جاڭا كونستيتۋتسيا بيلىك تەڭگەرىمى مەن ادام قۇقىقتارىن نىعايتادى

سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما تەك ساياسي باستاما ەمەس, قوعامنىڭ دامۋ لوگيكاسىمەن بايلانىستى قۇبىلىس. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيانى باعالاعاندا ونىڭ تەك دەكلاراتيۆتى نورمالارىنا ەمەس, بيلىك قۇرىلىمدارى مەن ازاماتتىق قۇقىقتارعا قالاي اسەر ەتەتىنىنە نازار اۋدارۋ ماڭىزدى.

بيلىك جۇيەسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەرمەك ءابدىراسۋلوۆتىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ تۇتاس مودەلىن جاڭارتۋعا باعىتتالعان.

«مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ تەك جەكە تۇزەتۋلەرمەن شەكتەلمەيدى. ول بيلىك جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن, حالىق وكىلدىگىن جانە قۇقىقتىق مەحانيزمدەردى كەشەندى تۇردە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن نىعايتىپ, قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان», دەيدى پروفەسسور.

بۇل پىكىردىڭ استارىندا ماڭىزدى ماسەلە جاتىر. كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتار مەن مىندەتتەر ءتىزىمى عانا ەمەس. ول بيلىكتىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلاتىنىن, ونىڭ قانداي شەكتەۋلەرگە باعىناتىنىن جانە قوعام الدىندا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن انىقتايدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى باعىتى بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ناقتىلاۋعا باعىتتالعان.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىرپالاتالى قۇرىلتايعا كوشۋ مەن حالىق كەڭەسىن قۇرۋ يدەياسى دا وسى ماقساتپەن بايلانىستى. مۇنداي ينستيتۋتتار ازاماتتاردىڭ وكىلدىگىن كەڭەيتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى. دەگەنمەن كەز كەلگەن جاڭا ينستيتۋتتىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ ناقتى وكىلەتتىگى مەن جۇمىس مەحانيزمدەرىنە بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى.

وقي وتىرىڭىز: اتا زاڭ ەۆوليۋتسياسى: وتپەلى كەزەڭنەن كەمەل كەلەشەككە

ادام قۇقىقتارى: دەكلاراتسيادان كەپىلدىككە

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ كۇشەيۋى ءجيى اتالادى. بۇل باعىتتا بىرنەشە ماڭىزدى نورمالار ۇسىنىلىپ وتىر.

«ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ, زاڭنىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ, ادۆوكاتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەكىتۋ – قۇقىقتىق ءارى دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك نەگىزى», دەيدى ەرمەك ءابدىراسۋلوۆ.

بۇل نورمالاردىڭ ءمانى تەك قۇقىقتاردى جاريالاۋمەن شەكتەلمەيدى. قۇقىقتىق مەملەكەت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – سول قۇقىقتاردىڭ ناقتى ومىردە قالاي قورعالاتىنى. زاڭنىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ, قورعاۋشى ينستيتۋتتاردىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ نەمەسە سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ سياقتى نورمالار قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى ناقتىلاۋعا باعىتتالعان.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنى قوعامداعى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن قامتۋعا تىرىسقانىن ايتادى.

«جاڭا كونستيتۋتسيادا كەز-كەلگەن ساناتتاعى, كەز-كەلگەن الەۋمەتتىك جانە كاسىبي توپتا, كەز-كەلگەن جاستاعى ادام ءوز مۇددەلەرى قامتىلعانىن كورە الادى. بۇل ءاربىر ازامات ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋدا سەنىمدى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرگە يە بولدى دەگەن ءسوز. بارلىق ازاماتتار جاسىنا, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان ەڭبەك ەتۋ جانە دەمالۋ قۇقىعىنا, ءبىلىم الۋعا, دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ءسوز بوستاندىعى مەن بەيبىت جيىندار وتكىزۋگە, جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋعا مۇمكىندىك الادى», دەيدى ول.

الايدا قۇقىقتىق عىلىمدا ءجيى ايتىلاتىن قاعيدا بار: كونستيتۋتسياداعى قۇقىقتاردىڭ شىنايى قۇنى ولاردىڭ قالاي ىسكە اساتىنىمەن ولشەنەدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسياداعى نورمالاردىڭ تيىمدىلىگى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنە بايلانىستى بولماق.

