جاستاردىڭ جاڭا بەلەسى

ەگەمەن ەلدىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ بەل­سەن­دىلىگى اسىرەسە ءبىلىم, تەحنولوگيا, كاسىپكەرلىك جانە شىعارماشىلىق باعىت­تاردا ايقىن كورى­نەدى. عىلىم مەن يننوۆاتسيا سالاسىندا دا تىڭ يدەيا­لار ۇسى­نىپ, ۇلتتىق مادەنيەت­تى زاماناۋي ماز­مۇن­مەن تولىق­تى­رىپ, مەملەكەتتىك قىز­مەتتە جاڭا باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. بۇل قازىرگى قازاق جاستارىنىڭ تەك دايىن جۇ­يەگە بەيىمدەلۋشى ەمەس, ونى وزگەر­تۋشى, جاڭارتۋشى كۇشكە اينالعانىن بايقاتادى.

الدەقاشان «مەنىڭ ەلىمە تيەر پايدام قانداي» دەگەن ساۋالدىڭ سان جاۋابىن تاۋىپ قويعان جاستىڭ ءبىرى, تاۋەلسىزدىكپەن تۇيدەي قۇرداس – نۇرحان تىلەۋمۇراتوۆ. ول – ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىن­دا اشىلعان «بولاشاق» باعدار­لا­ما­سىن قالت جىبەرمەي, شەكارا اسىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن ستيپەنديانت. تۇماندى البيونداعى Warwick University-دە «يننوۆاتسيالار جانە كاسىپكەرلىك» ماماندىعىن مەڭگەرگەن جاس ۇزدىك ديپلومىن قۇشاقتاي ەلگە ورالىپ, قازىر وردا بۇزار جاستا اقتوبە وبلىسى حرومتاۋ اۋدانى اكىمى رەتىندە قىزمەت ەتىپ جاتىر.

«جاستايىمنان اتا-انام مەنى قولداپ, بويىما ومىرلىك قۇندى­لىق­تاردى ءسىڭىردى. وسىلاي قاتارعا قوسىلعانىممەن, ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىما ورتام ىقپال ەتتى. مەكتەپتى «التىن بەلگىمەن» ءبىتىرىپ, الماتىداعى حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم. وندا «مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ» ماماندىعى بويىنشا باكالاۆر دارەجەسىن, كەيىن وسى باعىتتا ماگيسترلىك وقۋدى اياقتادىم. ەڭبەك جولىم ستۋدەنت كەزدە-اق ءتۇزىلدى. دەمالىس كەزىندە اقتوبە وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقار­ما­سىن­دا تاجىريبەدەن ءوتىپ, ديپلوم العان سوڭ, سول جەرگە ورالىپ, ءۇش جىل ىشىندە ءىس جۇرگىزۋ ينسپەكتورىنان ءبولىم باسشىسىنا دەيىن كوتەرىلىپپىن. مەملەكەتتىك قىزمەتتە بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ, ءارى قاراي وقۋعا بەل بۋدىم. ءسويتىپ, Warwick University-گە ءتۇستىم. بۇل جاقتا مەنىڭ تۇلعالىق بولمىسىم قالىپتاستى دەسە بولادى. كوزقاراس, تۇسىنىك, پايىمىم دا وزگەردى. ەلگە ورالعان سوڭ, ەكى جىلعا جۋىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ءوزىمدى بىرنەشە باعىتتا سىناپ, بايقادىم. پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىندە دە بولدىم. مەندەگى تۇپكى ماقسات – تۋعان جەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋ, ادامدىق قالىپتى ساقتاپ, ار-ۇجدانمەن ارەكەت قىلۋ», دەيدى ن.تىلەۋمۇراتوۆ.

جاس مەملەكەتپەن جارىسا شاۋىپ, تانىم-كوكجيەگىمدى جە­­تىلدىرەمى­ن دەپ نۇرسۇلتان مۇساحان ۇلى دا ءوز دارىنى مەن ءبىلى­مىن الەمدىك ارەنادا شىڭداپ ءجۇر. بريتانيانىڭ «عالامدىق تالانت» ۆيزاسىنىڭ يەگەرى, جاس عالىم بۇگىندە بەلدى ۋنيۆەرسيتەت وكسفوردتا قىزمەت ەتىپ جاتىر. باياندى باياناۋىل توپىراعىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول جيعان-تەرگەن قازىناسىن, قارىم-قابىلەتىن تۋعان جەرگە سىڭىرۋگە نيەتتى.

