كەيىنگى جىلدارى TikTok, Instagram, YouTube پەن Threads پلاتفورماسىندا قازاقشا كونتەنتتىڭ كولەمى ارتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسىنان تۋىنداعان تىلدىك-مادەني بەتبۇرىس. ءارى وسى سەرپىنگە ەرەكشە ىقپال جاساپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسىن تالاپ ەتەتىن جاس بۋىن ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جاستار – نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش
بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىنى اشساڭىز, قازاقشا سويلەۋدى, قازاقشا قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتەتىن بەينەجازبالار مەن پوستتار ءجيى كوزگە تۇسەدى. بۇرىن مۇنداي باستامالار تەك ءتىل جاناشىرلارىنىڭ تار اياسىندا ايتىلسا, بۇگىندە وزەكتى تاقىرىپ رەتىندە قاراپايىم قولدانۋشىلار دا كوتەرىپ, ءوز پاراقشالارىندا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا ىقپالداسىپ ءجۇر. سونىڭ اسەرىنەن قازاقتىلدى كونتەنتتى تۇتىنۋشىلار قاتارى ارتقان.
«جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى 14-35 جاس ارالىعىنداعى كورەرمەندەرگە ساۋالناما جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, قازاقتىلدى مەديا ونىمدەرگە سۇرانىس 18%-عا وسكەنىن انىقتادى. بيىل جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدىڭ پايىزدىق كورسەتكىشتەرىنەن جاستاردىڭ ويىن-ساۋىق فورماتىنداعى ۆيدەوكونتەنتكە كوبىرەك قىزىعاتىنى بايقالعان. «قانداي فورماتتاعى ۆيدەو كورەسىز؟» دەگەن سۇراققا 51,2% جاستار كوركەم فيلمدەر دەسە, 45,9%-ى YouTube جەلىسىندەگى ءتۇرلى بەينەجازبالاردى تاماشالايمىز دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ال سەريال كورەتىندەردىڭ ۇلەسى 41,7%-دى قۇرادى.
بۇگىندە ونىڭ ۇستىنە بلوگەرلەر مەن ينفليۋەنسەرلەر اراسىندا «قازاق تىلىندە سويلەۋ – ءوتىمدى» دەگەن تۇسىنىك ورنىعا باستادى. دەمەك قوعامعا قازاق تىلىندە كونتەنت ۇسىنۋ, تۇتىنۋ تەك ۇلتتىق مادەنيەتكە قۇرمەت ەمەس, وزىندىك ستيل مەن جاڭا مەديا ەستەتيكانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان.
مەملەكەتتىك تىلدەگى كونتەنتتى جۇيەلى تۇردە العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرگىزە باستاعان تاريحشى, ارحەولوگ نۇرقوجا ەرسايىن بۇل قۇبىلىستى ەركىن ويلى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىمەن بايلانىستىرادى.
– مۇنداي وزگەرىسكە ىقپال ەتكەن بىرنەشە فاكتور بار. بۇگىندە ينتەرنەت اۋىلدا دا قولجەتىمدى. ال ونداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى قازاقشا سويلەيدى, دەمەك ولار قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى كورۋگە ىنتالى. قالالىقتاردىڭ ءوزى دە ساناداعى شەكتەۋدەن ارىلىپ, مەملەكەتتىك تىلگە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان قاراي باستادى. وعان قوسا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن بۋىننىڭ الدى 34-كە كەلدى. ياعني قازىر جاستار ساناتىنا ەنەتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى – تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى. ولاردىڭ تىلدىك تاڭداۋى ەركىن, باسىم بولىگى انا ءتىلىن تەك تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس, ۇلتتىق ماقتانىش پەن مادەني يدەنتيفيكاتسيا ءرامىزى رەتىندە جوعارى قويادى. حالىقتىڭ قولداۋى تاعى بار. اۋديتوريانىڭ دەمەۋى كەز كەلگەن مەديا وندىرۋشىگە ودان ءارى كۇش بەرەدى, – دەيدى ن.ەرسايىن.