وقي وتىرىڭىز: جاڭا كونستيتۋتسيا – بولاشاقتىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى

تسيفرلىق داۋىردەگى قۇقىقتار

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا جەكە ءومىردى قورعاۋ ۇعىمى كەڭەيتىلگەن. بۇعان دەيىن بۇل ماسەلە كوبىنە تۇرعىن ۇيگە قول سۇقپاۋشىلىق نەمەسە حات-حابار قۇپياسى دەڭگەيىندە قاراستىرىلىپ كەلسە, ەندى تسيفرلىق كەڭىستىك تە ادامنىڭ جەكە اۋماعى رەتىندە تانىلىپ وتىر.

قازىرگى قوعامدا ادامنىڭ ءومىرى اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن تىعىز بايلانىستى. بانكتىك دەرەكتەر, الەۋمەتتىك جەلىدەگى مالىمەتتەر, جەكە كوممۋنيكاتسيالار – ءبارى تسيفرلىق كەڭىستىكتە ساقتالادى. سوندىقتان دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق جاڭا كونستيتۋتسياداعى وسى نورمالاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ەكەنىن ايتادى.

«كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قورعاۋ جانە حالىقارالىق شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن باعالاۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىنىڭ قازىرگى مودەلىنە ساي. بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتۋ ەمەس, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق بىرەگەيلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى», دەيدى دەپۋتات.

بۇل جەردە ەكى ۇستانىم قاتار كورىنەدى. ءبىر جاعىنان, قازاقستان حالىقارالىق قۇقىقتىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلۋگە تىرىسادى. ەكىنشى جاعىنان, ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋعا ءمان بەرەدى.

قۇقىقتاردى شەكتەۋدىڭ ناقتى شەكاراسى

كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتا ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قۇقىقتاردى شەكتەۋدىڭ نەگىزدەرى. ادەتتە مەملەكەت قاۋىپسىزدىك نەمەسە قوعامدىق ءتارتىپ سياقتى سەبەپتەردى العا تارتىپ, كەيبىر قۇقىقتاردى شەكتەۋگە قۇقىلى. بىراق مۇنداي شەكتەۋلەردىڭ ناقتى شەكاراسى بولماعان جاعدايدا قۇقىقتىق جۇيەدە تەڭگەرىم بۇزىلادى.

جاڭا كونستيتۋتسيادا قۇقىقتاردى شەكتەۋدىڭ شارتتارى ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭمەن عانا جانە قاجەتتى مولشەردە عانا شەكتەۋ مۇمكىن ەكەنى بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار بىرقاتار نەگىزگى قۇقىقتار ەشبىر جاعدايدا شەكتەلمەۋگە ءتيىس ەكەنى ايقىن جازىلعان.

بۇل نورما بيلىك وكىلەتتىگىن قۇقىقتىق تۇرعىدان شەكتەيتىن ماڭىزدى قاعيدا سانالادى. ياعني مەملەكەت كەز كەلگەن جاعدايدا ادام قادىر-قاسيەتىنە قول سۇقپاۋعا مىندەتتى.

جاڭا كەزەڭگە ءوتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى

پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇگىندە قازاقستان دامۋدىڭ تاريحي كەزەڭىندە تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن اشىق تالقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىسىندا ساراپشىلاردىڭ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ جانە قوعامنىڭ بارلىق سالا وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلگەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى دايىندالدى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ءورشىل رۋح پەن كەمەل كەلەشەككە دەگەن ۇمتىلىسىندا. قۇجات حالىقتىڭ ارمان-مۇراتىمەن ۇندەسىپ جاتىر», دەدى ول.

شىنىندا دا, كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭىن بىلدىرەدى. قازاقستانداعى العاشقى كونستيتۋتسيالار كوبىنە وتپەلى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالسا, قازىرگى وزگەرىستەر قوعامنىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا بەيىمدەلۋگە ارنالعان.

وقي وتىرىڭىز: كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر حالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەدى

قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى جاڭا كەلىسىم

جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتى قاتار كوزدەيدى. بىرىنشىدەن, بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ناقتىلاۋ. ەكىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ. ۇشىنشىدەن, تسيفرلىق داۋىردەگى جاڭا قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋ.

دەگەنمەن كەز كەلگەن كونستيتۋتسيانىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ ماتىنىندە ەمەس, قۇقىقتىق مادەنيەتتە كورىنەدى. زاڭ نورمالارىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋى, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسى – وسىنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىن ايقىندايدى.

سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيانى تەك جاڭا قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە ەمەس, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردى قايتا پايىمداۋعا باعىتتالعان قادام رەتىندە قاراستىرۋ ورىندى. ەگەر ۇسىنىلعان نورمالار تولىق ىسكە اسسا, ول ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندە جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىنا نەگىز بولۋى مۇمكىن.