دەپۋتاتتار گازبەن جابدىقتاۋ جانە تاۋارلىق گازدى ۇقىپتى تۇتىنۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پارلامەنتاريلەر باستاماشىلىق ەتكەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. سونداي-اق پەرۋمەن جاسالعان ءۇش شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوبالارىن قارادى.
دەپۋتاتتىقتان – جاۋاپتى قىزمەتكە
وتىرىستا ەلنۇر بەيسەنباەۆتىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى ۇسىنىس قابىلداندى. ول بىرنەشە كۇن بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمىمەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعانى بەلگىلى.
جيىندا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بۇرىنعى دەپۋتاتقا ارنايى العىسحات تابىستادى. ەلنۇر بەيسەنباەۆ پارلامەنتتەگى بەسجىلدىق قىزمەتتىڭ وعان ۇلكەن ساياسي مەكتەپ بولعانىن اتاپ ءوتىپ, ارىپتەستەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ماجىلىستەگى بەس جىل مەن ءۇشىن ۇلكەن ساياسي مەكتەپ بولدى, مەملەكەتشىلدىك پەن وتانشىلدىقتى تەرەڭ ۇعىندىم. بۇگىندە ءبىز – جاڭارعان اتا زاڭنىڭ كۋاگەرىمىز. جاڭا كونستيتۋتسيادا ەلدىڭ تاريحي ءداستۇرى مەن باستى قۇندىلىقتارى ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل – الداعى ۇزاقمەرزىمدى دامۋدىڭ بەرىك نەگىزى. وسى ماڭىزدى قۇجاتتى ازىرلەۋدە سىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىڭىز زور. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ ءاربىر بەسىنشى مۇشەسى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنان جاساقتالۋى – سونىڭ ايعاعى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ە.بەيسەنباەۆ.
ءارى قاراي ءماجىلىستىڭ سالالىق كوميتەتتەرى قازاقستان مەن سەربيا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ جانە 1997 جىلعى 27 اقپاندا جاسالعان قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى جولاۋشىلار مەن جۇكتەردى اۆتوموبيلمەن حالىقارالىق تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەتىن حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
نارىقتاعى دەلدالدارعا توسقاۋىل قويىلادى
ودان كەيىن دەپۋتاتتار گازبەن جابدىقتاۋ جانە گازدى ۇنەمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن قارادى. قۇجاتتى ەدىل جاڭبىرشين باستاعان ءبىر توپ دەپۋتات ازىرلەگەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ءۇش نەگىزگى جۇيەلىك باعىتتى قامتيدى. ءبىرىنشىسى – گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ. ەكىنشىسى – تاۋارلىق گازدى ۇنەمدى ءارى جاۋاپتى تۇتىنۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋ. ءۇشىنشىسى – سۇيىتىلعان مۇناي گازى نارىعىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلەۋ.
– جىل سايىن ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋعا ەلەۋلى كولەمدە بيۋدجەت قاراجاتى بولىنەدى. الايدا سالىنعان نىسانداردىڭ ءبىر بولىگى ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرىلمەي وتىر. نەگىزگى سەبەپتەر – جوبالىق شەشىمدەردەگى كەمشىلىكتەر مەن قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ ولقىلىقتارى, ولار كوبىنە نىساندى قابىلداۋ ساتىسىندا عانا انىقتالادى, سونداي-اق گازبەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرىن بەرۋ ءراسىمىنىڭ شامادان تىس سوزىلۋى. بۇگىندە وبەكتىنى بەرۋ بىرنەشە كەزەڭ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى (جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان – قارجى مينيسترلىگى – «سامۇرىق-قازىنا» – QazaqGaz – QazaqGaz Aimaq). سونىڭ سالدارىنان سالىنعان كوپتەگەن وبەكتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بالانسىندا قالىپ, ءتيىستى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتىلمەي وتىر. ەڭ قيىنى تۇرعىندار دەر كەزىندە كوگىلدىر وتىندى پايدالانا الماي وتىر, – دەدى ماجىلىسمەن.
