بۇگىندە شەتەلدە ءبىلىم الىپ, كاسىبي تاجىريبەدەن وتكەن قازاق جاستارىنىڭ سانى جەتىپ ارتىلادى. ءبىرى – مەملەكەتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى, ەندى ءبىرى – تاباندىلىعى مەن ءوز قاراجاتىنا سۇيەنىپ قانات قاقتى. وسى ازاماتتاردىڭ اراسىندا جيعان-تەرگەن وي قازىناسىن تۋعان ەلدىڭ وركەندەۋىنە جۇمسايمىن دەپ سانالى تۇردە ورالعاندار بار.
كوشتەن قالمايمىز دەسەك...
شەتەلدە ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ءوز تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ جۇرگەن كەيىپكەرىمىز – جاقسىلىق نۇرەن. ول وتاندىق مەديتسينالىق ستارتاپ «Cerebra» كومپانياسىندا جاساندى ينتەللەكت ينجەنەرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. وندا جاس مامان ينسۋلت العان ناۋقاستاردىڭ مي توموگرافياسىن تالداپ, اۆتوماتتى تۇردە اۋرۋ وشاعىن تاۋىپ, بەلگىلەۋمەن اينالىسادى.
– ينسۋلت كەزىندە ءاربىر مينۋت ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ناۋقاستىڭ ءومىرى مەن نەۆرولوگيالىق زاقىم دەڭگەيى دياگنوزدىڭ جىلدام قويىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وپەراتسيا الدىندا حيرۋرگ ينسۋلت وشاعىنىڭ ناقتى ورنىن جانە زاقىم كولەمىن ءبىلۋى قاجەت, ول ءۇشىن پاتسيەنت الدىمەن كومپيۋتەرلىك توموگرافيادان وتەدى. ادەتتە, الىنعان كت سۋرەتتەرىن راديولوگ دارىگەرلەر قاراپ شىعىپ, زاقىمدانعان ايماقتى بەلگىلەيدى. الايدا ەلىمىزدە راديولوگتەردىڭ تاپشىلىعى مەن جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگى بۇل ۇدەرىستى باياۋلاتىپ تۇر. مىنە, ءدال وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا كومپانيا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, كت كەسكىندەرىن اۆتوماتتى تۇردە تالدايتىن مودەلدەر ازىرلەۋدە. جۇيە ءينسۋلتتىڭ بار-جوعىن, ونىڭ ورنالاسۋىن جانە زاقىم شاماسىن انىقتاپ, مالىمەتتى بىردەن حيرۋرگتەرگە جىبەرەدى. بۇل شەشىم دياگنوستيكا ۋاقىتىن بىرنەشە ەسە قىسقارتىپ, ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ودان بولەك, مەن كوزگە جاسالاتىن وتالاردىڭ بەينەجازبالارىن تالداپ, حيرۋرگيالىق قۇرالداردى اۆتوماتتى تۇردە انىقتايتىن جانە حيرۋرگ شەبەرلىگىن باعالايتىن AI مودەلدەرىمەن دە جۇمىس ىستەدىم. ءبىر جاعىنان مۇنداي جۇيەلەر ينسترۋمەنتتەردىڭ ادام اعزاسىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىنەن وتا جاساۋشى ماماننىڭ ناۋقاسقا قانشالىقتى زاقىم تيگىزگەنىن جانە ناۋقاستىڭ وڭالتۋ ۋاقىتىنىڭ ۇزاقتىعىن بولجاۋعا جول اشادى. ءارى مەديتسينا سالاسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە بولاشاق دارىگەرلەردى وقىتۋدا ءادىس-ءتاسىلدى ۆيزۋالدى تۇردە كورسەتۋگە كومەكتەدى, – دەيدى ج.نۇرەن.
جاس ماماننىڭ تەحنولوگيا الەمىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزدەن باستالعان. اكەسى ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان, كومپيۋتەرگە ەرەكشە اۋەستەنگەن. ماتەماتيكا مەن لوگيكاعا دەگەن ىقىلاسى ونى باعدارلاماشى بولۋعا جەتەلەگەن.
