رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس پەن حالقىمىزدىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىن ەسكە ءتۇسىرىپ, تاريح ساباعىن بايىپتاۋ – پارىزىمىز. مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ: «بوستاندىق بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا ارپالىستى. تالاي زۇلمات زاماندار مەن ناۋبەتتەردى باستان وتكەردى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋگە ءتيىس», دەگەن ءسوزى قوعامدى جاۋاپكەرشىلىككە جەتەلەيدى.
2020 جىلى 24 قاراشادا پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قىرۋار جۇمىس اتقاردى. ەڭ باستىسى, تاريحتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى جاڭا عىلىمي-تاريحي, عىلىمي-ساياسي, عىلىمي-قۇقىقتىق تۇجىرىمداردى دايەكتەپ نەگىزدەدى. ىرگەلى ءارى جۇيەلى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنىڭ اياسى كەڭەيدى. سونىڭ ءبىرى – «قازاقستانداعى كىشى قازان» تراگەدياسى.
1920–1930 جىلدارداعى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى كەشەندى زەردەلەۋ, قۇربانداردىڭ نەگىزگى ساناتتارىن انىقتاۋ, ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ەندى عىلىم اياسىندا جالعاسادى. ۇكىمەت 2024 جىلى قازاندا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ تۇجىرىمدارىن ىرگەلى زەرتتەۋگە جوبالىق-ماقساتتى قارجى ءبولدى (يرن: BR24993057 «قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ نەگىزگى بازالىق ساناتتارى مەن كىشى ساناتتارىن ىرگەلى زەرتتەۋ جانە ولاردى تولىق اقتاۋ ۇدەرىستەرى»). وسى ماقساتتا 10-نان اسا ساياسي ناۋقاندى جۇيەلى, پانارالىق, انتروپولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىراتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى, عالىم-ماماندار شاقىرىلىپ, ءادىسناما مەن جۇمىس باعىتتارى ايقىندالدى.
اككى بولشەۆيك, رەسپۋبليكانىڭ 1-حاتشىسى ف.گولوششەكين كەڭەس وكىمەتى باسشىلارى پاتۋاسىمەن ۇيىمداستىرعان «قازاقستانداعى كىشى قازان» توڭكەرىس ناۋقانى بارىسىن, تەتىكتەرىن, زارداپتارىن جۇيەلى زەرتتەگەندە عانا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ سانىن, جويىلعان اۋىل, قىرىلعان بالا, ءولىم-ءجىتىم مولشەرىن, حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاي الامىز. ءاربىر ءوڭىر مەن اۋدانداعى «كىشى قازان» قاسىرەتىن دايەكتەيتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى.
شەتتەن كەلگەن باسشى ەل پسيحولوگياسىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن سىرتتاي زەرتتەپ, دايارلاناتىنى انىق. بولشەۆيكتەردىڭ وسى سالاداعى كۇردەلى ۇستانىمىن, كوزقاراسىن, امالدارىن جان-جاقتى قاراستىرۋ دا – عىلىم مىندەتى.
ف. گولوششەكين كەلگەن بويدا, 1925 جىلى 1 جەلتوقساندا قىزىلوردادا وتكەن V پارتكونفەرەنتسيادا «قازاقستاندا ەشقانداي سوۆەت وكىمەتى ورناماعانىن» مالىمدەپ, «وكتيابر داۋىلى قازاق اۋىلىن جاناپ ءوتتى. سەبەپ – ۇلتتىق پرولەتارياتتىڭ بولماۋى, مادەني-ەكونوميكالىق مەشەۋلىك» دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل – قازاقستانعا قارسى جابىق سوعىس جاريالانعانىنىڭ دالەلى.
حالىق بولشەۆيكتەر بيلىگىن ەمەس, الاشتى, ءوزىنىڭ الاش اۆتونومياسىن مويىندادى. الاشوردا ۇكىمەتى كۇشپەن, زاڭسىز تاراتىلسا دا, جۇرتتىڭ كوكىرەگىندە ۇلت زيالىلارى باستاماسىنا دەگەن سەنىم 30-جىلدارعا دە دەيىن سونبەدى. ايلاكەر بولشەۆيك كەلە سالا الاش قايراتكەرلەرىنە اۋىز سالدى. بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك الاش ۇرپاعىن, ولارمەن مۇددەلەستەردى ارقاشان باقىلاۋدا ۇستادى. قۋعىن كورگەندەردىڭ ۇلدارى دا اكەلەرى تۋرالى اشىق ايتا المادى, جاسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ال, شىنىندا, ولار وتكەندەردىڭ ەرلىگىمەن ماقتانۋعا قۇقىلى ەدى.
