كونستيتۋتتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ ون ءبىرىنشى وتىرىسىندا كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قوسىمشا نورمالار ەنگىزىلىپ, بىرنەشە بابى ناقتىلاندى. سونداي-اق اتا زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋ ءتارتىبى تالقىلاندى.
قۇرىلتايدى تاراتۋعا بولمايدى
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن قوسىمشا نورمالاردى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ ايتتى.
«كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 8-بابىندا مەنشىكتىڭ ەكى نىسانى تانىلادى جانە تەڭ قورعالادى دەلىنگەن. ولار – مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك. كوپتەگەن ۇسىنىستا بۇل نورمانىڭ بارلىق مەنشىك نىساندارىن قامتىمايتىنى ايتىلعان. وسىلايشا, اتالعان باپتىڭ 1-تارماعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بارلىق مەنشىك ءتۇرى تانىلادى, ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى جانە تەڭ قورعالادى» دەپ جازىلدى», دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
ال جوبانىڭ 14-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ءار ادامعا تۋمىسىنان تيەسىلى, ولار ءابسوليۋتتى جانە ولاردان ەشكiم ايىرا المايدى دەپ كورسەتىلگەن. كوپتەگەن ازامات پەن مامان بۇل نورمانى كۇشەيتۋدى ۇسىنىپ, «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن ايقىندايدى» دەپ قوسۋدى سۇراعان. ناتيجەسىندە, تارماق «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ءار ادامعا تۋمىسىنان تيەسىلى, ولار ءابسوليۋتتى جانە ولاردان ەشكiم ايىرا المايدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى» دەپ جازىلاتىن بولدى.
«اتالعان باپتىڭ 5-تارماعى دا ناقتىلاندى. وزگەرگەن رەداكتسيا بويىنشا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ باسقا تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋعا جانە بوستاندىقتارىن شەكتەمەۋگە تيiس, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىنە, قوعامدىق تارتىپكە, ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامنىڭ ادامي بولمىسىنا نۇقسان كەلتiرمەۋگە تيiس», دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.
بۇدان بولەك, قۇرىلتايدى تاراتۋ تەتىگىن نەعۇرلىم يكەمدى ءارى ىمىراعا كەلۋدى كوزدەيتىندەي ەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا ەسكەرىلدى. وسىعان بايلانىستى «تاراتادى» دەگەن تۇجىرىم «تاراتۋعا قۇقىلى» دەگەن نۇسقامەن اۋىستىرىلدى.
«جالپىحالىقتىق تالقىلاۋ ءۇشىن جاريالانعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا بۇل وكىلەتتىكتەر يمپەراتيۆتى تۇردە بەكىتىلگەن. ەندى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ اتالعان وكىلەتتىكتەرىن ءديسپوزيتيۆتى فورمادا تۇجىرىمداپ, قۇقىق رەتىندە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. ءتيىستى وزگەرىستەر 46-باپتىڭ 2), 4) جانە 8) تارماقشالارىنا, 57-باپتىڭ 1-تارماعىنا جانە 62-باپتىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا ەنگىزىلدى», دەپ ءتۇسىندىردى كوميسسيا مۇشەسى.
سونىمەن قاتار كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالاردا قۇرىلتايدى تاراتۋعا شەكتەۋلەر قويىلادى. توتەنشە نەمەسە سوعىس جاعدايى كەزىندە, پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ كەيىنگى التى ايىندا, الدىڭعى تاراتۋدان كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە نەمەسە كونستيتۋتسيانىڭ 51-بابىندا بەلگىلەنگەن جاعدايدا قۇرىلتايدى تاراتۋعا بولمايدى.
باسپانادان سوت شەشىمىنسىز شىعارا المايدى
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ اتا زاڭدا سوت شەشىمىنسىز ازاماتتاردى تۇرعىن ءۇي قۇقىعىنان ايىرۋعا عانا ەمەس, سونداي-اق باسپانادان سوت شەشىمىنسىز شىعارۋعا دا جول بەرىلمەيتىنى تۋرالى نورمانى بەكىتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي بازالىق قۇندىلىق رەتىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا, سونداي-اق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى پاكتىدە بەكىتىلگەن. سوندىقتان ونى تەك م ۇلىكتىك سانات رەتىندە قاراستىرۋ – ۇلكەن قاتەلىك.
«بىرەۋلەر بۇل قولدانىستاعى زاڭداردا ونسىز دا بار دەپ ايتۋى مۇمكىن. بىراق بۇل قاعيدانى نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجاتتا بەكىتۋ ونىڭ زاڭدى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.
سونداي-اق بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا تۇرعىن ءۇي قۇقىعى مەن بالالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«بۇۇ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىندا ءاربىر بالانىڭ فيزيكالىق, زياتكەرلىك, رۋحاني, ادامگەرشىلىك جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا جەتكىلىكتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قۇقىعى بەكىتىلگەن. بۇل – قاۋىپسىز ءارى تۇراقتى باسپانانىڭ بولۋىن كوزدەيدى. بالا ءۇشىن تۇرعىن ءۇي – ونىڭ ءال-اۋقاتى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى», دەدى ول.
