جاستار ساياساتىنداعى بەتبۇرىس

جۇمىسپەن قامتۋداعى ناتيجەلەر

بايقاساق, كەيىنگى كەزدەرى جاس بۋىنعا مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان مۇمكىندىك اياسى كەڭەيدى. ماسەلەن, 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىزدىڭ بيزنەس, ستارتاپ باستامالارىن قولداۋ ناتي­جەسىندە جاس كاسىپكەرلەردىڭ سانى ءۇش جىلدا 12,1%-عا ارتتى.

ال كاسىبي داعدىنى مەڭگەرۋى­نە, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جار­دەم­دەسەتىن «Joltap», «Jumystap», «Mansap Compass» جانە «Skills Enbek» باعدارلامالارى­نىڭ تۇراقتى ءارى جۇيەلى ىسكە اسىرىلۋىنان بەس جىلدا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 0,8%-عا تومەندەدى. كورسەتكىشتىڭ بۇلاي ازايۋىنا بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسىنىڭ كوپتەپ ۇيىمداستىرىلۋى دا تۇرتكى بولىپ وتىر.

ەسەپكە شاقساق, وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى جۇمىسپەن قامتۋ مەكەمەلەرىمەن بىرلەسە 205-تەن اسا جارمەڭكە وتكىزگەن. ونىڭ ۇستىنە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك نارىعىنا تارتۋ, بەيىمدەۋ جونىنەن 265 مىڭ جەكە كەڭەس بەرىلىپتى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, كونسۋلتاتسيالاردىڭ ەلەۋلى بولىگى اۋىلدىق جەرلەردەگى جانە NEET ساناتىنداعى ازامات­تارعا باعىتتالعان. جالپى 220,6 مىڭ جاس قاتىسىپ, 63 مىڭعا جۋىعى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپتى.

– قازىر ەلدەگى 235 جاستار رەسۋرس­تىق ورتالىعى وتانداس­تارى­مىزدى ەڭبەككە باۋلۋ, جۇ­مىسقا ورنالاستىرۋ باعىتىن­داعى ءىس-شارا­لار­دى بەلسەندى ۇيىمداس­تىرا­دى. بىزدە سوڭعى رەت 27 قاراشادا «جاستار سارايىندا» ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ دەپارتامەنتى, ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى جانە جەزقازعان قالاسىنىڭ مانساپ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جارمەڭكە وتكىزىلدى. وعان 15 جۇمىس بەرۋشى قاتىسىپ, ءارتۇرلى سالادان 45 بوس جۇمىس ورنىن ۇسىندى. جاستار «Mansap Compass» ماماندارىنان تولىققاندى كەڭەس الىپ, ەڭبەك زاڭناماسىنا قاتىستى سۇراقتارىنا جان-جاقتى جاۋاپ الدى. جالپى, بۇل فورمات ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلگەندەردى ىنتالان­دى­رىپ, جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتەتىن ەڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بو­لىپ قالا بەرەدى, – دەدى ۇلىتاۋ وبلىسى جەزقازعان قالاسى جاستار رەسۋرس­تىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساكەن قايرات ۇلى.

جاۋاپتى سالاعا باستار جول

ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدا «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساقتارى نەگىزگى ءرول اتقارادى. مۇندا دا جاستار ماۋسىمدىق جۇمىسقا تارتىلىپ, بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى وتكىزەدى. بيىل باعدارلاما 36 مىڭ جاستى قامتىدى. نەگىزىنەن بۇل جوسپارلى كورسەتكىشتەن 19,8% جوعارى. ءارى قاتىسۋشىلاردىڭ شامامەن 40%-ى – اۋىل جاستارى.

– جوبانىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدەگى اشىلۋ سالتاناتى مامىر ايىندا اقتوبە وبلىسىندا, جابىلۋ سالتاناتى قاراعاندى وبلىسىندا وتكىزىلدى. ۇيىم حالىقارالىق ەكولوگيا جانە تۋريزم بويىن­شا جاستار قۇرىلتايىنا مۇشەلىك ەتەدى. ماۋسىم بارىسىندا جاستار­دىڭ كۇشىمەن ەلدى مەكەندەردە اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جانە سانيتارلىق تازالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ساياباقتار مەن سكۆەرلەر, الەۋمەتتىك جانە مادەني نىسان­داردىڭ اۋماقتارى تازارتى­­لىپ, جاسىل جەلەككە كۇتىم جاسال­دى. جاساقتار نەگىزىنەن ەكولوگيا­لىق باعىتتاعى جۇمىستارعا, ونىڭ ىشىندە كوشەت وتىرعىزۋ, سۋ ايدىن­دارىن تازالاۋ جانە ينفرا­قۇ­رىلىم وبەكتىلەرىن رەتكە كەل­تىرۋگە جۇمىلدىرىلدى. ولار­دىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان تاربيەلىك جانە اقپاراتتىق ءىس-شارالار دا ۇيىم­داستىرىلدى. باستىسى, ماۋسىمدىق جۇمىسپەن قامتۋ ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسسىز جاستار ءۇشىن قوسىمشا تابىس كوزىنە اينالدى. قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىق­پال ەتتى, – دەدى «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساقتارى رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ باسشىسى نۇراسىل جاسۇلان ۇلى.

الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق فاكتورى

مەملەكەتتىڭ جاستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قولداۋىندا ەرەكشە باسىمدىق بەرەتىن باعىتى – تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماسەلەسى. بۇگىندە 17 وبلىستا 35-كە دەيىنگى مامان­دارعا ارنالعان وڭىرلىك يپوتەكا­لىق باعدارلامالار بار. ودان بو­لەك, كەيىنگى جىلدارى ىسكە قوسىل­عان «وتاۋ», «ناۋرىز» جانە «ناۋ­رىز جۇمىسكەر» باعدارلاماسى­مەن 5 700-گە تارتا جاسقا باسپانا با­قى­تى بۇيىردى.

– قۇرىلىس سالاسىندا ۇيىم­داستىرۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. وتباسىم ەكى بالام بار. ەلوردا­دا جۇرگەنىمە 20 جىلعا جۋىقتا­دى, مىنە, جاقىندا عانا «ناۋرىز جۇمىسكەر» باعدارلاماسىمەن 12 جىلعا 9% مولشەرلەمەمەن ءۇي الدىم. اي سايىن يپوتەكاعا 284 مىڭ تەڭگە تولەيمىن. العاش­قى 8 جىل 9%-بەن, قالعان 4 جىل 8%-بەن. باسقا بانكپەن السام, بۇل سوما ەكى ەسە كوپ بولاتىن ەدى, – دەدى قوستاناي وبلىسىنىڭ تۋماسى جاسۇلان ماتەنوۆ.

ايتپاقشى, جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جالپى سوماسى 750 ملن تەڭگە بولاتىن 6 جاڭا گرانتتىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. بۇل باستامالار قازىرگى قوعامنىڭ كەسەلىنە اينالعان ناشاقورلىق, لۋدومانيا جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالدى. وسى گرانتتىق قولداۋ اياسىندا ەنگىزىلگەن «Mergen» جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن 5 مىڭ­­نان اسا ەسىرتكى دۇكەنى انىقتا­­لىپ, بۇعاتتالدى. جارناما سايت­­تارىن­داعى 120 مىڭ حابارلاندىرۋ تەكسەرىلدى.

وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رەپرودۋك­تيۆتى دەنساۋلىعىن قورعاۋ دا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ەسەسى­نە قوعامدىق تۇيتكىل ەرتە جۇك­تىلىك ماسەلەسى 43%, ال ابورت 30% تومەندەدى.

دارىندى جاستار – ەل بولاشاعى

باستاماشىل, دارىندى, الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى جوعا­رى قازىرگى جاس بۋىن – ەلدىڭ ەرتەڭىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى كۇش. سوندىقتان جاستاردىڭ كوشباس­شىلىعى مەن باستاماسىن قولدايتىن «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» گرانتى مەن «دارىن» مەملەكەتتىك سىي­لىعىن تاعايىنداۋعا ارنالعان كونكۋرستار ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى.

– ەلىمىزدە جاستاردىڭ دامۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. قاي سالادا بولماسىن, مەملەكەت تارا­پىنان ناقتى قولداۋ كورىنەدى: گرانتتار مەن شاكىرتاقىلار بەرىلە­دى, كاسىبي جانە تۇلعالىق وسۋگە مۇمكىندىك مول. ءبىز ءۇشىن ەڭ باس­تىسى – ماراپات كۇتپەي, ءوز ءىسى­مىزدى ادال اتقارىپ, قوعامعا پاي­دا تيگىزۋ, – دەدى بيىلعى «دارىن» سىيلىعىنىڭ «قوعامدىق قىزمەت» اتالىمى بويىنشا لاۋرەاتى مەرۋەرت وتەگەنوۆا.

وسى جىلى «تاۋەلسىزدىك ۇرپاق­تارى» گرانتىنىڭ بىلتىر­عى 30 جەڭىمپازى بيزنەس, مادەنيەت, سپورت, اقپاراتتىق تەحنولوگيا­­لار, ۆولونتەرلىك جانە عىلىم سالا­­سىنداعى ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىردى. ءار جوباعا مەملەكەت تا­راپىنان 3 ملن تەڭگەدەن قارا­جات ءبولىندى. ماسەلەن, اتىراۋ قالاسى­نىڭ تۇرعىنى انەل ماراتوۆا داۋن سيندرومى بار بالالاردان قۇرالعان ينكليۋزيۆتى تەاتر اشتى, ال قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ماگيسترى انەل اۋباكىروۆا ەلدەگى العاشقى ەتنوميۋزيكل قۇردى.