– بۇل باعىتتاعى العاشقى ماڭىزدى قادامىم – 2013 جىلى تاراز قالاسىنداعى جاڭادان اشىلعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە ءتۇسۋىم. ويتكەنى وقۋ ورنى دۇنيەتانىمىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ءبىلىم وشاعى ۇسىنعان مۇمكىندىك ارقىلى العاش رەت شەتەلگە شىعىپ, سينگاپۋردا اعىلشىن ءتىلىن جەتىلدىردىم. ءدال وسى ساپار شەتەلدەگى ءبىلىم مەن مادەنيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى. كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە «كومپيۋتەرلىك عىلىمدار» ماماندىعىن ءتامامداپ, ابۋ-دابيدەگى «Mohamed bin Zayed University of Artificial Intelligence»-دە «جاساندى ينتەللەكت» باعىتىندا ماگيستراتۋرانى ءساتتى اياقتادىم. وزگە مەملەكەتتە شىڭدالۋىم تاۋەلسىز زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاستىردى. ياعني بۇل كەزەڭ دايىن ءبىلىمدى قابىلداۋدان جاڭا يدەيالاردى ىزدەپ, عىلىمي باعىتتا ءوز بەتىمشە ارەكەت ەتۋىمە سەبەپشى بولدى. عالىمنىڭ ماقساتى – تەك قازىرگى ۇدەرىستى باقىلاۋ ەمەس, بولاشاق تەوريالار مەن تەحنولوگيالاردى زەرتتەۋ. وسى تۇرعىدا مەنىڭ ىزدەنىسىمنىڭ وزەگى – ادامزاتتى كۇتىپ تۇرعان تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋ, ونى قاۋىپسىز ءارى وڭتايلى تۇردە دامىتۋ جولىن تابۋ. قازىر گەرمانياعا دوكتورانتۋراعا تۇسۋگە ازىرلەنىپ جاتىرمىن, – دەيدى ول.
زەرتتەۋشى ەلدەگى ءبىلىمنىڭ ىرگەسى مىقتى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, نزم, بيل, ءتۇرلى فيزمات مەكتەپتەرى ناقتى ناتيجە كورسەتىپ وتىر. تۇلەكتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىر الەمدەگى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ, «Meta», «Google», «Amazon» سەكىلدى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيدى. جاس مامان دامىعان ەل مارتەبەسىنە جەتەمىز دەسەك, وسىنداي ءبىلىم وردالارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەندى العا تارتادى.
سونداي-اق ول تسيفرلىق داۋىردە جاستارعا ەڭ الدىمەن قارجىلىق ساۋات جانە جىلدام ۇيرەنۋ داعدىلارىن دامىتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىقتىڭ بازالىق داعدىسى بولىپ قالاتىنىن, سوندىقتان تەك قولدانۋشى ەمەس, تەحنولوگيانىڭ ىشكى لوگيكاسىن تۇسىنەتىن مامان بولۋعا ۇمتىلۋ قاجەت دەيدى.
– قازاق جاستارىنىڭ الەۋەتى جوعارى, ال ساپالى ءبىلىم بەرۋ مەن قولداۋ جۇيەسى بۇل مۇمكىندىكتى ەسەلەي تۇسەدى. مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ولاردى عىلىمي جوبالار مەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا جۇيەلى تۇردە ىنتالاندىرىپ, ستۋدەنتتىك ستارتاپتارعا ناقتى مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. تۇرمىستىق قىسىم ازايسا, وقۋ نە زەرتتەۋگە فوكۋس تا ارتادى. قازىر ەلىمىزدە پروفەسسورلار باسقاراتىن جەكە لابوراتوريالار از. شاعىن زەرتحانالار مەن عىلىمي توپتاردى كوبەيتۋ جاڭا بۋىن ماماندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى. الداعى 5-10 جىلدا شىعارماشىلىق, سىني جانە ەتيكالىق وي ەڭبەگىنىڭ ءباسى بيىك بولاتىنى انىق. دەسەك تە, ماماندىقتار جويىلۋدان گورى ترانفورماتسيادان وتەدى دەر ەدىم. وسى ورايدا قازاقستاندا Alem AI حابىن اشۋ, جاڭا سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرىن ىسكە قوسۋ قادامدارى قۋانتادى. تەك مەملەكەت يننوۆاتسيانى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ناتيجەسىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىرعانى دۇرىس. سالاداعى جالاقى دا جاھاندىق نارىقپەن باسەكەلى بولۋعا ءتيىس. الايدا ەلدە ءوندىرىس پەن وڭدەۋ فابريكالارى از بولعانى قىنجىلتادى, – دەيدى ج.نۇرەن.
