اقيقات – بارىنە بىردەي جاعاتىن نارسە ەمەس. سوندىقتان ونى تۇسپالداپ ونەر ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعان. ادەبيەت الىمدەرى مۇنى «ەزوپتىڭ ءتىلى» دەپ ايدارلاعان. قازاقتىڭ قارا تىلىمەن ايتساق, استارلاپ ايتۋ. كونە گرەكيادا ءومىر كەشكەن الگى ەزوپ ادامداردىڭ مىنەز كەسەلدەرىن حايۋاناتتاردىڭ حارەكەتتەرى ارقىلى اجۋالاعان. نەگە تىكە ايتپاعان؟ ايتا المايدى. شۇنكي, ول – قۇل, ونىڭ ۇستىنە ءتىلى – مۇكىس. سوندىقتان ايتاتىن ءسوزىن الىستان وراعىتىپ, مىسالمەن جەتكىزەدى. كەيدە وسىنداي «كەدەرگىلەر» ونەردى وتكىرلەي تۇسەدى, جاڭا فورما ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. تۋرا ايتىلعان شىندىق تەز توزادى, ال استارمەن ايتىلعان وي ۋاقىتپەن بىرگە ءجۇرىپ, ءار داۋىردە قايتا پايىمدالادى. ەزوپ مىسالدارىنىڭ ومىرشەڭ بولاتىنى سوندىقتان. ونداعى اڭ مەن قۇس سول زامانداعى ادامداردىڭ عانا ەمەس, ءسىز بەن ءبىزدىڭ قازىرگى بەت-بەينەمىزدى دە ءدال تانىتادى. الايدا ساتيرانىڭ وسىناۋ جاۋىنگەر جانرى بۇگىنگى ادەبيەتتە لايىقتى كورىنىس تاپپاي ءجۇر.
مىسالدىڭ انىقتاماسىن ايگىلى تەورەتيك, ادەبيەتتانۋشى تەمىربەك قوجاەكەەۆ بەرىپ ۇلگەرگەن: «مىسال ومىردەگى جاعىمسىز قۇبىلىستاردى كوبىنەسە ادامنىڭ ەمەس, باسقا ءبىر ايۋاناتتىڭ, قۇستىڭ نەمەسە ءبىر زاتتىڭ باسىندا بولعان وقيعا ەتىپ سۋرەتتەيدى. ءوزىن ايتار يدەيا, وي-پىكىرىن جاسىرىپ, جۇمباقتاپ ايتادى. اڭگىمە ءبىر جاندىك, ءبىر زات تۋرالى بولعانمەن, ونىڭ ار جاعىندا ادام بەينەسى, ادام ءىسى, ادام حاراكتەرى تۇرادى». ويتكەنى ادەبيەتتىڭ نەگىزگى نىسانى – ادام. ءبارى ادام ءۇشىن جازىلادى.
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءبىر مىسالدى ەسكە تۇسىرەيىك. باياعىدا ءبىر تۇلكى بيىكتە ءوسىپ تۇرعان جۇزىمگە ولاي دا بىلاي سەكىرىپ ۇزە الماپتى. اقىرى مىنا جۇزىمدەر ءالى پىسپەگەن دەپ قويا بەرىپتى. بۇل ەزوپتان جەتكەن مىسال. قازاقتا دا وسىعان ۇقساس مىسال بار. ءىلۋلى تۇرعان ەتكە جەتە الماعان مىسىق «مىنا ەتتىڭ ساسىعىن-اي» دەپتى.