ساياسي تۇرعىدا, 2022 جىلى سا­ي­لاۋ پارتيالىق تىزىمدەرىندە جانە دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ بارى­سىندا ايەلدەرگە, جاستار­عا جانە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار­عا ارنالعان 30 پايىزدىق كۆوتا ەن­گىزىلدى. جاس باسقارۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا رەزەرۆكە الىنعان قاتىسۋشىلاردىڭ 80%-ى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىم­دارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتىر. بيىل ماۋسىم ايىندا باستالعان ىرىكتەۋگە 31 مىڭنان اسا ازامات ءوتىنىم ءبىلدىرىپ, ونىڭ 7 436-سى عانا ۇمىتكەر قاتىسۋشى تىزىمىنە ىلىكتى. ودان 50 ازامات قانا قابىلداندى. دەمەك جاستاردا قىزىعۋ­شىلىق بار. سودان بولار بۇگىندە وڭىرلەر بۇل تاجىريبەنى بەلسەندى تۇردە ەنگىزدى. ايماقتاردا جاستار كەڭەستەرى قۇرىلىپ, جەرگى­لىكتى جاستار كادر­لىق رەزەرۆتەرى جاساقتالدى.

ءتۇيىن مەن تاعىلىم

وسىنداي مۇمكىندىكتەردى تىزبەكتەي بەرسەك وتە كوپ, الايدا الەمدىك تاجىريبەگە كوز جۇگىرتسەك, بىزدە ءالى دە ەكشەيتىن تۇستار بارشىلىق. ماسەلەن, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, اقش جانە سينگاپۋر ەلدەرىندە جاستار سايا­ساتى تەك قولداۋ جۇيەسى ەمەس, ۇلتتىق دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى سترا­تەگياسىنىڭ وزەگى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل مەملەكەتتەردە جاس بۋىنعا قولداۋمەن قاتار ناقتى تالاپ قويىلادى, ال جا­ۋاپ­كەرشىلىك ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن.

جاپونيا مەن اقش-تا جاستارعا ارنالعان مۇمكىندىكتەر كوبىنە جۇيەلى ورتا مەن ينستيتۋتتار ار­قىلى بەرىلەدى. ياعني مەملەكەت تىكە­لەي قامقورلىقتان گورى, ازامات­تاردىڭ ءوز بەتىنشە دامۋىنا جاعداي جاسايدى. اقش-تا تاڭداۋ ەركىندىگى باسىم بولسا, جاپونيادا تۇراقتى ەڭبەك پەن كاسىبي ءوسۋدىڭ ءداستۇرلى جولدارى كوپ.

سينگاپۋر مەن وڭتۇستىك كورەيادا قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا قويىلاتىن تالاپ الدەقايدا جوعارى. بۇل ەلدەردە جاستارعا بەرىلگەن مۇمكىندىك ناقتى ناتيجە مەن نارىق جاعدايىندا جوعارى ونىمدىلىك تالاپ ەتىلەدى.

بىزدە جاستار ساياساتى كوبىنە مەملەكەتتىك باعدارلامالار ار­قىلى جۇزەگە اساتىنىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاما­لارى, تۇرعىن ءۇي باستامالارى مەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ تەتىكتەرى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل – قولداۋدىڭ قولجەتىمدىلى­گىن ارتتىرعانمەن, كەي جاعدايدا جاس­تاردىڭ بەيقامدىعىنا, قوعامدا ءوز بەتىنشە باستاما كوتەرۋ ءۇردى­سىن السىرەتۋگە يتەرمەلەۋى مۇم­كىن. جالپى, 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاستار سايا­ساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ باستى قاعيداسى – «جاستار ءۇشىن ەمەس, جاستارمەن بىرگە» يدەياسى ەتىن. ياعني جاس بۋىن ەندى مەملەكەتتىڭ قامقورلىق نىسانى عانا ەمەس, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىساتىن سەرىكتەسى.

وسى تۇرعىدان العاندا, ەل ءۇشىن ەندىگى مىندەت – مەملەكەت دامۋىنا تىكەلەي جاۋاپتى سەرىكتەس رەتىندە ەرتە كەزدەن دەربەستىككە تاربيەلەپ, جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارتىپ, قالىپتاستىرۋ. دەمەك 2026 جىل – باردى باعالاپ, سول مۇمكىندىكتەردى ەسەلەۋگە ۇمتى­لاتىن ۋاقىت.