«باكالاۆر دا­رە­­جەسىن «جىلۋ­­ەنەرگەتي­كا» ما­مان­دى­عى بو­يىن­­شا ەۋ­رازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەر­سي­تەتىندە ءتامام­­دادىم. كەيىن «بولا­شاق» باعدارلاماسىمەن ۇلى­بري­تانيانىڭ مانچەستەر ۋني­ۆەر­سيتەتىندە «بالامالى ەنەرگەتيكا جانە تازا تەحنولوگيالار» سالاسىندا ماگيسترلىك وقىدىم. ءبىلىمىمدى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا PhD دارەجەسىن اۋسترالياداعى جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتىندە «فوتوەلەكتريكا جانە بالامالى ەنەرگەتيكا ينجينيرينگ» باعىتىندا قورعادىم. قازىر الەمدەگى بەلدى وقۋ ورنى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا دەپارتامەنتى, نانوعىلىم, فوتوەلەكترلىك (PV) پلەنكالار سالاسىندا پوستدوكتورلىق قىز­مەت­تەمىن. فوتوەلەكترلى پلەنكالار, «پەروۆسكيت» پوليكريستالدى كۇن ۇياشىقتار سالاسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەمىن. ياعني باعىتىم – پەروۆسكيت كۇن تورلارى تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ جولدارىن تابۋ. پوستدوكتورانتۋرا – تەك عىلىمي ىزدەنىس الاڭى ەمەس, سونىمەن قاتار ءوزىن-ءوزى دامىتۋ كەزەڭى. بۇل تاۋەلدى زەرتتەۋشىدەن تاۋەلسىز عالىمعا وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارالىق ساتى. وسى تۇستا زەرتتەۋ جۇرگىزۋمەن قاتار, جوبالاردى باسقارۋدى, حالىقارالىق ارىپتەستىك ورناتۋدى, جاس عالىم­دارعا جەتەكشىلىك ەتۋدى ۇيرەنە­مىز. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدەگى بالامالى ەنەرگەتيكاعا تيەسىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى – شامامەن 6%. 2030 جىلعا قاراي وسى كورسەتكىشتى 15%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بالكىم, وسى ماقساتتى عىلىممەن ۇشتاستىرۋ ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەر. سوندىقتان شەتەلدە جيناعان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى ەلگە قايىرىپ, ەڭ الدىمەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا مەن پەروۆسكيت كۇن باتارەيالارى سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتەمىن», دەي كەلە نۇرسۇلتان مۇساحان ۇلى وزىنەن كەيىنگى جاس عالىمدارعا زاماناۋي زەرتتەۋ ادىستەرىن ۇيرەتىپ, سىني ويلاۋ مەن كرەاتيۆتىلىكتى قالىپتاستىرۋعا اتسالىسقىسى كەلەتىنىن ايتتى.

راسىمەن, قازىر ءبىراز ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەر قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءتاسىل تەك پروبلەمالاردى شەشىپ قويماي, ولاردىڭ بولاشاقتا قايتالانۋىنا جول بەرمەيدى. دەمەك تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە قالىپتاسقان جاستار – ءبىلىم الۋشى عانا ەمەس, قوعامعا ناقتى ۇلەس قوساتىن ستراتەگيالىق رەسۋرس.

مۇنى ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە كورگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى جاستار قاتارىن تو­لىق­تىرۋ ءۇشىن جاس بۋىنعا مەيلىنشە قول­داۋ جاساپ كە­­لەدى.

«قاي سالادا بولماسىن, جاس­­تارعا جول اشا­تىن مۇم­­­كىن­دىك كوپ. پرەزي­دەنت­­تىڭ جاس­تار كادرلىق رەزەرۆىن قۇرۋى, وسىلايشا بيلىك تارماقتارىنا جاس بۋىندى تارتۋى, ءتۇرلى گرانتتار مەن الەۋمەتتىك قولداۋلاردى تاعايىنداۋى, كاسىپكەرلىك نە شىعارماشىلىق باعىتتا جول باستاۋىنا جاعداي جاساۋى ەلدىڭ ادام كاپيتالىنا سالىپ وتىرعان ينۆەستيتسياسى. ءوزىم اۋستريا, گەرمانيا, شۆەيتساريا سەكىلدى ەلدەردە قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, سول ايماقتاردا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق جاستارىمەن ءجيى كەزدەستىم. ولار شەتەلدە قارا جۇمىسقا عانا تەلمىرىپ جۇرگەن جوق, جاقسى لاۋازىمداردا, بەدەلدى سالالاردا ءوز ورنىن تاپقان. سوندىقتان قازاق جاستارى وزىنە سەنەدى, دامۋعا ۇمتىلادى, ءتىل مەڭگەرەدى, باسەكەگە قابىلەتتى دەر ەدىم», دەيدى سىرتقى ىستەر سالاسىندا 20 جىلدان اسا ەڭبەك ەتكەن, ءبىرىنشى دارەجەلى كەڭەسشى, ديپلومات گاۋحار بەيسەەۆا.

تاۋەلسىزدىك جىلناماسى – تەك تاريحي دەرەكتەر تىزبەگى ەمەس, ەلىمىزدىڭ جاڭا دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن تۇتاس ءداۋىر. بۇل كەزەڭنىڭ باسىندا ءبىلىمدى, باتىل, اشىق ويلى, جاڭاشىل جاستار تۇر. ولار الەمدىك ۇردىستەردى مەڭگەرىپ, ەل دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ بولاشاق كەلبەتىن ايقىنداپ وتىر. تەك تالابى تاۋداي 6 ملن-عا جۋىق جاستىڭ مىندەتى – وسى دامۋ ديناميكاسىن ساقتاپ, ادىلەتتى, باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان قۇرۋ.