ۇلتتىق جوسپار اۋقىمدى بولۋعا ءتيىس

شەتەلدىكتەردى اۋىل تىرشىلىگى قىزىقتىرادى

الەم بويىنشا 1,5 ملن-نان استام جازىلۋشىسى بار امەريكالىق كريس دجۋندەف پەن نەمىس بلوگەرى يوحاننەس حۋلش وسى جىلى قىركۇيەك ايىن­دا كاتونقاراعايعا كەل­دى. جاھاننىڭ جەرۇيىق جەر­لەرىن ارالاپ جۇرگەن جيھان­كەزدەردىڭ باعىتىندا تاڭداۋ ەركىندىگى شەكسىز ەدى, الايدا ولار التايدىڭ ەتەگىندە, اۋاسى وشاق تۇتىنىمەن ارالاسقان ەلىمىزدىڭ شىعىسىنا بەت الدى.

ولار اۋىلدىڭ كۇنبە-كۇن­گى تىنىس-تىرشىلىگىن كورۋدى ماقسات ەتىپ كەلگەن. تۇسكى استىڭ قامىمەن داستارقان جايىپ جاتقان ايەل, ەسىك الدىندا مۇلگىپ جاتقان يت, ورىستەگى جىل­قىلار بلوگەرلەردىڭ تاڭ­دانىسىن تۋدىرىپ, فوتو­عا ءتۇسىرىپ Instagram الەۋ­مەتتىك جەلىسىندەگى جەكە پاراق­شالارىنا جاريالاعان.

«سارى تۇسكە ورانعان اڭ­عار­لار, يەن جاتقان جولدارمەن مىنا الەمنەن بەيحابارسىز ەرەكشە تىنىشتىق. مىنە, بۇل كاتونقاراعايداعى كۇزدىڭ ەرەكشە اسەرى بولماق», دەپ جازدى ساياحاتشى-بلوگەر يوحاننەس حۋلش.

ال كريس دجۋندەف ەلىمىز­گە ون جىلدان كەيىن قايتا كەل­گەنىن ايتادى.

«قازاقستانعا العاش رەت 2014 جىلى ات باسىن بۇردىم. قازىر مۇندا ءبارى جاڭا قالىپقا ەنگەن. باعزى زاماندا بۇل جەرگە تاۋەكەلشىل ساياحاتشىلار عانا كەلەتىن. ال بۇگىندە بۇل ەلدى ءتيىمدى ءارى تەز ارالاپ شىعۋعا بولادى. ارنايى قوسىمشالار مەن بانك كارتالارى ءبارىن جەڭىلدەتكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. قىزمەت ساپاسى دا جوعارى دەڭگەيدە ەكەن. قازاقستاننىڭ قانشالىقتى دامىپ, العا جىلجىعانى شىنىندا تاڭعالارلىق», دەپ جازبا قالدىرعان.

شەتەل ساياحاتشىلارىنىڭ بۇل ساپارىنان ءومىردىڭ بار سالماعى قاراپايىم ساتتەر­دەن قۇرالاتىنىن ۇعۋعا بولادى.

سانعا باسىمدىق بەرگەن

اۋىلدىق ايماقتاردى تۇ­­راقتى دامىتۋ قورىنىڭ دي­­­رەكتورى فاتيما گەرفا­نو­­ۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز­دە تۋ­­ريستىك الەۋەتتى زور 74 اۋدان­ بار. سولاردىڭ ىشىن­دە كاتونقاراعايدىڭ ورنى ەرەكشە. جەرگىلىكتى حالىق كەلگەن قوناقتى ءومىر ىرعاعىنا بەيىمدەيدى, ال تابيعاتى ۇن­دەس­تىككە ۇيرەتەدى. مۇندا تۋ­ريست سىرتتان كەلگەن با­قى­­لاۋشىدان گورى, تىرشى­لىك­تىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس. شەتەل­دىك بلوگەرلەر ساپا­رى­نىڭ ءمانى وسىندا. ولار كا­تون قا­را­عايدىڭ شىنايى تى­نىسىن كورسەتە وتىرىپ, جەر­گىلىكتى ءومىردى الەمگە ايگى­لەيدى.

«كاتونقاراعاي جۇرتى جال­پى ەشكىمگە ۇناۋعا تىرىس­پايدى. قاراپايىم تىرشىلىگى وزىندە. مۇمكىن ءتۋريزمنىڭ بولاشاعى دا وسىندا شىعار. مۇندا كەلۋشىلەردىڭ سانى ەمەس, كوڭىلى قىمبات», دەيدى ف.گەرفانوۆا.