جاقسىلىقتىڭ ەندىگى ارمانى – ءوز ستارتابىن اشۋ. ول مەديتسينا سالاسىندا دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن باعالايتىن جانە ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. بۇل تەك مەديتسينا سالاسىن ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن دا ارتتىراتىن جوبا بولماقشى.
ىزدەنگەن جاسقا مۇمكىندىك كوپ
اياجان اراپ – وڭتۇستىك كورەيانىڭ پۋسان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. ەكونوميكا جانە حالىقارالىق ساۋدا مامانى. ونىڭ شەتەلدە قالىپ, كاسىبي مانسابىن ءارى قاراي دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىگى بولدى. دەگەنمەن ءوز تاڭداۋىمەن تۋعان جەرگە تابان تىرەگەن.
– ءبىلىم مەن بىلىكتى باستى قۇندىلىق ەتكەن قاراپايىم وتباسىدا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم – ەكونوميست, انام – ۇستاز. ولار مەنى بالا كەزدەن شيراق, ەڭبەكقور بولۋعا, ءار ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا تاربيەلەدى. ءبىراز قاتارلاسىم سەكىلدى مەن دە شەتەلدە وقۋدى ارماندادىم. تاباندىلىعىم ماقساتىما جەتكىزدى. ومىرلىك ۇستانىمىم وسى وڭتۇستىك كورەيادا, وزگە حالىقتىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ, مادەنيەتىن ىشىنەن تاني ءجۇرىپ بەكىدى. كورەيلەردە ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ, ەڭبەكقورلىق پەن تارتىپكە دەگەن كوزقاراس وتە بەرىك قالىپتاسقان. ءاربىر ادام ءوز ىسىنە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى, تاپسىرمانى ۋاقتىلى ورىنداۋدى, ۇقىپتىلىق پەن تازالىقتى باستى قاعيدا رەتىندە قابىلدايدى. قوعامدا پاتريوتيزم ەرەكشە سەزىلەدى, ازاماتتار وتاننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى جەكە پارىزى دەپ تۇسىنەدى. سودان بولار مەندە «بۇل ءبىلىم ەلىمە قانداي پايدا اكەلەدى؟», «قانداي جاڭا يدەيالاردى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرا الامىن؟» دەپ ءجيى ويلايتىنمىن, دەيدى 24 جاستاعى كەيىپكەرىمىز.
ەلگە ورالعان سوڭ, اياجان ۆولونتەر رەتىندە ءبىراز وقۋشىنىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە كومەكتەسكەن. اعىلشىن مەن ماتەماتيكادان تەگىن ساعاتتار وتكىزىپ, بىرقاتار ءجاسوسپىرىمنىڭ الەۋەتىن اشۋعا سەبەپ بولعان. ءسويتىپ, تاجىريبە جيناقتاپ, استانا قالاسى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە كاسىبي باعدار بەرۋشى (پروفوريەنتولوگ) رەتىندە جۇمىسقا ورنالاسقان.
