سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار پەرۋ رەسپۋبليكاسىمەن بىرقاتار كەلىسىمدى ماقۇلدادى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مەن پەرۋ اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك پەن حالىقارالىق شارتتارعا وراي, ەندى سوتتالعان ادامدار ەكستراديتسيالانىپ, جازالارىن ازاماتتىعى بار ەلدە وتەي الادى.
پەرۋدە سوتتالعان وتانداستارىمىز ەلگە قايتارىلماق
سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن پەرۋ رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», سونداي-اق وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن پەرۋ رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن پەرۋ رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى. دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارتتار قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ كەزىندە كەشەندى ءتيىمدى قۇقىقتىق كومەك كورسەتىپ, ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتادى.
«قارالعان شارتتار قازاقستان مەن پەرۋ اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى كوزدەيدى. ولار ەكى ەلدىڭ اراسىندا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتىپ, سوتتالعان ادامداردى ەكستراديتسيالاۋدىڭ ءتارتىبىن رەتتەيدى. سونداي-اق ەكى ەل اۋماعىندا جۇرگەن كۇدىكتى ادامداردى ۇستاپ بەرۋدىڭ راسىمدەرىن ايقىندايدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭدار ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس جولىنداعى ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار قۇجاتتار تۇتقىندالعان نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندە جازاسىن وتەپ جاتقان ادامداردى ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, ۋاقىتشا بەرۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. بۇعان قوسا زاڭدار شاقىرۋ قاعازدارىن بەرۋ, ءتىنتۋ مەن تاركىلەۋ, م ۇلىكتى الۋ سەكىلدى ۇلتتىق زاڭنامادا رۇقسات ەتىلگەن قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سەناتور نۇرلان بەكنازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر اتالعان راسىمدەر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەگەمەندىككە قاۋىپ توندىرەتىن بولسا, سوتتالعانداردى بەرۋدەن باس تارتىلۋى مۇمكىن. سەبەپتەردىڭ قاتارىندا ەكى ەلدىڭ زاڭدارىنداعى جازالاۋ شارالارىنىڭ سايكەس كەلمەۋى جانە بەرۋشى تاراپتىڭ اۋماعىندا سوتتالعان ادامعا قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ جۇزەگە اسىرىلۋى دا بار.
«سوتتالعانداردى بەرۋ سەكىلدى كەلىسىمدى ءار ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا سايكەس جۇرگىزەدى. ەلىمىزدە بۇل قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ال ەگەر سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋ ەگەمەندىككە, قاۋىپسىزدىككە نەمەسە قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرسە, ۇلتتىق زاڭناماعا نەمەسە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە قايشى كەلسە, ادامعا قاتىستى ونىڭ ۇلتىنا نەمەسە ساياسي سەنىمىنە بايلانىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ماقساتىندا جولدانسا, سۇراۋ سالىناتىن تاراپتا تەرگەلىپ جاتقان قىلمىسقا قاتىستى بولسا, ەكى تاراپ تا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋدەن تولىق نەمەسە ءىشىنارا باس تارتۋعا قۇقىلى», دەدى دەپۋتات.
ايتا كەتسەك, بۇگىنگە دەيىن ەلىمىز وسىنداي كەلىسىمدى قىتاي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اقش سەكىلدى 33 مەملەكەتپەن جاساعان.
براكونەرلەرگە توسقاۋىل بولماي تۇر
بۇدان سوڭ سەناتورلار ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. الدىمەن اندرەي لۋكين سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كۇردەلى ماسەلەنى سىنعا الدى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, بالىق شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسى ءتيىمسىز جۇمسالىپ جاتىر. ويتكەنى سۋ ايدىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ءالى دە يەسىن تاپپاعان, بىرقاتار وڭىردە سۋ نىساندارىنىڭ ءتىزىمى جوق, ونىڭ ۇستىنە ۋاكىلەتتى ورگاندار مۇنداي نىسانداردى باقىلاۋدان تىس قالعان. سالدارىنان براكونەرلىك بەلەڭ الىپ, رەسمي ستاتيستيكا مەن تەكسەرۋ مالىمەتتەرى سايكەس كەلمەيدى, سونداي-اق كاسىپتىك بالىق تۇرلەرىنىڭ قورى ازايىپ بارادى.