الايدا مامان ەلىمىزدە تۋريزم سالاسىنداعى جۇمىس ماقساتتى جۇزەگە اسىرىلماسا, قازىرگى كۇيىمىزدى جوعالتىپ الامىز با دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ف.گەرفانوۆانىڭ ­ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ 2029 جىل­­عا دەيىنگى ۇلتتىق دا­مۋ جوس­پارى (ۇكىمەتتىڭ 2022 جىل­عى № 50 قاۋلىسى) ءتۋ­ريزمدى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىز­گى درايۆەرى دەپ بەلگىلەيدى. جوسپارعا سايكەس, 2029 جىلعا قاراي شەتەلدىك تۋريستەر سا­نىن 0,9 ملن-نان 4 ملن-عا دە­يىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن, ىشكى تۋريزم دە ايتارلىقتاي وسەدى.

ء«تۋريزمنىڭ ءىجو-دەگى ۇلە­سىن 3,4%-دان الەمدىك ور­تاشا دەڭگەيگە 8%-عا جەت­كى­زۋ كوزدەلگەن. ينفرا­قۇرى­لىمدى دامىتۋ, اۋە قاتى­نا­سىن كەڭەيتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن كو­بەيتۋ سەكىلدى باسىم باعىت­­تار قامتىلعان. استانا, الماتى (تاۋ كلاستەرىن قوسا), تۇر­كىستان, ماڭعىستاۋ, بۋراباي نەگىزگى تۋريستىك ايماقتار دەپ بەلگىلەنگەن. قاراپ وتىر­ساق جوسپاردا تەك ساندىق ماق­ساتتار ەنگىزىلگەن, ال ءوسىم­نىڭ ساپاسىن كورسەتەتىن ول­شەمدەر جوق. تابيعاتقا تۇ­سەتىن سالماق, مادەني ورتانى ساقتاۋ, اۋىلدىق جەرلەر­گە پايدا مەن جەرگىلىكتى قا­ۋىم­نىڭ ورنىقتىلىعى ەسەپكە الىنباعان. جالپى سانعا سۇيەنگەن سايىن ءمان كەتەدى. سول كەزدە ەڭ قىمبات دۇنيە­مىز – تىنىشتىق پەن تازالىق, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىم كوزدەن عايىپ بولۋى مۇمكىن», دەيدى اۋىلدىق ايماقتاردى تۇراقتى دامىتۋ قورىنىڭ باسشىسى.

ف.گەرفانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق دامۋ جوسپا­رىندا تۋريزم تەك ەكونوميكا­لىق سالا رەتىندە قاراستىرىل­عان, ال ونىڭ مادەني, جەرگىلىكتى الەۋەتتى ساقتاۋ فۋنكتسياسى ەسكەرىلمەگەن. سونداي-اق جوسپاردا ەكولوگيالىق تۇ­راقتىلىققا كوڭىل بولىن­گەنىمەن, ناقتى كورسەتكىشتەر مەن باقىلاۋ قۇرالدارى جوق. ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق ستان­دارتتارى ارنايى نور­ما­تيۆتىك اكتىلەردە (جاسىل تۋريزم, ەكوتۋريزم ەرەجە­لەرى) كورسەتىلگەنىمەن, سترا­تە­گيالىق قۇجاتتا بۇل ماق­­سات­تار مەن ىسكە اسىرۋ قۇ­رال­دارىنىڭ بايلانىسى ەس­كەرىلمەگەن.

«حالىقارالىق تاجىريبە (UNWTO, 2017) بويىنشا, ءتۋريزمدى باسقارۋ كەزىندە ايماقتىڭ شەكتى جۇكتەمەسى (carrying capacity) ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. شەكتەن تىس تۋريستىك اعىن تابيعات پەن الەۋ­مەتتىك جۇيەلەردى دە­گ­را­داتسياعا ۇشىراتادى. ەلى­مىزدەگى جوسپاردا بۇل كور­سەتكىش قاراستىرىلماعان. تۋريزم جۇمىسپەن قامتۋدى ارت­تىرۋشى رەتىندە قاراس­تىرىلعان, بىراق جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋى, شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى, تۋ­ريستىك قىزمەت ساپاسى, تۋ­ريس­تەردىڭ كوڭىلىنەن شى­عۋى سياقتى الەۋمەتتىك ول­شەمدەر ەسەپكە الىنباعان. ياعني ءتۋريزمنىڭ تابىسى تۋ­ريستەر سانى ارقىلى باعا­لانىپ, تۇراقتىلىق پەن ادىل­دىك ەسكەرىلمەگەن», دەيدى ف.گەرفانوۆا.

الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرگەن ابزال

«World Tourism Organi­zation» (UNWTO) دەرەگىنە سۇيەنسەك, Y جانە Z بۋىنى­نىڭ 86%-ى ادەتتەگى قىز­مەتى جوعارى قىمبات قوناقۇي­لەر اياسىنداعى دەمالىستى ەمەس ناعىز تىنىشتىق سىيلايتىن, تاريحي اسىرەسە كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتەتىن ورىندارعا ساپار­لاعاندى قالايدى. ال وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ ۇتارى كوپ. سوندىقتان تۋريستەر سانىنا ەمەس, قايماعى بۇزىلماعان, كاتونقاراعاي سەكىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ قالپىن ساقتاۋعا نازار سالعان ءجون.

ماسەلەن, «فرانتسيادا Petites Cités de Caractère» باع­دارلاماسى ارقىلى شاعىن قالالار قايتا جاندانىپ جاتىر. يتاليادا «Borghi più belli d’Italia» جوسپارىمەن ەلدى مەكەندەرى قورعالادى. جاپونيانىڭ «One Village», «One Product» قوزعالىسى اۋىل­دى ءوزىن-ءوزى تانىستىرۋ مەك­تەبىنە اينالدىردى. كو­رەيادا دا فەرمەرلىك پەن تسيفر­لىق تەحنولوگيا توعى­سىپ, «اقىلدى اۋىلدار» بوي كوتەردى. ال يسلانديا مەن نورۆەگيادا ەسكى قوجالىقتار شاعىن قوناقۇيلەرگە اينالىپ, ءار بولمە ءبىر-ءبىر اۋلەتتىڭ تىنىسىن جەتكىزەدى.

بۇل ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ورنىقتى تۋريزم – مادەنيەت, تابيعات پەن ەكونوميكانىڭ اراسىنداعى تەڭدىك قاعيدا­تىن دا­لەلدەيدى. وسى ورايدا ف.گەر­فانوۆا «مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى ول­شەنەتىن ناتيجەلەرگە باع­دارلايدى. بۇل ساندىق كور­سەتكىشتەردى باقىلاۋدى جەڭىل­دەتەدى, بىراق مادەني بىرە­گەيلىك, قاۋىمداستىق قاتىسۋى, ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعى سياقتى اسپەكتىلەر نازاردان تىس قالاتىنىن ايتادى.

«گەرمانيانىڭ تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسى (German Sustainable Development Strategy, GSDS) بارلىق سايا­سات سالاسىن, ونىڭ ىشىندە ءتۋريزمدى قامتيدى. ءار نور­ماتيۆتىك اكت تۇراقتىلىق قا­عيداتتارى بويىنشا تەك­سەرىلىپ, ناتيجەلەر اشىق جا­ريالانادى. ەلىمىزدە دە وسىن­داي مەحانيزمدى ەن­گىزۋ ماكروەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەر مەن ايماقتار­دىڭ تۇراقتىلىعىن بىرىكتىرۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. نەگىزى ەكو­لوگيالىق مارشرۋتتار مەن سەرتيفيكاتتالعان نىسان­دار­دىڭ ۇلەسىن, رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنىڭ تەڭگەرىمىن (car­rying capacity) انىقتاپ الۋ قاجەت», دەيدى ول.

تۋريزم – تەك تۋريستەر مەن تابىس ەمەس, مادەني ديا­لوگ, ەلدى جەرگىلىكتى تۇرعىن­دارى, داستۇرلەرى مەن تابي­عاتى ارقىلى تانۋ جولى. ونى تابيعاتتى بۇلدىرمەي, جەر­گىلىكتى قاۋىمداستىق پەن ما­دەنيەتتى ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزۋ ماڭىزدى. ال ەگەر ماقسات تەك تسيفرلارعا باع­دارلانسا, قوعام مەن تابي­عاتتىڭ شىنايى جاعدايى ەسكە­رىلمەيدى. قۇندىلىقتار باس­تى نازاردا بولسا, تۋريزم ۇلتتىق تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ بولىگى بولا الادى دەيدى ماماندار.