ە.جاڭبىرشين دەلدالداردىڭ پايدا بولۋى دا وزەكتى ماسەلە ەكەنىن جاسىرمادى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر گاز قۇبىرىندا ەكى گاز تاراتۋ كومپانياسىنىڭ قاتار جۇمىس ىستەپ وتىرعانى بەلگىلى بولعان.
– بۇل «قوس ءتاريفتىڭ» قولدانىلۋىنا اكەلەدى. مۇنداي سحەمالاردان دەلدالدار پايدا كورىپ, قارجىلىق جۇكتەمە تۇتىنۋشىلاردىڭ, نەگىزىنەن حالىقتىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. وسىنداي ءتيىمسىز دەلدالداردى بولدىرماۋ ماقساتىندا گاز تاراتۋ كومپانيالارىنىڭ ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنا مىندەتتى تۇردە تىكەلەي قوسىلۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتۋ ۇسىنىلادى, – دەدى ول.
وعان قوسا قازىرگى زاڭناما گاز تاريفىنە كەلگەندە قولدانىستاعى باعا بەلگىلەۋ جۇيەسى گازدى ناقتى تۇتىنۋ كولەمىن ەسكەرمەي وتىر. وڭىرلەردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى دە نازارعا الىنبايدى. ماسەلەن, جىلى وڭىردە ورنالاسقان اۋدانى 200 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سۋىق كليماتتى ايماقتاعى وسىنداي باسپاناعا قاراعاندا گازدى كوبىرەك تۇتىنادى. بۇل الەۋمەتتىك ادىلەت قاعيداتىن بۇزىپ, گازدى ۇنەمدەۋگە ىنتالاندىرمايدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىندا تۇتىنۋ نورمالارىن بەكىتۋ جانە بەلگىلەنگەن نورمادان اسقان جاعدايدا باعا بەلگىلەۋگە سارالانعان ءتاسىل قولدانۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ونىڭ ۇستىنە اۆتوگاز قۇيۋ ستانسالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. 3000 اۆتوگاز قۇيۋ ستانساسىنىڭ 90 پايىزىنىڭ سىيىمدىلىقتارى جەرۇستىندە ورنالاسقان, ونىڭ ىشىندە مودۋلدىك ستانسالاردا بار. ءدال وسىنداي ستانسالاردا وتكەن جىلى تۇركىستان جانە اتىراۋ وبلىستارىندا جارىلىس بولىپ, ازاماتتار قازا بولدى. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاڭا اۆتوگاز قۇيۋ ستانسالارى ءۇشىن سىيىمدىلىقتاردى جەراستىنا ورنالاستىرۋدى مىندەتتەۋ كوزدەلگەن.
وتكەن جىلى ەلىمىزدە سۇيىتىلعان گازعا سۇرانىس 2 ملن توننا بولدى. ال وندىرىلگەنى نەبارى 1,8 ملن توننانى قۇرادى. ماجىلىسمەندەر گاز تاپشىلىعى بۇگىننىڭ وزىندە بايقالىپ وتىرعانىن ايتتى. جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا اۆتوگاز بەكەتتەرىنىڭ باقىلاۋسىز كوبەيگەنى دە اسەر ەتكەن. وسى سەبەپتى ءوڭىر اكىمدەرىنە گاز قۇيۋ بەكەتىنىڭ سانىن شەكتەۋ قۇقىعىن بەرۋ قاجەت دەيدى. ولاردىڭ پايىمىنشا, بۇل شارا ستراتەگيالىق رەسۋرس سانالاتىن سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ءادىل, قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
گاز تاپشىلىعىن بولدىرمايتىن تەتىكتەر كەرەك
ۇكىمەتتەن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات مارحابات جايىمبەتوۆ گاز تاپشىلىعى بولعان كەزدە رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ قانداي جولدارمەن جوسپارلانعانىن سۇرادى.