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن ۆولونتەر بولدىم. قازىر دە ۋاقىت پەن رەسۋرس بولسا, ەرىكتىلىكپەن اينالىسامىن. اتا-انام مەنى جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بىلگەنىمدى وزگەلەرمەن بولىسۋگە بەيىمدەدى. بۇل قاعيدا بۇگىندە كاسىبي قىزمەتىمنىڭ نەگىزىنە اينالدى. پروفوريەنتولوگ – ەڭ الدىمەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىن بايقايدى, ۇزاقمەرزىمدى ماقسات قويۋعا ۇيرەتەدى. ودان سوڭ بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى تاڭداۋعا كومەكتەسەدى. وسىلايشا, وقۋشىلارمەن ەتەنە بايلانىستا ەڭبەك ەتەمىن. قازىرگى بۋىن وتە ىزدەنىمپاز, ەڭبەكقور ءارى قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ونىڭ ۇستىنە, بالالار اراسىندا جاقسى ءبىر ءۇردىس بار. ولار وزدەرىنىڭ ءبىلىمىن تەك جەكە مانساپ قۇرالى رەتىندە ەمەس, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ناقتى قاجەتتىلىكتى شەشەتىن ينديكاتور رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان كوبىنە ينجەنەريا, كومپيۋتەرلىك عىلىمدار, مەديتسينا, قارجى جانە ارحيتەكتۋرانى تاڭدايدى. قازىر دە وقۋشىلارىم ءتۇرلى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە عىلىمي شەشىم ىزدەپ, ستارتاپ پەن الەۋمەتتىك جوبالارعا بەلسەنە قاتىسىپ ءجۇر, – دەيدى ا.اراپ.
قازىر ءبىلىم ىزدەگەن جاننىڭ جولى – اشىق. تالابى تاۋداي جاستارعا مەملەكەت تە, جەكە ۇيىمدار دا, ءتىپتى وزگە ەلدەردەگى وقۋ ورىندارى گرانت ءبولىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. دەسەك تە, پروفوريەنتولوگ جاس بۋىن اراسىندا ماماندىقتى ءالى دە تەك تەستىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ تاڭدايتىندار بار دەيدى.
– كاسىبي بولاشاقتى تەك تەست قورىتىندىسىنا ارقا سۇيەپ شەشۋ دۇرىس باعىت ەمەس. كەي وقۋشىلار «قاتەلەسۋگە بولمايدى» دەپ ويلاپ, ءبىر تاڭداۋدى ءومىر بويعى شەشىم دەپ تە قابىلدايدى. قازىرگى زاماندا ادام بىرنەشە رەت ماماندىق اۋىستىرىپ, جاڭا باعىتتا ءوزىن سىناپ كورۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەرگە كاسىبي باعداردا يكەمدى بولۋدى, تاجىريبەدەن ءوتىپ, ءوزىن ءارتۇرلى ورتادا سىناپ كورۋدى, تەك تەست پەن سىرتقى پىكىرگە ەمەس, ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ىشكى موتيۆاتسياسىنا سۇيەنۋدى ۇيرەنۋ قاجەت. ارينە, مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتە كاسىبي تاعىلىمدامالاردى جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ – وقۋشىلاردىڭ ماماندىقتى تەك قيال نە سىرتقى پىكىر ارقىلى ەمەس, شىنايى ەڭبەك تاجىريبەسى ارقىلى باعالاۋىنا كومەكتەسەدى. بۇعان قوسا ەلدەگى وقىتىلاتىن ماماندىقتاردى دا قايتا قاراۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. جاساندى ينتەللەكت, كيبەرقاۋىپسىزدىك, دەرەكتەردى تالداۋ, بيوتەحنولوگيا, جاسىل ەنەرگەتيكا, ۋربانيستيكا جانە ءبىلىم سالاسىندا جوعارى بىلىكتى كادرلارعا سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. وسى ماماندىقتارعا مەملەكەتتىك گرانت كولەمىن ۇلعايتۋ, سالادا عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى كۇشەيتۋ – ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنىڭ كەپىلى بولا الادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اياجان.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, كەيىپكەرلەرىمىزدى بىرىكتىرەتىن ورتاق يدەيا – العان ءبىلىمىن تۋعان ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتاۋ نيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى. ويلاپ قاراساق, بۇل ۇلتتىق ينتەللەكتۋالدىق قوردىڭ نىعايا تۇسكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى ولار جاڭا كوزقاراستان بولەك, ءتيىمدى, اشىق ءارى وڭتايلى باسقارۋ جۇيەسىن, حالىقارالىق تاجىريبە سىندى وزگەرىستەردى بىرگە الا كەلەدى.