مال ءوسىرۋدىڭ ماشاقاتى

قىمباتشىلىق قوس بۇيىردەن قىس­قىشتاي قىسىپ تۇرعان ۋاقىتتا مالساق قاۋىم ءۇشىن 200 باس جىلقى – قىرۋار دۇنيە. «الدىرتقان البىرت» دەگەندەي حالىقتىڭ سالى سۋعا كەتىپ وتىر ەكەن. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كوز جۇگىرتسەك, الدىمەن جىلقىشى, اۋىلدىق وكرۋگ­تىڭ اكىمدىگى, مال يەلەرى اراسىندا ءۇش جاقتى كەلىسىم جاسالماعان. ەڭ الدىمەن قولداعى مالعا قاجەتتى جازعى جا­يىلىمى, قىسقى قىستاۋى انىقتالىپ, شابىندىق جەرى بەلگىلەنىپ, ءار باسقا 5 مىڭ تەڭگەدەن اقى قويىپ باعۋدى مىندەتىنە العان جىلقىشىمەن ارادا كەلىسىم جاسالۋ كەرەك ەدى. ايتپەسە باعىمداعى مال جوعالسا نەمەسە اۋىرىپ ولسە, شىعىندى قالاي ءوندىرىپ الاسىڭ؟

«ونداي مىندەتتى ەشكىم موينىنا العىسى كەلمەيدى. سەبەبى جىلقىشى تابۋ وتە قيىن. ەلدە ءىشىنارا جۇمىسسىزدىق بولعانىمەن, بەلسەنىپ ەشكىم شىقپايدى. نەگىزىندە تابىس تاباتىن جەر. قازىر جىلقىشىلار ءار باسقا 5 مىڭ تەڭگە الادى. ەگەر ءبىر باقتاشىدا 300 جىلقى بولسا, ايلىق تابىسى 1,5 ملن-نان اينالار ەدى. ارينە, جالعىز باقپاس ءۇشىن كومەكشى السا دا ۇتىلمايدى. كوكتەمدە قارا مالدى جايىلىمعا شىعارار الدىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنىن وتكىزىپ, قارا مالدى, جىلقىنى كىم باعادى دەپ اقىلداسامىز. قازىر جىلقى تۇرماق كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن عانا باعىلاتىن قارا مالعا دا باقتاشى تابا الماي وتىرمىز. بۇل اراداعى سەبەپ تۇسىنىكتى. قازىر 300-گە جۋىق وتباسى تۇراتىن اۋىلدا ەلۋگە جەتەر-جەتپەس قارا مال بار. تابىسى از بولعان سوڭ مال باعۋعا بەلسەنىپ ەشكىم شىقپايدى. كەزەكپەن باعىپ جاتىر. ۇيىندە مال باعاتىن ادامى بولماسا ءتىپتى قيىن. ازىن-اۋلاق اقشاسىن تولەسە دە, ءبىر كۇن باعىپ تۇراتىن كىسى جوق», دەيدى قونىسباي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاسقايرات ەسلامبەكوۆ.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساۋىن سيىر بولماعاندىقتان, ءسۇت-مايىن وبلىس ورتالىعىنداعى بازارلاردان ساتىپ الادى ەكەن. بالكىم, قالاداعى سۇرانىستىڭ ارتىپ, قىمبات­شىلىقتىڭ قاۋلاپ بارا جاتقانى­نان دا وسىنداي جايلار جاناما سەبەپشى بولىپ جاتقان شىعار. اۋىلدا تۇرىپ مال ۇستاماعاننان كەيىن اقشاسىنا ساتىپ العان كۇننىڭ وزىندە وزگەنىڭ نەسىبەسىنە ورتاقتاسادى ەمەس پە؟ العاشقىدا تۇپنەگىزى جالقاۋلىقتا جاتىر-اۋ دەپ جورامالداعانبىز. سويتسەك, اۋىلدىق وكرۋگتە قولدا بار مالدىڭ جازعى جايى­لىمى جوققا ءتان, شابىندىق جەرى توقىمداي عانا ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ىرگەدە التىن وندىرەتىن كاسىپورىن, قيىرشىق تاس وندىرەتىن ۇجىمدار قاپتاپ تۇر. جايىلىم بولماعان سوڭ قايتىپ مال باعار. ال ءوز اياعى­مەن كۇن كورەدى دەيتىن جىلقىنىڭ جايى – جاڭاعى. اۋىل تۇرعىندارىمەن تىلدەسكەندە ۇققانىمىز, جوق مالدىڭ سانى 200-دەن اسىپ جىعىلۋى ابدەن ىقتيمال. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان قىرۋار جىلقى قولدى بولعاننان كەيىن ءبىر-بىرىمەن حابار الماسۋ ءۇشىن ورتاق چات اشىپتى. سول چاتتاعى تىلدەسۋلەرگە قاراعاندا جوعالعان جىلقى سانى ءبىز ايتىپ وتىرعان كولەمنەن الدەقايدا كوپ بولۋى دا مۇمكىن. اۋىل تۇرعىندارى عانا ەمەس, قالانىڭ ىرگەسىندەگى اۋىل بولعاندىقتان, قالا تۇرعىندارى دا جىلقىشىعا سەنىپ, مالىن تاپسىرادى.