Internews-ءتىڭ 2023 جىلعى زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, جاس بۋىننىڭ 57%-ى الەۋمەتتىك جەلىلەردى اقپارات الۋدىڭ نەگىزگى كوزى دەپ سانايدى. بۇل كورسەتكىش ەكى جىلدا اجەپتاۋىر وسكەنى انىق. وسى ورايدا بلوگەر قازاقشا كونتەنت مازمۇنىنىڭ ساپاسىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
– بۇگىندە پلاتفورمالارداعى مازمۇندىق سيپات ءازىل-قالجىڭ مەن جانجال تاقىرىبىنا اۋىپ كەتكەن. الەۋمەتتىك جەلىدەگى قاۋىمنىڭ الىپقاشپا اڭگىمەگە, جاعىمسىز اقپاراتتارعا قىزىعۋشىلىعى باسىم بولىپ وتىر. وعان «بەس تيىن» پىكىرىن قالدىرا جارىساتىندارى دا بار. ال ءبىر عالىمنىڭ ەڭبەگىن تالقىلاۋعا نە عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءمانىن قوزعاۋعا كەلگەندە جۇرتتىڭ نازارى تەز سەيىلەدى, كوز قيىعىن سالماي وتەتىندەرى دە كەزدەسەدى. ءتىپتى تەرەڭ دۇنيەنى تۇسىنۋگە شىدام جەتپەي, جەڭىل-جەلپى كونتەنتكە قايتا ويىسادى. بۇل سۇرانىستىڭ ارتىنان قۋعاندار ساپالى كونتەنتتى كولەڭكەدە قالدىرادى. سالدارىنان شىنايى ءبىلىم بەرەتىن, پراكتيكالىق كەڭەس ۇسىناتىن پايدالى مەديا ءونىم جەتىسپەي جاتىر. قاراپايىم كومپيۋتەر جوندەۋ نە تۇرمىستىق تەحنيكاعا قاتىستى اقپاراتتىڭ ءوزىن كوپشىلىك وزگە تىلدە ىزدەۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان ينتەرنەت نەگىزگى اقپارات الاڭى بولىپ تۇرعان قازىرگى كەزەڭدە قاي سالادا, قاي باعىتتا بولسىن پايدالى قازاقشا كونتەنتتى كوبەيتۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى مىندەت. وسىلاي تسيفرلىق ورتادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋەتىن كوتەرە الامىز, – دەيدى بلوگەر.
قوعامدىق ىسكە جۇمىلعان دۇرىس
مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭىنەن قولدانۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جازۋشى, «سيتۋاتيۆنىي كازاحسكي» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى, «مامىلە» قازاق ءتىلى كلۋبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانات تاسىبەكوۆ تە قازىرگى تىلدىك قوزعالىستى قوعامنىڭ وڭ وزگەرىسى دەپ باعالايدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, وعان قاتىستى ماسەلەنى شەشۋ – تەك فيلولوگتەردىڭ نەمەسە شەنەۋنىكتەردىڭ شارۋاسى ەمەس, ءاربىر ازاماتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
– بلوگەرلەردىڭ قازاقشا سويلەپ, ءوز اۋديتورياسىنا ىقپال ەتۋى – ۇلكەن جەتىستىك. ءيا, كەيدە ولاردىڭ ءسوزى دورەكى شىعۋى مۇمكىن. بىراق ءتىل – ءتىرى اعزا. ادەبي دە, بەيرەسمي سويلەۋ ءتىلى دە قاتار دامۋى – تابيعي قۇبىلىس. الايدا بارىنە ورتاق قۇندىلىق – قاي ورتادا بولسىن ءتىلدى ىلگەرىلەتۋدەگى ادال نيەت. ارينە, «قازاقشا سويلەۋدى تالاپ ەتۋ» فورماسى اگرەسسياعا ۇلاسپاۋ قاجەت. مىسالى, الەۋمەتتىك جەلىدە بىرەۋدى «نەگە قازاقشا جازبادىڭ؟» دەپ ايىپتاۋ – ەڭ وڭاي ءىس. قازاقشا جاقسى بىلسەڭ, ءبىر ادامدى بولسا دا ءوزىڭ ۇيرەت. ءتىل كلۋبتارىنا قاتىس, ۇيرەنۋگە تالپىنعاندارعا قولداۋ كورسەت. بىرەۋدى مىنەپ-سىناۋ ەمەس, ءوز شاما-شارقىڭ كەلگەنشە وسى جولدا يگىلىك جاساۋ, باۋىرىڭا تارتىپ, ىنتالاندىرىپ, بىرگە العا جىلجۋعا ۇمتىلۋ – ناعىز ءتىل جاناشىرىنىڭ ءىسى. قوعامداعى ءتىل ماسەلەسىنىڭ شەشىمى جوعارىدان ەمەس, تومەننەن, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ سانالى ءارى جۇيەلى ۇمتىلىسىنان باستالاتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. مەن 9 جىلدان بەرى ۇلتتىق كىتاپحانادا «مامىلە» كلۋبىن تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەمىن. بۇل – ەرىكتى باستاما, جالاقىسىز جۇمىس. الايدا ناتيجەسى – اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. بۇگىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە 17 قالادا كلۋبتىڭ فيليالدارى اشىلىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن جاستار مەن ەرەسەكتەرگە تەگىن مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ءوزىم TikTok جەلىسىنە قازاق تىلىندە رۋ, مادەنيەت, ۇلتتىق سانا تاقىرىپتارىنا ارنالعان بەينەجازبالار جۇكتەيمىن. ميلليونعا جۋىق قارالىمى دا بولدى. ياعني قوعامدا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىق بار, – دەيدى ق.تاسىبەكوۆ.