بۇدان بولەك, دەپۋتات ءونىم بەلگىلەنگەن كۆوتادان تىس ەكسپورتتالىپ, زاڭسىز اۋلانعان بالىقتى اكۆاوسىرۋ ءونىمى رەتىندە زاڭداستىرىلىپ جاتقانىن, قۇجاتتار قولدان جاسالىپ, ونى قايتالاپ پايدالانۋ جاعدايى كوبەيىپ بارا جاتقانىن ايتتى.
«كوميتەتتىڭ 2022–2025 جىلدارداعى رەسمي دەرەكتەرىنە سايكەس 84 مىڭ توننا بالىق زاڭسىز اينالىمنان تاركىلەندى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى وندىرىستىك بالىق تۇرلەرى قورلارىنىڭ تۇراقتى تۇردە تومەندەپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. مىسالى, جايسان كولىندە كوكسەركە كولەمى 9,3-تەن 4 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقاردى, تۇقى ءتىپتى جوعالىپ كەتتى. 2022–2024 جىلدارى 16 مىڭ تونناعا بەلگىلەنگەن كۆوتا كەزىندە 54,8 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا شامامەن 32 مىڭ توننا كوكسەركە ەكسپورتتالدى, بۇل رۇقسات ەتىلگەن اۋلاۋ كولەمىنەن ەكى ەسە كوپ. بىرقاتار ايماقتا براكونەرلىك ارەكەتتەن كەلگەن زالال ايتارلىقتاي وسكەن. سونداي-اق ارتەميا كيستاسىن ءوندىرۋ رۇقسات ەتىلگەن كولەمىنەن اسىپ كەتكەن», دەدى سەناتور.
ماسەلەنى تىزبەكتەگەن سەناتور سۋ ايدىندارىن تولىقتاي جاۋاپتى تۇلعالارعا بەكىتىپ بەرۋدى, باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, تسيفرلىق مونيتورينگ ەنگىزۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, «E-Fish» جۇيەسىن تولىققاندى ىسكە قوسىپ, براكونەرلىك پەن قۇجاتتاردى قولدان جاساعاندارعا جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋدى سۇرادى.
عىلىمي زەرتتەۋلەر ءىس جۇزىندە قولدانىلمايدى
اينۇر ارعىنبەكوۆا ەلىمىزدە عىلىمي جاڭالىقتار ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسپاي جاتقانىن ايتتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, عىلىمدى دامىتىپ, ونىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت. ول حالىقارالىق تاجىريبەدە ونەركاسىپ پەن الەۋمەتتىك سالاعا عىلىمي ناتيجەلەردى ەنگىزۋ جۇيەسىن جاساۋدىڭ ارقاسىندا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە عىلىم, تەحنولوگيا جانە يننوۆاتسيانىڭ ءىجو وسۋىنە قوسقان ۇلەسى 60–80 پايىزعا جەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتور يادرولىق مەديتسينا سالاسىن مىسالعا كەلتىرىپ, وندا جاسالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەردى كلينيكالىق تاجىريبەگە قولدانۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول عىلىم مەن تەحنولوگيانى ينتەگراتسيالاۋ ورتالىعى رەتىندە قۇرىلعان «Alatau City» بازالىق الاڭ رەتىندە قاراستىرىلعانىن ەسكە سالدى.
بۇعان قوسا دەپۋتات مامان ماسەلەسىن دە اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ەلىمىزدە ايەلدەر عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇراسا دا, ولار جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارعا قاتىسپاي, تىس قالىپ جاتىر.