بىزگە بەلگىلىسى – ابايدىڭ, ىبىراي ءالتىنسارينىڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كرىلوۆتان اۋدارعان مىسالدارى. سپانديار كوبەەۆتىڭ دە اتالعان جانرعا سايكەس بىرقاتار شىعارماسى بار. بۇل ءوزى ساتيرانىڭ ىشىندەگى ەڭ كونە جانر. ەرەكشەلىگى – بەلگىلى ءبىر ءومىر شىندىعىن ءاجۋالاي كەلىپ, سوڭىندا قىسقا ءتۇيىن بەرىلەدى. ونى «مورال» دەيدى. ءسوز باسىندا ەزوپتى تەگىننەن-تەگىن ايتقان جوقپىز. ول زامانىمىزعا دەيىنگى VI-V عاسىرلاردا مىسالدار شىعارعان. ريمدە بۇل جانردى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ I عاسىرىندا فەدر جالعاستىردى. ءۇندى جەرىندە مىسالدار جيناعى سانالاتىن «پانچاتانترا» III عاسىرعا جاتادى. ال جاڭا داۋىردەگى ەڭ كورنەكتى مىسالشى فرانتسۋز اقىنى جان لافونتەن ەدى (XVII عاسىر). رەسەيدە مىسال جانرى XVIII عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان XIX عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قارقىندى دامىدى. ي.ا. كرىلوۆتىڭ مىسالدارى وسى جانردىڭ رەسەيدەگى شارىقتاۋ شەگىن كورسەتتى.
سافاري جانردىڭ ساڭلاعى
مىسالدىڭ شىعۋ تەگى جونىندە ەكى ءتۇرلى تۇجىرىم بار. ءبىرىنشىسىن وتتو كرۋزيۋس, ا. حاۋسرات باستاعان نەمىس مەكتەبى ۇسىندى. بۇل كوزقاراس بويىنشا, مىسالدا اۋەلى وقيعا تۇرادى, ال ءتۇيىن كەيىن قوسىلادى. ياعني مىسال جانۋارلار جايلى ەرتەگىدەن, ال ونداي ەرتەگىلەر ميفتەن تاراعان. ەكىنشى تۇجىرىمدى امەريكالىق عالىم ب.ە. پەرري ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە, مىسالدا ەڭ اۋەلى ءتۇيىن باستى ورىندا, ال مىسالدىڭ ءوزى سالىستىرۋ, ماقال-ماتەلگە جاقىن, ويدى دالەلدەۋگە قىزمەت ەتەتىن قوسالقى قۇرال رەتىندە تۋعان. العاشقى باعىت ياكوب گريممنىڭ رومانتيكالىق تەورياسىمەن ساباقتاسسا, ەكىنشىسى لەسسينگتىڭ راتسيوناليستىك كوزقاراسىن جاڭعىرتادى. XIX عاسىر فيلولوگتارىن گرەك مىسالى بۇرىن پايدا بولدى ما الدە ءۇندى مىسالى ما دەگەن تالاس كوپ تولعاندىردى. قازىرگى تاڭدا گرەك پەن ءۇندى مىسالدارىنىڭ ورتاق باستاۋى شۋمەر-ۆاۆيلون داستۇرىنەن تاراعان دەگەن پىكىر ورنىقتى.
ساعاداعى ساتيرا كەشى
حوش, اباي زامانىنان بەرى نەشە جىل ءوتتى. بىراق مىسال جانرىندا قالام تەربەپ جۇرگەن قالامگەرلەر نە باسپا بەتىنەن, نە الەۋمەتتىك جەلىدەن كورىنبەيدى. كەزىندە مارقۇم كوپەن امىربەك «مىڭ ءبىر مىسال» اتاۋىمەن مىسالدار جازعان ەدى. بىرەۋىن ەسكە تۇسىرەيىك:
«كۋ–كا–رە–كۋ»
ءتىپا, ءتىپا! ءتىل-اۋزىڭ تاسقا!… بۇلبۇلدان باسقا ءبىر كومپوزيتور شىقتى. اتى – اتەش ەكەن.
«كۋ – كا – رە – كۋ» دەگەن ءانى ونەردىڭ اكەسى ەكەن!
قول شاپالاق قوپاڭدادىق,
اتەشتى, جالعىز انمەن اتى ءوشتى.
