رەفەرەندۋم وتكىزۋ جوسپارى بەكىتىلدى

جيىندا رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى, داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ دايىندىعى جانە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتىڭ ايتۋىنشا, «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭنىڭ 20 جانە 21-باپتارىنا سايكەس, رەفەرەندۋم تاعايىندالعان ساتتەن باستاپ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارى رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىرادى. ياعني بارلىق دەڭگەيدەگى كوميسسيالار رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋ, دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتەدى.

– رەسپۋبليكالىق رەفە­رەن­دۋم – حالىقتىڭ ەل دامۋى­نا قاتىستى ستراتە­گيا­­لىق شەشىمدەردى قابىل­داۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتى­سۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ونى ۇيىم­داستىرۋ مەن وتكىزۋ ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن رەگلامەنتتەلگەن. اتالعان زاڭدا ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە تىكەلەي قاتىسۋ قاعيداتتارى, داۋىس بەرۋدىڭ جاسىرىن نىسانى, سونداي-اق ەركىن ەرىك ءبىلدىرۋ كەپىلدىكتەرى ناقتى بەكىتىلگەن. اتا زاڭ ءاربىر ازامات ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە, ويتكەنى وسى قۇجات بۇكىل زاڭ­نامالىق جۇيەنىڭ, مەملە­كەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جانە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ايقىندايدى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ جانە قوعام­نىڭ ورنىقتى دامۋىن, قۇ­قىقتىق ءتارتىپ پەن تۇراق­­تىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوبا­­سى بويىنشا تۇپكىلىك­تى شە­شىم قابىلداۋ رەسپۋبلي­كا­لىق رەفەرەندۋم اياسىن­دا ازا­مات­تاردىڭ ەرىك بىل­دىرۋى­نە ۇسى­نىلىپ وتىر. رەفە­رەن­­دۋمدا «جوباسى باق-تا 2026 جىل­دىڭ 12 اقپا­نىن­دا جا­ريا­لانعان قازاق­ستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ جاڭا كونس­تيتۋتسياسىن قابىلدايسىز با؟» دەگەن سۇراق قويىلادى, – دەدى ن.ءابدىروۆ. 

ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار ەرمان 21 اقپاندا اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك كوميسسيالار قۇرامى, رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارى تۋرالى مالىمەتتەر جاريالاناتىنىن ايتتى. ال 27 اقپان مەن 4 ناۋرىز ارالىعىندا ازاماتتار داۋىس بەرۋ ۋاقىتى مەن ورنى تۋرالى حاباردار ەتىلەدى. 12, 13, 14 ناۋرىز كۇندەرى ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنا بيۋللەتەندەر جەت­كىزىلەدى. سونىمەن قاتار 14 ناۋ­­رىز كۇنى تىنىشتىق كۇنى بو­لىپ بەلگىلەندى. بۇل كۇنى ۇگىت جۇر­گىزۋگە تىيىم سالىنادى.

«داۋىس بەرۋشىلەردىڭ قولايلىلىعى ءۇشىن اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارى وزگەشە ۋاقىت بەلگىلەمەسە, داۋىس بەرۋ 15 ناۋرىز كۇنى ساعات 07.00-دەن 20.00-گە دەيىن وتەدى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسيا­سىنىڭ رەفەرەندۋم قورىتىن­دىلارى تۋرالى رەسمي حابار­لاما­لارى دا­­ۋىس بەرۋ وتكىزىل­گەن كۇننەن باستاپ 7 كۇننەن كەشىكتىرىلمەي, ياعني 21 ناۋرىزعا دەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا جاريالانادى. جالپى, رەفەرەندۋمدى دايىنداۋ ناۋ­قانىنىڭ ۇزاقتىعى تاعايىن­دالعان كۇننەن باستاپ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن 32 كۇنگە سوزىلادى. اكىمدىكتەر داۋىس بەرۋ كۇنى بەلگىلەنگەننەن كەيىن بىردەن داۋىس بەرۋشىلەردىڭ تىزىمدەرىن جاساي باستايدى», دەدى م.ەرمان.

سايلاۋشىلار تىزىمىنە 12 416 759 وتانداسىمىز ەنگى­زىلگەن, رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرى­نىڭ سانى – 10 413. بۇل تۋرالى ورتالىق رەفەرەندۋم كو­ميس­سيا­­سى­نىڭ وتىرىسىندا كو­ميس­سيا مۇشەسى ازامات ايماناقۇلوۆ ايتتى.