– مەنىڭ ءۇش باس جىلقىم جوعالدى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى امانتاي بايدالين, – جىلقىشى تەمىربەك عالىموۆ كەلىسىم­شارت جاساعىسى كەلمەيدى. ەگەر ونداي تالاپ قويساڭ, «مەن جىلقىلارىڭدى باقپايمىن, وزدەرىڭ باعىپ الىڭدار» دەپ شىعا كەلەدى. ال «مەن باعامىن» دەپ ۇمتىلىپ تۇرعان ەشكىم جوق. قازان ايىنىڭ 29-ى كۇنى جىلقىشىنىڭ ءوزى حابارلاستى. ەكى ءۇيىر جىلقىم جوعالىپ كەتتى, ىزدەپ ءجۇرمىن دەدى. قاراشا ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى حابارلاسقان ەدى. تاياۋ كۇندەرى جىلقىنى اۋىلعا اكەلەمىن, مالىڭدى ۇستاپ ال دەگەن. بىراق اكەلمەدى. كەيىن مەنىڭ جىلقىلارىم جوعالعانى بەلگىلى بولدى. تولەيمىن دەپ قولحات تا جازىپ بەردى. بىراق قانشا ىزدەسەك تە جىلقىنى عانا ەمەس, جىلقىشىنى دا تابا الماي ءجۇرمىز. ۇيىنە قانشا رەت باردىق, ۇنەمى جابىق تۇرادى. قالتا تەلەفونىن كوتەرمەيدى. ەندى نە ىستەرىمىزدى بىلمەي, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ وتىرمىز.

مۇنداي ماسەلە جالعىز قونىسباي اۋى­لىندا عانا ەمەس, كوپتەگەن اۋىلعا ءتان. بىلەتىن ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى جىلقىشىلار – «ەركە». مالساق قاۋىمنىڭ كۇنى وزدەرىنە قاراپ قالعانىن بىلگەننەن كەيىن مويىندارىنا ەشبىر جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەيدى. قونىسباي اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, بالاما ۇسىنىس جوق. بالاما بولماعاننان كەيىن امال جوق اۋىل تۇرعىندارى بار مالىن تۇبىندە الدەبىر ولقىلىق ورنىن الىپ قالسا ورنىن تولتىرا المايتىنىن بىلە تۇرا باقتىرۋعا ءماجبۇر.

«مەنەن التى باس جىلقى جوعالدى, – دەيدى وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى سەرىكبول بەكبولات, – ءوزىمنىڭ توپشىلاۋىمشا 2024 جىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ جوعالعان بولۋى مۇمكىن. جىلقىشىدان سۇراسام, ۇيىردە ءجۇر دەيدى. ءوز بەتىڭشە جىلقىعا بارىپ مالىڭدى كورە المايسىڭ. بىرەۋ-مىرەۋدىڭ تاي-جاباعىسى جوعالسا, كۇدىك تۋى مۇمكىن. ال جىلقىشى كورسەت­پەيدى. سودان التى اي بويى جوق مالدىڭ ايلىق اقىسىن تولەپ تۇردىم, سوسىن توقتاتتىم. جىلقىشى تولەي بەر دەپ قويادى. مەن وسى مالدى مەملەكەتتىك «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا نەسيە الىپ مال وسىرمەككە نيەتتەنىپ الىپ ەدىم. اۋەلدە ءتولباسى بولسىن دەپ ق ۇلىندى بيە, تاي, جاباعى الدىم. بارىنە ەن سالىنعان, جامباسىنا بەلگىسى باسىلعان. ءبىرلى-جارىم جەلىندەپ جۇرگەن بيەلەرىم امان, ال پىشاق كوتەرەتىن, قىسىر قالعان سەمىز بيەلەرىم قولدى بولىپ وتىر.