سودان بەرى قازاق قالامگەرلەرى بۇل جانرعا سالعىرت قاراي باستاعانداي. كورشى رەسەيدىڭ ادەبي پورتالدارىن اقتارىپ كوردىك. جاماندى-جاقسىلى ماتەريالدار بار. قوعامداعى ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى جانر شارتىنا سايكەس تۇيرەپ, شانشىپ العان مىسالدار بار. بىزدە نەگە جوق؟ قازىرگى قالام ۇستاعان جانداردان وسىنى سۇراپ ەدىك, «راسىندا مىسال دەگەن بار ەدى عوي. قازىر نەگە جوق؟» دەپ ءوز سۇراعىمىزدى وزىمىزگە قويدى. ءسويتىپ اعا بۋىن قالامگەرلەردى ىزدەستىردىك. مىسال – ساتيرانىڭ ءبىر جانرى ەمەس پە؟ ءسويتىپ ءبىر بىلسە وسى كىسى بىلەدى دەپ ساتيريك بەرىك سادىرعا حابارلاستىق.
«مىسال تۇگىل ساتيرانىڭ جاعدايى ناشار», دەدى ول بىزگە. «حالىق كۇلمەيدى. جاقسى جازىلعان ساتيرالىق شىعارمالاردى ىزدەپ وقىمايدى. ويتكەنى جازىلىپ تا جاتقان جوق. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى وسپانحان اعانىڭ اڭگىمەلەرىن قايتا جاريالاپ جاتىر. مىسالعا كەلسەك, بۇل قاشاننان جولى اۋىر جانر بولعان. جۋرناليست كەزىمدە ساتيرالىق ايدار جۇرگىزدىم. سول كەزدە دە «مىسال جازىپ بەرشى» دەپ اۆتورلاردان سۇراناتىنمىن. ىلۋدە بىرەۋ بولماسا, مىسال كوپ جازىلمادى» دەپ كەيىدى بەرىك سادىر.
دەتەكتيۆ جانرىنداعى جيناق
قالامگەرلەر مىسال جازباي جاتسا, مۇنىڭ سەبەبىن زەرتتەۋشىلەر ءبىلۋ كەرەك دەدىك. ءسويتىپ الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن مازالاپ كورگىمىز كەلدى. جازۋشى, عالىم نۇرداۋلەت اقىشپەن بايلانىستىق. اعامىز ناقتى ساتيرانى ينستيتۋتتا زەرتتەپ جۇرگەن ەشكىم جوق ەكەنىن ايتتى.
«عالىمدار مەملەكەتتىك جوبا اياسىندا جۇمىس جاسايدى. ول جوبالار مەملەكەت مۇددەسى مەن حالىق سۇرانىسىنا قاراي ۇسىنىلادى. بىراق ول جوبالاردىڭ ىشىنە ساتيرا ەنگەن جوق. سايكەسىنشە مىسال جانرى دا زەرتتەلىپ جاتقان جوق».
مىنە, قالامگەر قاۋىمىنىڭ جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى وسىعان سايادى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مىسالدىڭ جازىلماي ءھام وقىلماي ءجۇرۋىنىڭ سەبەبى – ونىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگىندە. مىسال نەگىزگى ويىنا كوبىرەك جانۋارلاردى ارقاۋ ەتەدى دەدىك. اۋىلدان قالاعا كوشىپ, ابدەن ۋرباندالعان قوعام جانۋارلار دۇنيەسىن جاتىرقاپ قالسا كەرەك. ءتىپتى قوي-ەشكىنىڭ ءوزىن ەكزوتيكا ەسەبىندە قابىلدايتىن بۋىن ءوسىپ كەلەدى. ولارعا اعاش دەپ ايتساڭىز قاراعاي, قايىڭ, شىرشا ەمەس, پارتا ەلەستەۋى مۇمكىن. بىراق, جوعارىدا ايتقانداي, ونەر كەيدە «كەدەرگىلەر» ارقىلى جاڭا فورما تابادى. قولىمىزداعى تەلەفوندى, سكوتچتى, قۇلاققاپتى مىسالعا ارقاۋ ەتىپ ادام جانىنىڭ قاتپارىنا ۇڭىلۋگە ابدەن بولادى. ايتپەسە ەزوپ داۋىرىندەگى قايشىلىق بۇگىنگى قوعامدا دا جەتىپ جىعىلادى. تەك وعان جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەك شىعار...