سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وندا سەناتورلار 9 زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. سونداي-اق دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ, ۇلتتىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ساۋالدارىن جولداپ, وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاۋاپ بەردى.
جەر قويناۋىن يگەرۋگە ينۆەستورلار تارتىلادى
الدىمەن دەپۋتاتتار «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قارادى. وتىرىستا اتاپ وتىلگەندەي, زاڭ جەر قويناۋىن يگەرۋگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ بولىگىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, جەر قويناۋىن پايدالانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ اشىقتىعى مەن تسيفرلاندىرىلۋىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن بۇل زاڭنىڭ مىندەتى – ەلىمىزدىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتپەن جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى رەتىندە قولدانىلاتىن بىرىڭعاي پلاتفورمانىڭ قىزمەتى رەتتەلىپ وتىر. گەولوگيا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدى جانە ينۆەستيتسيالىق ارتىقشىلىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان نورمالار دا بار. ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەردى جويۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. جالپى, زاڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ اشىقتىعى مەن سالانى تسيفرلاندىرۋدى ارتتىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەپ م.اشىمباەۆ ماقۇلدانعان زاڭ جونىندە پىكىر ءبىلدىردى.
زاڭداعى جاڭا نورماعا سايكەس ءىرى ونەركاسىپتىك-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلارعا پايدالى قاتتى قازبالاردى بارلاۋ مەن وندىرۋگە قۇقىق بەرىلەدى.
وتىرىستا قارالىپ, ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ جانە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. قۇجات سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل, مەملەكەتتىك قىزمەت, زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ, جەر پايدالانۋ قۇقىقتارىن مۇراعا قالدىرۋ, سونداي-اق اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
«قارالعان زاڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمدەرىن ىسكە اسىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدى كوزدەيدى. وسى ماقساتپەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى, مەملەكەتتىك قىزمەتتى جانە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋدى رەتتەيتىن زاڭداردىڭ ەرەجەلەرى قايتا قارالىپ, جەتىلدىرىلدى. ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر زاڭدىلىق قاعيداتىن قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قوسىمشا قورعالۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزبەك», دەدى سەنات توراعاسى.
ال دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ-ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى. وندا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعاندارعا ءبىلىم بەرۋ مەن ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى بىرقاتار ماڭىزدى نورما قاراستىرىلعان.
«پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان زاڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ, ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرى سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. تۇزەتۋلەر اياسىندا ۇلتتىق ارحەولوگيالىق قىزمەتتىڭ مىندەتتەرىن ايقىندايتىن ەرەجەلەر قاراستىرىلدى. وسى سالاداعى ارنايى اقپاراتتىق جۇيەنى قولدانۋ ەرەكشەلىكتەرى دە بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار كامەلەتكە تولماعانداردى بەيiمدەۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان نورمالار بار. زاڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قوسىمشا قورعاۋعا, ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, بالالاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى پالاتا سپيكەرى.
لگبت ناسيحاتىنا تىيىم سالىنادى
سەناتورلار قاراپ, ماقۇلداعان زاڭنىڭ ءبىرى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ارحيۆ ءىسى جانە قۇقىققا قايشى كونتەنتتىڭ تارالۋىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ. بۇل قۇجاتتاعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بالالاردىڭ پسيحيكالىق, مورالدىق دامۋىن قورعاۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پسيحيكاسىن كۇماندى اقپاراتتان قورعاۋ ءۇشىن زاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى مەن ونلاين-پلاتفورمالاردا پەدوفيليا مەن ءداستۇرلى ەمەس جىنىستىق باعداردى ناسيحاتتايتىن اقپارات ورنالاستىرۋعا تىيىم سالىنادى.
زاڭ قۇجاتتاردى تسيفرلىق مۇراعاتقا ساقتاۋعا بەرىپ, ونىڭ جۇرگىزۋ ءتارتىبىن دە رەگلامەنتتەيدى. ەندى ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋدى قوسا العاندا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جاسالاتىن, تاريحي-مادەني, عىلىمي قۇندىلىعى بار اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتاردىڭ مىندەتتى دانالارى مەملەكەتتىك ارحيۆتەرگە بەرىلەدى.
وتىرىس بارىسىندا «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى دا ەكى وقىلىمدا قارالدى. اتالعان قۇجات ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى قولداۋعا, حالىق پەن كاسىپورىنداردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋعا ارنالعان. سەناتورلار اتاپ وتكەندەي, زاڭ قاراجاتتى اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەرگە قايتا بولۋگە, وندىرىستىك قىزمەتتى قولداپ, جاقسارتۋعا, الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا قاراجاتتى قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدى, وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ جەكەلەگەن سالالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى. م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, بۇل زاڭدار ازاماتتاردىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا, زاڭعا باعىناتىن ءتارتىپ, زورلىق-زومبىلىق پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋعا, قوعامنىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپ ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا جول اشادى.
«پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى مەملەكەتىمىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. قارالعان زاڭ – قوعامدا وسى قاعيدانى ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇقىقتىق تەتىگى. زاڭنىڭ باستى مىندەتى – قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا ادام قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ. وسىعان بايلانىستى جاڭا جەكە زاڭ اياسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار ايقىندالىپ وتىر. ولاردىڭ قۇزىرەتتەرى جان-جاقتى رەتتەلگەن. ىلەسپە زاڭداردىڭ اياسىندا نەگىزگى زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان, سونداي-اق وزگە دە ماڭىزدى نورمالار توپتاماسى قامتىلدى. زاڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
ال «كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى» جانە «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭدارعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردى جالعا بەرىلەتىن ەلەكترساموكاتتار جۇرگىزۋشىسىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى ماقساتپەن ەلەكترساموكاتتار ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى مىندەتتى ساقتاندىرۋى قاجەت كولىك قۇرالدارىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. بۇعان قوسا ساموكاتتاردى جالعا بەرۋشىلەرگە بىرقاتار مىندەت جۇكتەلدى. اتاپ ايتقاندا, ەلەكترساموكاتتارعا تىركەۋ ءنومىرىن بەرۋ, ورنالاستىرۋ ارقىلى ەسەپكە الۋدى جۇرگىزۋ, پايدالانۋشىلاردى سايكەستەندىرۋدى, ولاردىڭ جارامدى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, 18 جاسقا تولماعان جانە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعى جوق نەمەسە ودان ايىرىلعان ادامداردىڭ ەلەكترساموكاتتارىن جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىندە جالعا الۋىنا, باسقارۋىنا جول بەرمەۋ, سونداي-اق باسقا دا مىندەتتەر قاراستىرىلعان.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى ەنگىزىلگەن تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق رەتىندە قوعامدىق ورىنداردا بەت-الپەتتى تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم كيۋ تۋرالى زاڭناما تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. العاشىندا ەسكەرتۋمەن شەكتەلسە, قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن 10 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنباق. سونداي-اق زاڭدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ, رەتسيديۆتىك قىلمىستىڭ, ماس كۇيىندە جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, قوعامدىق ورىندارداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, بالالاردىڭ قاداعالاۋسىز, پاناسىز قالۋىنىڭ الدىن الۋ ەرەكشەلىكتەرى نازارعا الىنعان.
اۋىلعا ارنالعان باعدارلامالار بار
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ سەناتورلاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن سەنات دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋعا, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ساۋالدارىن جولداعان ەدى.
«ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىگى جىلىنا بىرنەشە رەت ايقىندالىپ, تۇزەتىلىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن «ديپلوممەن –اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن بايلانىستىرۋ بۇگىندە ارتىق دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بالا ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ, 4 جىل وقيدى. ال سول ۋاقىتتا اۋىلدا اتالعان قوجالىق جۇمىس ىستەي مە, ىستەمەي مە, مامان قاجەت بولا ما؟ ويتكەنى 4 جىل ىشىندە قاجەتتى مامان كەلەتىن شىعار. اۋىلداعى بيزنەسكە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى ارقىلى ەمەس, باسقا باعدارلامالار ارقىلى جەڭىلدىكتەر ازىرلەۋگە بولادى. بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز», دەدى ق.بوزىمباەۆ.
سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداردى دامىتۋ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني ماڭىزىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىندا ستراتەگيالىق مانگە يە. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا بۇل سالانى ىلگەرىلەتۋدىڭ باسىم باعىت ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سوندىقتان م.اشىمباەۆ سەناتورلار كوتەرگەن ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى ءتاسىل مەن ءجىتى نازار قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«پرەزيدەنت اۋىلدىق جەرلەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلانعاننان كەيىنگى العاشقى جارلىقتارىنىڭ ءبىرى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋگە ارنالعانى دا بەلگىلى. سەناتورلار اۋىلدا ساپالى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاعدايىن, جول ماسەلەلەرىن كوتەردى. ءتيىستى باعدارلامالارعا بولىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ, شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ بولاشاعى مەن كادر تاپشىلىعى دا نازاردان تىس قالعان جوق. ءبارىمىز بىرلەسىپ, پرەزيدەنتتىڭ وسى سالادا بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ سەنەمىن», دەپ م.اشىمباەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا العىس ءبىلدىردى.