«عىلىمي زەرتتەۋلەر, ءوندىرىس پەن پراكتيكانى قولدانا وتىرىپ ترانسلياتسيالىق عىلىمدى دامىتۋعا جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. جوعارى تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە باعدارلانعان «Alatau City» بازاسىندا عىلىمي-وندىرىستىك ەكوجۇيەلەردى قۇرىپ, دامىتۋ كەرەك. ايەل عالىمداردىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق باعىتتارعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قاراستىرىلسىن», دەدى سەناتور.
ال امانگەلدى نۇعمانوۆ ۇكىمەتكە زەينەتاقىنى ەڭبەك ءوتىلى بويىنشا ەسەپتەۋ ءادىسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەلەرى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن زەردەلەي كەلە, وسىنداي بايلام جاساپ وتىر. سەناتور بۇل رەفورمانى وبەكتيۆتى تۇردە پىسىقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپوداقتار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ۆەدومستۆوارالىق توپ قۇرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
«بۇل رەفورما ىسكە اسقان جاعدايدا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەپ, ازاماتتاردىڭ ماسىلدىق, ەنجارلىق سەكىلدى قاسيەتتەردەن ارىلىپ, ازاماتتاردىڭ ەڭبەككە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىن قالىپتاستىرماق. سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋىرتپالىقتى ازايتۋ ەسەبىنەن زەينەتاقى جۇيەسىندە اۋقىمدى قارجى تەڭگەرىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلەدى», دەدى ا.نۇعمانوۆ.
سەناتور زەينەتاقى زاڭناماسىنداعى مۇگەدەكتىك بەلگىلەنبەي, دەنساۋلىق جاعدايى بويىنشا مەرزىمىنەن بۇرىن زەينەتكە شىعۋ تەتىگىنىڭ بولماۋىن دا اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جۇيە ءۇستىرت تۇردە مۇگەدەكتىكتى تانۋعا باعىتتالعان جانە سوزىلمالى, كاسىپتىك, ءورشىپ بارا جاتقان اۋرۋى بار ازاماتتاردى قامتىمايدى, ال بۇل ولاردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن ءىس جۇزىندە شەكتەيدى.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات الەۋمەتتىك كودەكستە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن اۋرۋلار تىزبەسى نەگىزىندە مەديتسينالىق ايعاقتار بويىنشا زەينەتاقى تاعايىنداۋ قۇقىعىن بەكىتۋدى ۇسىندى.
مارات قوجاەۆ ايىپپۇلدار جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن جۇيەلى تۇردە بۇزاتىندارعا توسقاۋىل بولماي تۇرعانىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور بۇل ماسەلە اتالعان جۇرگىزۋشىلەرگە كولىكتى ەرەجەسىز جۇرگىزگەنى ءۇشىن تولەيتىن اقىعا اينالىپ بارا جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جۇرگىزۋشىلەر جىلدامدىقتى كامەرالار الدىندا عانا تومەندەتەدى. سوندىقتان ەلدى مەكەندەردە ورتاشا جىلدامدىقتى باقىلاۋدى ەنگىزىپ, جقە جۇيەلى بۇزۋشىلىقتارعا جاۋاپكەرشىلىك وسە بەرەتىن, سونداي-اق سانكتسيانى قاتاڭداتۋ ارقىلى ارەكەت ەتۋ جۇيەسىن جاساۋدى ۇسىندى.
«جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن جۇيەلى تۇردە بۇزاتىن ادامدارعا كولىك قۇرالدارىن باسقارۋعا رۇقساتتى باعالاۋعا تۇبەگەيلى جاڭا, قاتەرگە باعدارلانعان ءتاسىل ەنگىزۋ قاجەت», دەدى ول.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جول قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جەكەلەگەن ەپيزودتاردى تىركەۋمەن شەكتەلمەي, ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ جۇيەلىلىگىن ەسكەرۋگە ءتيىس. ايتپەسە, ونىڭ قۇنى ادام ومىرىمەن ولشەنە بەرمەك.