– ىشكى گاز تۇتىنۋ كولەمى 21,6 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن. وڭىرلەردى بەلسەندى گازداندىرۋ دەڭگەيى قازىر – 64,2 پايىز. بولجامدى باعالاۋعا سايكەس 2028 جىلعا قاراي گاز تاپشىلىعى بولۋى – ىقتيمال. ەگەر ناقتى شەشىمدەر قابىلدانباسا, ەرتەڭ بۇل ماسەلە الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالدارعا ۇلاسۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن ۇلعايتۋ قانداي جولدارمەن جوسپارلانىپ وتىر؟ ەكىنشىدەن, وڭىرلەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى اتقارىلادى؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
بۇل ساۋالعا ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايىرحان تۇتقىشباەۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا QazaqGaz-دا رەسۋرستىق بازا 14 نىسان بويىنشا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل شامامەن 515 ملرد تەكشە مەتر گازدى قۇرايدى.
– بۇعان قوسا ءبىز قازىر گەولوگيا كوميتەتىمەن بىرلەسە QazaqGaz پورتفەلىن 30 نىسانعا دەيىن كوتەرۋ جوسپارى بار. سونداي-اق مينيسترلىك ءوز تاراپىنان بيىل 50-گە جۋىق وبەكتىنى اۋكتسيونعا شىعارادى. بۇل گازدىڭ بولجامدى قورلارى بار ۋچاسكەلەر جانە گاز سالاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. بىزدە گاز وڭدەۋ, ءوندىرۋ زاۋىتتارى سالىنىپ جاتىر. بىرەۋى جىل اياعىنا دەيىن قاشاعان كەن ورنىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. كەلەسى جىلى جاڭاوزەندە گاز وڭدەۋ زاۋىتى جوندەۋدەن وتەدى. وسىلايشا, رەسۋرستىق بازا ۇلعايادى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ال دەپۋتات ەرلان سايروۆ بۇگىندە سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, اباي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا اۋىلداعى اعايىن ءالى تەزەك, كومىرمەن وتىرعانىن جەتكىزدى.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ QazaqGaz-دىڭ جۇمىسىن قاتاڭ سىنعا الدى. وندىرەتىنى 350 ملن كۋب, 10 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. بىلايشا ايتقاندا, ايداعانى بەس ەشكى, ىسقىرىعى جەر جارادى. XXI عاسىردا تەزەك پەن كومىرمەن وتىرۋ دەگەن – ەڭ ۇيات نارسە. سالالىق مينيسترلىكتىڭ وكىلى «شىعىس قازاقستانعا گازدى اپارۋدىڭ اۋىلى الىس» دەپ ايتىپ وتىر. 10 مىڭ كوفە ىشەتىن ادامدى بوساتىپ, اقشاسىن گازدى تارتۋعا جىبەرۋ كەرەك. بۇل – حالىقتىڭ اقشاسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىنىنان قانداي قورىتىندى جاسالدى؟ – دەپ ناقتىلادى ە.سايروۆ.
ق.تۇتقىشباەۆ مينيسترلىك كومپانيانىڭ گەولوگيالىق جۇمىستاردى وتكىزۋىنە دەن قويىپ وتىرعانىن قايىرا ايتتى.
– رەسۋرستىق بازانى كەڭەيتۋ ءۇشىن سايكەس جۇمىستى گەولوگيا كوميتەتىمەن بىرلەسە جۇمىس جاسادىق. بۇعان قوسا اكتيۆتى فازا تۇرىندە زاۋىتتار سالىنىپ جاتىر, – دەدى ول.
جالپى وتىرىستان كەيىن كۋلۋاردا جۋرناليستەرگە ۆيتسە-مينيستر سولتۇستىك وڭىرلەر بويىنشا وتكەن جىلى رەسەيمەن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلعانىن, ءبىرىنشى گاز 2030 جىلى ەسىل-استانا جوباسى اياسىندا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى.
– بۇل – استانادان كوكشەتاۋ قالاسىنا, كوكشەتاۋدان پەتروپاۆل قالاسىنا دەيىن تارتىلاتىن قۇبىر. جوبا ىسكە اسقاندا سولتۇستىك وڭىرلەر تولىققاندى گازبەن قامتىلادى. شىعىس قازاقستان وڭىرىندەگى ماسەلەنى ەكى تاراپپەن شەشەمىز. ءبىرىنشى جوسپارعا سايكەس, قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە گاز قۇبىرى شىعىس ءوڭىرىمىز ارقىلى تارتىلسا, وندا شىعىس قازاقستان مەن اباي وبلىستارىنىڭ بۇكىل اۋدانىن كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بولار ەدى. الايدا بۇل كەلىسسوزدەر قىتاي مەن رەسەي اراسىندا عانا ءوتىپ جاتىر, وعان قازاقستان قاتىسپايدى, – دەدى ق.تۇتقىشباەۆ.