وسىلايشا, مەملەكەت تاراپىنان اۋىل تۇرعىندارىنا جاندى قامقورلىق جاسالىپ, باعدارلامالار قابىلدانىپ جاتقانىمەن, تۇپكى ناتيجەسى وسىلاي بولىپ وتىر. بۇل – ءبىر عانا مىسال. بالكىم باعدارلامالاردىڭ باياندى بولماۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعان دۇنيە جەرگىلىكتى جەردە تىرشىلىكتى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعاندىقتان شىعار.

– مەن وسى وكرۋگكە بىلتىر اكىم بولىپ سايلانعاننان كەيىن جىلقىشىمەن سويلەستىم, – دەيدى وكرۋگ اكىمى جاسقايرات جاقسىباي ۇلى, – كەلىسىمشارتتىڭ جاسال­ماعانى راس. ءتارتىپ بويىنشا جىلقىشى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋى كەرەك, سالىعىن تولەيدى. ونداي جاع­دايدا باعىم اقىسى ءسال قىمباتتاۋى مۇمكىن. وت­­كەن جىلى ىرگەدەگى كراسنىي سەلوسىنان جىل­­قى­شىلار تابىلعان, بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولار دا كەلىسىمشارتتان باس تارتىپ وتىر.

اقىر سوڭىندا ءبۇتىن ءبىر اۋىل جۇگەن ۇستاپ قالدى. اۋىل تۇرعىندارى جينالىپ, ول جيىنعا اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ادامدارى قاتىسىپ, ارىز-شاعىمدارىن جازىپ العان ەكەن. ەندىگى ءۇمىت – ءتارتىپ ساقشىلارىندا.

قىس باسىندا ەرەيمەننىڭ ەتەگىنەن ەكى ءۇيىر جىلقى جوعالدى. ءىزىم-قايىم. كوكشەتاۋ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 17 باس جىلقىسى قولدى بولدى.

«مال جوعالعاننان كەيىن توڭىرەكتىڭ بارىنە سۇراۋ سالدىق. كوزدەرىنە ءتۇستى مە ەكەن دەپ. ورمانشىلارمەن حابارلاستىق. بولمادى. كىلەڭ سەمىز جىلقىلار ەدى», دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى اللابەرگەن جومارتوۆ.

ايتپاقشى, قونىسباي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى دوڭگىلاعاش اۋىلىنىڭ قارا مالى ءتۇپ-تۇگەل شىعىنعا ۇشىرادى. سەبەپ ەگىن ال­قابىندا شاشىلىپ قالعان حيميالىق تى­ڭايت­­قىشتى جەگەن بولىپ شىقتى. ابىروي بول­­عاندا ىرگەدەگى «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» اك­تسيو­نەرلىك قوعامى قوراسى قاڭىراپ قالعان اۋىل تۇرعىندارىنا جاناشىرلىق كورسەتىپ, شى­عىن­نىڭ ورنىن تولتىرماق بولىپ وقتالىپ وتىر.

– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن ويلاۋ – ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مىندەتى, – دەيدى ەل اعاسى اسىلبەك ەسماعام­بەتوۆ, – ءوزىم دە بىرنەشە جىل اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بولىپ ىستەدىم, وزگە جەرلەردى قايدام, قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدارعا جىلقىشى تابۋعا بولاتىن شىعار, اۋدا­ن, وبلىس ورتالىعىن­دا قانشاما حالىق بار. جۇمىسسىزداردى قۇلاقتاندىرىپ شاقىرسا نەگە كەلمەسىن. تەك جاعداي جاساۋ كەرەك. قازىر مالشى­لاردىڭ ەڭبەگىن ەسكەرۋ كەرەك دەگەن ماسەلە ءجيى ايتىلا باستادى. ەگەر قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا, ارقانىڭ اقىرعان ايازىندا ات ۇستىندە جۇرەتىن ەڭبەككەرلەر زەينەت دەمالىسىنا ەرتەرەك شىقسا, ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا كومەك كورسەتىلسە, ىنتالاندىرۋ بولماس پا ەدى.

ازىرگى جاعداي – وسىنداي. مال ۇرلىعى بەلەڭ الىپ, جىلقى جارىقتىق ايداسا – جاۋدىكى, ىسقىرسا – جەلدىكى بولىپ تۇرعان كەزدە مال باعۋدىڭ ماشاقاتى مىڭ باتپان.

اقمولا وبلىسى