ءتىل تاعدىرى ەكونوميكالىق فاكتورعا دا تاۋەلدى
مويىنداۋ كەرەك, ءتىلدىڭ بەدەلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرمەن دە تىعىز بايلانىستى. ەگەر ول باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىمنىڭ, تابىستىڭ, كاسىبي جەتىستىكتىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالسا, تابيعي تۇردە كەڭىنەن قولدانىلادى. وسى ورايدا ءتىل جاناشىرى قازاقشا ۇيرەنۋگە ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى.
– ادامنىڭ ءتىل ۇيرەنۋى مەن سويلەۋگە دەگەن تالابى قاجەتتىلىكتەن تۋىندايتىنى راس. ءتىل – ادامنىڭ ومىرلىك ماقساتتارىنا جەتۋ, قوعامدا ءوز ورنىن تابۋ تەتىگى. سويلەۋ تالابىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى ەكى فاكتور بار: ماتەريالدىق جانە رۋحاني قاجەتتىلىك. نەگە ادامدار اعىلشىن ءتىلىن تەز ۇيرەنەدى؟ سەبەبى ول – اقشا مەن حالىقارالىق مۇمكىندىك ءتىلى. ءوزىم فرانتسۋز ءتىلىن ءدال وسىنداي سەبەپپەن ۇيرەندىم. فرانتسيادا ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت تۇرىپ, بالالارىمدى اسىراۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءتىل ماعان قاجەت بولدى. سول قاجەتتىلىك ءتىلدى تەز ۇيرەنۋىمە سەبەپ بولدى. ال قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن جۇيە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. الەۋمەتتىك, كاسىبي جانە ەكونوميكالىق پايدا تۇرعىسىنان كوبىرەك قولداۋ قاجەت. مەملەكەت تە ءوز تاراپىنان ءالى دە ناقتى باعىتتاردى تولىق جۇيەلەمەگەنى بەلگىلى. ماسەلەن, قىزمەتتە ءوسۋ نەمەسە كاسىبي ارتىقشىلىق بەرۋ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەمەي تۇر. بىراق ماتەريالدىق ماسەلەگە عانا سۇيەنىپ قويماي, ءوز تاراپىمىزدان رۋحاني تىرەكتەرىمىزدى كۇشەيتۋگە, سول قۇندىلىقتار تۋرالى كوبىرەك ويلانۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى ۇلت رەتىندە دامۋدىڭ وزەگى – رۋحاني بيىكتىك. بۇل – ادامنىڭ ءوز مادەنيەتىنە, تامىرىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى. ءتىلدى ساقتاۋ تۇتاس ۇلتتى ساقتاۋ دەگەن ءسوز. قازىر, شۇكىر, قازاق قوعامىندا وسى رۋحاني فاكتور كۇشەيىپ كەلەدى. بىرقاتار جاس ءتىلدى مانساپ نەمەسە اقشا ءۇشىن ەمەس, ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن, جۇرەك قالاۋىمەن ۇيرەنىپ, بىلەتىندەرى وزگەلەردەن تالاپ ەتىپ جاتىر, – دەيدى ق.تاسىبەكوۆ.
كەيىنگى جىلدارى IT, بيزنەس سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتى تۇرعىسىنان وڭ ديناميكا بايقالادى. بۇرىن كاسىپكەرلەر اراسىندا وزگە تىلدە شۇلدىرلەيتىندەر باسىم بولسا, بۇگىندە قازاقشا ەركىن سويلەيتىن ىسكەر ازاماتتاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ولار قازاق ءتىلىن تەك كاسىبىنىڭ جارنامالىق ەلەمەنتى عانا ەمەس, تۇتىنۋشىمەن شىنايى بايلانىس ورناتۋدىڭ, برەندكە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە كورە باستادى. دەسەك تە, عىلىم سالاسىندا جاعداي مۇلدە باسقاشا.
– Scopus سەكىلدى حالىقارالىق دەرەكقورلاردا قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەردىڭ ۇلەسى ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى. نەگىزىنەن اعىلشىن مەن قىتاي تىلىندەگى زەرتتەۋلەر باسىم. ءتىپتى ورىس تىلىندە جاريالانعان ماتەريالدار بىزدەن الدەقايدا كوپ. سالدارىنان ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى كوبىنە وزگە تىلدەگى دەرەككوزدەرگە سۇيەنەدى. بۇل قازاق تىلىندەگى عىلىمي كونتەنتتى دامىتۋدا ۇلكەن جۇمىس قاجەتتىگىن كورسەتەدى. تولىققاندى ءتىل ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى تۇرمىستىق, مەديا نەمەسە كاسىپكەرلىك دەڭگەي عانا ەمەس, عىلىمي-اكادەميالىق سالادا دا قازاق تىلىندە ويلايتىن ورتا قاجەت, – دەيدى ءتىل جاناشىرى.
قازاق ءتىلىن تالاپ ەتۋ ءۇردىسى – ءتىلدىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسىنىڭ جاڭا كەزەڭى. ەندىگى مىندەت – وسى سەرپىندى ساقتاپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى تەك الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ۇرانى ەمەس, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ, كاسىبيلىكتىڭ جانە جاڭا مەديا مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدىرۋ.