 2 مىڭ تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قالدىق قابىلدانادى. ونىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا ءوسىپ بارادى. مىسالى, 2019–2020 جىلدارى تاۋلىگىنە مىڭ توننا كەلەتىن بولسا, بىلتىردان بەرى 2 مىڭنان استى. ياعني ەكى ەسەلەندى. جىلدىق كولەمى – شامامەن 600 مىڭ توننا. قوقىستىڭ 90%-ى الماتى قالاسىنان سۇرىپتالىپ كەلەتىن تۇر­مىستىق قاتتى قالدىقتار. الا­تاۋ اۋدانىندا قوقىس سۇرىپ­تاي­تىن زاۋىت بار. قوقىس الدىمەن سول مەكەمەدە سۇرىپتالىپ, قالدىعى وسى پوليگوندا كومىلەدى. وبلىستان سۇرىپتالماي كەلەتىن 20-25% قوقىستى وسىندا ارنايى كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيا جۇمىسشىلارى قولمەن اتقارادى. سەبەبى ەكولوگيالىق تالاپقا سايكەس تۇرمىستىق قاتتى قال­دىقتار سۇرىپتالماي جىبەرىل­مەي­دى. پوليگوندا شىنجىر تاباندى اۋىر تراكتورلار, تيەگىشتەر تاۋلىك بويى اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە كومپانيادا 40-تان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. پوليگونداعى جۇمىسقا ارنايى 20-عا جۋىق تەحنيكا جۇمىلدىرىلعان», دەگەن ن.يمانبەكوۆ وسىعان دەيىن تۋىنداعان جول, جارىق ماسەلەلەرى شەشىم تاپقانىن اتاپ ءوتتى.

ء«تۇيىندى ماسەلەنى تولىققاندى شەشۋگە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بولىنسە ءجون بولار ەدى» دەگەن ويىن دا ورتاعا سالدى. وتكەن جىلى اۋدان بيۋدجەتىنە 250 ملن تەڭگە سالىق تولەنگەنىن, كەيىنگى ون جىلدىقتا تاريف باعاسى دا ەكى ەسەلەنىپ وسكەنىن العا تارتتى. كەلەشەكتە سۇرىپتالعان پلاس­تي­كا­لىق بوتەلكەلەردى, شىنى, تەمىر, قاعاز وڭدەيتىن, جالپى قۇنى 10 ملرد 500 مىڭ تەڭگە بولاتىن «جاڭعىرۋ پلاس» زاۋىتىن دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

الماتى وبلىسىنداعى تانىمال تۋريستىك باعىتتار قوقىستان تازارتىلدى

جالپى اۋماعى 209 گەكتار بولاتىن پوليگوننىڭ 12 ۋچەسكەسىنىڭ بۇگىندە ۇشەۋى جۇمىس ىستەپ تۇر, قالعان توعىزىنا رەكۋلتيۆاتسيا جاسالىپ جاتىر. پوليگونعا كۇن سايىن قوقىس تاسىمالدايتىن 300-گە جۋىق كولىك كىرەدى. قوقىستى توككەن سوڭ كولىكتى جۋىپ-شاياتىن ارنايى ورىن جاساقتالعان.

«پوليگوننىڭ 1 جارىم شاقى­رىم­دىق سانيتارلىق قورعاۋ اي­ماعى بار. وسىدان 10 جىل بۇرىن بەكىتىلگەن ايماققا جاقىن ماڭدا ۇيلەر, زاۋىتتار بولماعان ەدى. ماۋسىم سايىن سۋ, اۋا, توپىراق بەتى ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلىپ تۇرادى», دەيدى ن.يمانبەكوۆ.

ماماندار نە دەيدى؟

الماتى وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ەكولوگيالىق ءبولى­مىنىڭ باس مامانى ايدار قۇتتىباي بۇل ماسەلەگە قاتىستى تومەندەگىدەي تۇسىنىك بەردى.

«KAZ Waste Conversion» جشس-نىڭ قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق­تار پوليگونىندا جۇرگىزىل­گەن جوسپاردان تىس تەكسەرۋ ناتيجەلەرى ەلىمىزدەگى قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيە­سىنىڭ ناقتى جاعدايىن جان-جاقتى كورسەتىپ وتىر. پولي­گون سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس قا­ۋىپتىلىكتىڭ ءى كلاسىنا جات­قى­زىلىپ, سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى 1000 مەتردى قۇرايدى. سونى­مەن قاتار ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس, نىسان ءى ساناتتاعى وبەكتىلەر قاتارىنا كىرەدى. بۇل ونىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى جو­عارى ستراتەگيالىق نىسان ەكە­نىن بىلدىرەدى.

پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسقان. مۇندا اكىمشىلىك-تۇرمىستىق كور­­پۋس, باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتى, تارازى جۇيەسى, ارنايى تەحني­كاعا ارنالعان الاڭدار, گيدرو­تەح­نيكالىق قۇرىلىستار مەن سۋ جيناقتاۋشى توعاندار قاراس­تى­رىل­عان. ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن پوليگوندا قىزمەت ەكى اۋىسىمدا ۇيىمداستىرىلعان, پەرسونال سانى شامامەن – 42 ادام.

قالدىقتاردى قابىلداۋ ۇدە­رىسى بەلگىلى ءبىر تارتىپكە نەگىز­دەلگەن. بارلىق ارنايى كولىكتەر مىن­دەتتى تۇردە تارازىدان وتكى­زىلىپ, ەسەپكە الىنادى. جىل سايىن شامامەن 46 مىڭ رەيس تاسىمالدانادى. پوليگونعا تاۋلىگىنە 1 100-دەن 1 800 تونناعا دەيىن قالدىق قابىلدانادى. قالدىقتار قابىلدانعاننان كەيىن ولاردى ورنالاستىرۋ, تىعىزداۋ, وقشاۋلاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەدى. سونى­مەن قاتار كاسىپورىندا وندىرىس­تىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ باع­دار­لاماسى بەكىتىلىپ, ءتيىستى ەسەپ­­تىلىكتەر ۋاقتىلى تاپسىرى­لىپ وتىرادى. الايدا, تەكسەرۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, جۇيە­نىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا قارا­ماستان, بىرقاتار ماڭىزدى ەكولوگيالىق ماسەلە ساقتالىپ وتىر. اسىرەسە قالدىق كولەمىنىڭ جىل سايىن ارتۋى الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتكەن. ايتالىق, الماتى قالاسىنان پوليگونعا تۇسە­تىن قالدىق كولەمى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 50 مىڭ تونناعا ءوسىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە پو­ليگونعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ارت­­تىرىپ, ەكولوگيالىق تاۋە­كەل­دى كۇشەيتەدى. وسىعان وراي قال­دىق­تاردى باسقارۋدىڭ ءداس­تۇرلى تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قا­جەت. قازىرگى تالاپتارعا ساي جۇيە تەك جيناۋ, كومۋگە ەمەس, قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ, قايتا وڭدەۋ, ازايتۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. بولماسا مۇنداي ءىرى پوليگونداردىڭ بولاشاقتا ەكولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقسىز نىسانعا اينالۋ قاۋپى بار.

الماتى وبلىسىندا قوقىس پوليگونىنان ءورت شىقتى

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «KAZ Waste Conversion» جشس پوليگونى – ينفراقۇرىلىمى قالىپ­تاسقانىمەن, ءارى قاراي جاڭ­عىرتۋدى قاجەت ەتەدى. زاما­ناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ, ءتيىمدى باسقارۋ شەشىم­دەرىن قابىلداۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. تابيعاتتى قورعاۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت. ال مۇنداي ساراپتامالار سول مىندەتتىڭ ماڭىزىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

الماتى وبلىسى ساني­تا­ريا­لىق-ەپيدەميو­لوگيا­لىق با­­قىلاۋ دەپارتامەنتى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى التىناي رايىمبەكوۆا ءمالىم ەتكەندەي: «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 11 قاڭتارداعى «ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى مەن دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋ وبەكتىلەرى سانالاتىن وبەكتىلەردىڭ سانيتاريالىق-قورعانىش ايماقتارىنا قويى­لاتىن سانيتاريالىق-ەپيدە­ميولوگيالىق تالاپتار ساني­تا­ريا­لىق قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №قر دسم-2 بۇيرىعىنا سايكەس ەلدى مەكەننىڭ (ورتالىق) قاتتى قوقىستارى مەن كۇل-قوقىستارىن كومپوستەرلەۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ساني­تاريالىق قورعاۋ ايماعى ءى سىنىپتى, 1000 مەتردى قۇرايدى. سانيتاريالىق-قورعاۋ ايماعى ساقتالعان», دەيدى ا. قۇتتىباي.

سانيتارلىق-ەپيدە­­ميا­لىق قىز­مەتى تاراپىنان توقسان سا­يىن پوليگون ماڭىندا جاقىن ورنالاسقان سەليتەبتى (تۇرعىن ءۇي) ايماعىنان اتموسفەرالىق اۋانى لاستاۋشى زاتتاردى انىقتاۋعا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. 2025–2026 جىلدار ارالىعىندا بارلىعى 75 سىناما ۇلگىلەرى الىنعان. اتموسفەرالىق اۋانى لاستاۋشى زاتتاردىڭ بىر­جولعى شەكتى كونتسەنتراتسياسىنا سايكەسسىزدىك انىقتالماعان. سونىمەن قاتار 2025 جىلى جوس­پاردان تىس تەكسەرۋ بارىسىندا سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىندا, جاقىن ورنا­لاسقان تۇرعىن ءۇي ماڭىندا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىل­گەن, ناتيجەسىندە – زەرتتەۋلەر گيگيەنالىق تالاپقا ساي. اتالعان كور­سەتكىشتەر تالاپقا ساي بولما­عان جاعدايدا كوبىنە تىنىس الۋ, جۇيكە جۇيەسىنە, جۇرەككە كەرى اسەر ەتەدى, اللەرگيالار تۋعىزادى.

ماسەلەنىڭ شەشىمى – زاماناۋي زاۋىت

ءساۋىر ايىندا اۋىل تۇرعىن­دا­رىن الاڭداتقان پروبلە­مانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدا­نىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىق­تاردى سۇرىپتاپ, ونى قايتا وڭ­دەيتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالاتىنى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىق تارادى. جىلىنا 450 مىڭ توننا قالدىق سۇرىپتاپ, 14 مىڭ توننادان استام شيكىزاتتى قايتا وڭدەپ شىعارۋعا قاۋقارلى كەشەن ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇل جوبا 300-گە جۋىق تۇرعىندى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.ايتەي اۋىلىنداعى «ONDEU» اتتى زاۋىتتىڭ ۋاقىت كاپسۋلاسىن سالۋ راسىمىنە وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ قاتىسىپ, بۇل باس­تاما ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيالىق احۋال­دى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. قوقىستى وڭدەۋ جۇيەسىن رەتتەمەي, ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ايتەي اۋىلى ماڭىن­داعى بۇل پوليگوندا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قوقىس جينالعان. قالدىق كولەمى كۇننەن- كۇنگە ارتىپ بارادى. ونى جاي عانا جيناپ قويۋ – ماسەلەنى شەشۋ ەمەس, ۋاقىتشا شەگەرۋ عانا. سوندىقتان بىزگە قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, كادەگە جاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلى شەشىم قاجەت. ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگياسى تازا, ءوندىرىسى دامىعان, تابيعاتى باي مەملەكەتتى اماناتتاۋعا مىندەتتىمىز», دەگەن ءوڭىر باسشىسى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسىپ جاتقان ينۆەس­تورلارعا, ينجەنەرلەر مەن قۇرىلىسشىلارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

جوبانىڭ جالپى قۇنى – 15 ملرد تەڭگە. كەشەن 5 گا اۋماق­تى قام­تيدى. قاتتى تۇرمىس­تىق قال­دىقتار «Suzhou JONO» كومپا­نياسىنىڭ 100% اۆتومات­­تان­دىرىلعان تەحنولوگيا­سى ارقىلى سۇرىپ­تالادى. ناتيجەسىندە ءتورت ءتۇرلى تازا شيكىزات – شىنى, قاعاز, پلاستيك, مەتالل ءبولىنىپ الىنادى. قايتا وڭدەۋگە كەلمەيتىن قالدىق­تاردان RDF بالاما وتىنى دايىندالادى.

ەكو-كلاستەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى پلاستيك قالدىقتاردان جاڭا ءونىم جاسالاتىن «Bottle to Bottle» جوباسى بولماقشى. مۇندا «ONDEU» كەشەنىنەن الىنعان 3 مىڭ توننادان استام پلاستيك تەرەڭ وڭدەلەدى. كەشەننىڭ قۇنى – 10,5 ملرد تەڭگە. قازىردە قۇجاتتارى راسىمدەلىپ جاتىر. زاۋىت قۇرىلىسى 2027 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالادى. وسىلايشا, جوبا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ, ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

الماتى وبلىسى