سونداي-اق ول ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ۇلىتاۋ وبلىسىندا سالىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. بۇگىندە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق ءتيىستى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. الدىن الا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل نىسان سالىنعان جاعدايدا جىلىنا 10 ملن توننا مۇناي وڭدەيتىن بولادى.
قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق كەڭەيەدى
ءماجىلىس قازاقستان مەن پەرۋ رەسپۋبليكاسىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنا قاتىستى ءۇش زاڭدى قابىلدادى. ءبىرىنشىسى – تاراپتاردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى مەن قىلمىستىق ىستەر جونىنەن ءوزارا قۇقىقتىق كومەك ارقىلى قىلمىستىڭ الدىن الۋ, تەرگەۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ جانە جولىن كەسۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشىسى – باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردى وزدەرى ازاماتتارى سانالاتىن مەملەكەتتە جازاسىن وتەۋ ءۇشىن بەرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرىندە ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ. قۇجات بويىنشا ءبىر تاراپتىڭ اۋماعىندا سوتتالعان ادام بەلگىلەنگەن جازانى وتەۋ ءۇشىن ەكىنشى تاراپتىڭ اۋماعىنا بەرىلۋى مۇمكىن.
زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى عالىمجان قويگەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءۇشىنشى قۇجات تاراپتاردىڭ اۋماعىندا جۇرگەن, ۇستاپ بەرۋگە جاتاتىن قىلمىستارى ءۇشىن قۋدالاۋ ماقساتىندا نەمەسە سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمىن ورىنداۋدا ىزدەۋدە جۇرگەن كەز كەلگەن ادامدى ۇستاپ بەرۋ بولىگىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋعا باعىتتالعان.
وتىرىستان كەيىنگى بريفينگتە ع.قويگەلديەۆ باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ قاتتى. بىلتىر قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى قايرات قوجامجاروۆقا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالعانى جاريالانعان ەدى. ول لاۋازىمدىق وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالاندى جانە ءارتۇرلى كەزەڭدەردە قىلمىستىق جولمەن الىنعان اقشانى زاڭداستىردى دەگەن كۇدىككە ءىلىندى. جۋرناليستەر ناقتى قانداي شارالار قابىلدانعانىن سۇرادى.
– ق.قوجامجاروۆقا قاتىستى ءىس قوزعالدى, قازىر تەرگەلۋ ساتىسىندا. وسى ءىس-شارالار اياقتالعاننان كەيىن, قانداي شەشىم قابىلداناتىنى بەلگىلى بولادى. وعان قاتىستى ستاتۋسى بەلگىلەنگەن جوق, – دەدى ع.قويگەلديەۆ.
ەندى قىز الىپ قاشقان جىگىت قانا ەمەس, قاسىنداعىلار دا سوتتى بولۋى مۇمكىن. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, «نەكەگە ماجبۇرلەۋ» جانە «ستالكينگ» باپتارى بولەك قاراستىرىلعان.
– جاڭا باپ اياسىندا جاۋاپكەرشىلىك تەك قىلمىستى تىكەلەي جاساعان ادامعا عانا ەمەس, وعان قاتىسى بار وزگە تۇلعالارعا دا جۇكتەلۋى ىقتيمال. بۇل باپتىڭ سانكتسياسى وتە قاتاڭ – 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان. ال ستالكينگ بويىنشا 50 تاۋلىككە دەيىن قاماق جازاسى بار. ايتا كەتەيىن, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ستالكينگ بويىنشا 60-تان اسا ءىس قوزعالدى, ولاردىڭ بىرقاتارى سوتقا جولداندى. ال نەكەگە ماجبۇرلەۋ فاكتىلەرى بويىنشا 40-تان اسا ءىس تىركەلدى. ونىڭ التاۋى قازىر سوتتا قارالىپ جاتىر, سوتتالعاندار دا بار, – دەدى ول.