«ونىڭ ىشىندە ازاماتتار­دىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىن­شا قۇرىلعاندارى – 9 779, ۋاقىتشا بولۋ ورىندارىندا قۇرىلعاندارى – 634. ولاردىڭ ىشىندە 64 شەت مەملەكەتتە ور­نالاسقان ۋچاسكەلەردىڭ سانى – 82. رەفەرەندۋم كوميس­سيالارى مۇشەلەرىنىڭ سانى 71 044 ادام. «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىن­داعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيا­لىق زاڭنىڭ 24-بابىنىڭ 5-تارما­عىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ قۇقىعى بار ازاماتتار ءتى­زىمىنىڭ دۇرىس­تىعى ءۇشىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارىنىڭ لاۋازىمدى ادام­دارى جاۋاپ بەرەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. رەسپۋبليكا­لىق رەفە­رەن­دۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ ءتىزى­مىن قا­لىپتاستىرۋ جونىندەگى جۇمىستار «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭعا جانە «سايلاۋ تۋرا­لى» كونس­تيتۋتسيا­لىق زاڭعا, سونداي-اق ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ 2018 جىلعى 23 تامىزداعى «داۋىس بەرۋ ءۇشىن سايلاۋشىلار ءتىزىمىن قالىپ­تاستىرۋ, ولاردى سايلاۋ كوميسسيالارىنا ۇسىنۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىمەن رەتتەلەدى», دەدى ا.ايماناقۇلوۆ.

سونىمەن قاتار جيىندا ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ ماسە­لەسى ءسوز بولدى. مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى قانات ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىستار ۇگىت-ناسيحات بەلگىلەرىنە يە بولماۋعا ءتيىس.

«ناقتى ايتقاندا, رەفەرەندۋم ماسەلەسىنە قاتىستى وڭ نەمەسە تەرىس كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ, قانداي دا ءبىر ۇستانىمدى ۇلگىمەن جاقتاپ نە قارسى داۋىس بەرۋگە شاقىرۋ, سونداي-اق رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان ماسەلەنىڭ ارتىق­شىلىقتارى مەن كەمشىلىك­تەرىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ باعالاۋ كوزقاراستارمەن قاتار جۇرمەۋى قاجەت. رەفەرەندۋمنىڭ دايىندىق جانە وتكىزۋ كەزەڭ­دەرىندە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ باعىتتارىنداعى باق, ونلاين پلاتفورمالار پايدا­لانۋشىلارىنىڭ زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», دەدى ق.ىسقاقوۆ.

جيىن قورىتىندىسىندا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىرلىك كوميسسيالارعا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ, رەفەرەندۋمدى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ورتالىق رە­فە­رەندۋم كوميسسياسى رەسپۋب­­لي­كالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ءتارتىبى بويىنشا ۇندەۋ جاريا­لاپ, ازاماتتاردى 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا وتەتىن داۋىس بەرۋگە بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى.

وتىرىستان كەيىن باق وكىلدەرىنە ارنالعان بريفينگ ۇيىمداستىرىلدى. تىلشىلەردىڭ «رەفەرەندۋمعا قانشا قارجى جۇمسالادى؟» دەگەن سۇراعىنا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ميحايل بورتنيك جاۋاپ قاتتى.

«قازىرگى ۋاقىتتا سمەتا قارجى مينيسترلىگىنىڭ تالقى­لاۋى مەن ساراپتاماسى­نان ءوتىپ جاتىر. جاقىندا الداعى رەفە­رەندۋمنىڭ ناقتى شىعىس­تارىن ايقىندايتىن ءتسيفر­دى بىلەمىز دەپ ويلايمىن. رە­فەرەندۋم وتكىزۋگە ارنال­عان شىعىستاردىڭ الدىن الا ەسەپتەۋى 20,8 ملرد تەڭگە بولعان ەدى. اتاپ وتەرلىگى, مۇن­داي قاراجات 2026 جىلدىڭ رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتىندە قاراس­تىرىلماعان. سوندىقتان قاراجات ۇكىمەت رەزەرۆىنەن بولىنەدى. اتالعان سومانىڭ 75 پايىزى ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميس­سيا­لارىنىڭ مۇشەلەرى­نە جالاقى تولەۋگە جۇمسالادى», دەدى ول.

رەفەرەندۋمدا حالىقارا­لىق جانە جەرگىلىكتى بايقاۋ­شى­لاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداس­تىرۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قويىلعان «قانشا حالىقارالىق بايقاۋشى كەلۋى مۇمكىن جانە شامامەن قاي مەملەكەتتەردەن شاقىرىلادى؟» دەگەن سۇراققا نۇرلان ءابدىروۆ 30-دان اسا مەملەكەتتەگى جۋرناليستەرگە, ودان بولەك ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسيالارىنىڭ باسشىلارىنا, مۇشەلەرىنە شاقىرۋ جىبەرىلەتىنىن ايتتى. قالىپتاسقان پراكتيكاعا سايكەس حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ ءتىزىمىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى پىسىقتايتىنىن جەتكىزدى.