د.زاكيەۆا قىزمەتى بارىسىندا ءتۇرلى قايعىلى تۇرمىستىق احۋالدار سالدارىنان بالالاردىڭ جالعىز باسپاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپىنە تاپ بولاتىن جاعدايلارعا بىرنەشە رەت كەزىككەنىن ايتتى.
«بالالاردىڭ ءوزىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى – اناسىنان ايىرىلاتىن جاعدايدى مىسالعا كەلتىرەيىن. اناسى كوزى تىرىسىندە باسپاناعا الىنعان يپوتەكالىق نەسيەنىڭ ەداۋىر بولىگىن وتەگەن. سوعان قاراماستان, بۇرىن تولەنىپ قويعان قاراجات قايتارىلمايتىن جاعدايدا بالالاردىڭ جالعىز باسپاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپى تۋىندادى. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدىڭ ناتيجەسىندە بانك قالعان قارىزدى كەشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. الايدا مۇنداي وقيعالار, وكىنىشكە قاراي, وتە كوپ», دەدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.
وسىعان بايلانىستى ادام ومىرىندەگى ماڭىزدى جانە بالانىڭ ەڭ قاجەتتى مۇددەلەرىن سوت تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالدىرىپ, تۇرعىن ۇيدەن ايىراتىن جاعدايلارعا جول بەرمەيتىن كەپىلدىكتەردى بەكىتۋ قاجەت.
ءماجىلىس دەپۋتاتى سنەجاننا يماشەۆا اتا زاڭنىڭ ءتارتىبى مەن كۇشىنە ەنۋ مەرزىمدەرىن بىرجاقتى ەتىپ انىقتاۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«جوبادا ونىڭ ەرەجەلەرى ناقتى قاي ساتتەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىنىن بەكىتۋ كەرەك. رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەلەرى رەسمي جاريالانعان كۇننەن باستاپ پا, الدە ناقتى بەلگىلەنگەن وزگە كۇننەن باستاپ پا؟ سونداي-اق وتپەلى كەزەڭدەگى قازىرگى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى دە رەتتەۋ كەرەك», دەدى ول.
اتاپ ايتقاندا, قازىرگى پارلامەنت ءوز وكىلەتتىگىن قاي ساتكە دەيىن جۇزەگە اسىراتىنىن انىقتاۋ قاجەت, قۇرىلتاي سايلاۋى قانداي مەرزىمدە جانە قانداي تارتىپپەن وتكىزىلەتىنىن دە ناقتىلاعان ءجون. س.يماشەۆا وتپەلى ەرەجەلەردە كونستيتۋتسيالىق سوت, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جاڭا قۇرامىن قالىپتاستىرۋ تەتىكتەرىن, بۇعان قوسا نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىن تاعايىنداۋ ءتارتىبى دە رەگلامەنتتەۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى.
«اتالعان ەرەجەلەردى بەكىتۋ قۇقىقتىق ايقىندىلىقتى, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن بولجاۋدى جانە وتپەلى كەزەڭدەگى ءاربىر ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ شەگىن ناقتى بەلگىلەنۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ قورىتىندىلادى دەپۋتات.
جوبا رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا دايىن
ال الماتى وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى قۋات بايعوجاەۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى تسيفرلىق ورتانى رەتتەۋگە قاتىستى ۇسىنىستار الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلىسى – حالىق تىعىز قونىستانعان, تسيفرلىق سەرۆيستەر بەلسەندى ىسكە قوسىلعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ درايۆەرىنە اينالۋعا ءتيىس «Alatau City» جوباسى ءدال وسى وڭىردە قولعا الىنىپ جاتىر.
«بۇگىندە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قالىپتاسقان ۇعىمدار شەڭبەرىنەن شىعىپ, تسيفرلىق تەحنولوگيالار دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن كورىپ وتىرمىز. تسيفرلىق تەحنولوگيا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاسىپ, كۇندەلىكتى ادام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ال جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق سالاداعى قۇقىعىن قورعاۋ مىندەتى قاراستىرىلعانى بۇگىنگى كۇن تالابى ەكەنى داۋسىز», دەدى ول.
ءوز سوزىندە سپيكەر ازاماتتاردىڭ ءوزارا حات-حابار الماسۋ قاۋىپسىزدىگى, ەلەكتروندىق كوممۋنيكاتسيا, دەربەس دەرەكتەردىڭ قورعالۋى سىندى ماسەلەلەردىڭ قامتىلۋى جەكە ءومىر قۇپياسىنىڭ كەپىلدىگىن نىعايتىپ, تسيفرلىق سەرۆيستەرگە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەتىنىن جەتكىزدى.
«ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى زاڭنامانى ءارى قاراي دامىتۋ تاجىريبەسىنە بەرىك نەگىز بولا الادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر ازاماتتار ءۇشىن ناقتى ماسەلەلەردەن كورىنىس تابۋى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە الاڭسىز بولىپ, قوعامنىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋگە اسەر ەتەدى», دەدى ءماسليحات توراعاسى.
ءسوز سوڭىندا كوميسسيا مۇشەسى كونستيتۋتسيا جوباسى جەتكىلىكتى پىسىقتالعانىن جانە ونى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا بولاتىنىن ايتتى.