سونىمەن ف.گولوششەكين: «اۋىلدى سوۆەتتەندىرۋ – جۇرتشىلىقتى قامتۋدىڭ ۇرانى عانا ەمەس, ارتتا قالعان ۇلتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇرانى», دەپ سوقتى. ول, بىرىنشىدەن, كەدەي مەن ورتاشالاردى ۇلتتىق قاناۋشىلىققا قارسى كۇرەسكە جۇمىلدىراتىنىن; ەكىنشىدەن, الاش يدەولوگياسىنا قارسى كوممۋنيستىك يدەولوگيانى كۇشەيتەتىنىن مالىمدەدى. تاپ كۇرەسىن جەلەۋ ەتىپ, الەۋمەتتىك توپتاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. «قازاق ىشىندە تاپ اتاۋلى جوق» دەپ شىرىلداعان ۇلت زيالىلارى پىكىرىن ەسكەرمەدى. ف.گولوششەكيننىڭ ماقساتى – قازاق دالاسىن تولىق باعىندىرۋ ەدى. ەركىن, رۋحتى, ءبىلىمدى, بىلىكتى زيالىلار حالقىمەن ءبىر بولعاندا ولاردى باعىندىرۋ وڭاي بولمايتىنىن تۇسىنگەن اككى رەۆوليۋتسيونەر ورتالىقپەن كەلىسە وتىرىپ, «كىشى قازان» رەۆوليۋتسيالىق زورلىق-زومبىلىق شاراسىن قارقىندى جۇرگىزدى. اسقان ايلاكەرلىكپەن, ەل رۋحىن جوياتىن جاۋىزدىقپەن اتقاردى. ءبىر قاراعاندا, «قاراڭعى اۋىلدى كەڭەستەندىرىپ, رەفورما جاساعان» سياقتى كورىندى. الايدا قازاق تاريحىن, ۇلت جانىن تۇسىنگەن ادام ف.گولوششەكين باسشىلىعى كەزىندە ۇلتتىق بولمىسىمىز تاس-تالقان بولعانىن ايقىن, انىق اڭعارادى.
1925 جىلى 1 جەلتوقسانداعى بك(ب)پ ولكەلىك كوميتەتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى V ولكەلىك پارتكونفەرەنتسياداعى «زا سوۆەتيزاتسيۋ اۋلا» اتتى بايانداماسىندا ول قازاق قوعامىن باعىنىشتى ەتۋدىڭ جولدارىن تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇرعىدان نەگىزدەدى. بولشەۆيكتىك-ستاليندىك ساياساتتىڭ «دۇرىستىعىن» كورسەتۋ ءۇشىن قازاق اۋىلدارى «ارتتا قالعان, قاراڭعى, نادان» دەگەن ناسيحاتقا كەڭىنەن جول اشتى. ف.گولوششەكين 4 ماسەلەنى باسا كورسەتتى: ەكونوميكا, مادەني جۇمىس, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ فورماسى, جەرگىلىكتەندىرۋ. وسى ءتورت سالاعا جويقىن شابۋىل جاسالدى.
جەرگىلىكتى حالىقتى وڭايلىقپەن باعىندىرا المايتىنىن بىلگەن سوڭ, ۇلتتىق نازىك, شەتىن, ءزارۋ تۇستاردى ساياساتقا تونىن اينالدىرىپ ۇيلەستىردى. «قازاق جەرىن جيناۋشى» رولىنە ەنىپ, «ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىرىكتىرىلمەگەن تەرريتوريا ءبىزدى جانشىپ بارادى», «اۋىلدى سوۆەتتەندىرۋ – ارتتا قالعان قازاق ۇلتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى», ء«وزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى... فورما جالعىز – سوۆەتتىك, وسىعان بايلانىستى ماسەلە – جەرگىلىكتەندىرۋ ماسەلەسى», ت.ب. دەپ كۇلبىلتە, بىراق كوز بويايتىن امالدارمەن حالىقتى الداپ باقتى.
بۇدان كەيىن ف.گولوششەكين «قازاقتى ادام قىلماق سوۆەتتەندىرۋگە قارسى توپ» دەپ, الاش زيالىلارىنىڭ كوزىن جويۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى.
جوعارىداعىداي «ساراپتاۋلار» 1991 جىلعا دەيىن جالعاسىپ, ارامىزدان قازاقشا سويلەۋگە نامىستاناتىن, انا تىلىندە سويلەگەندەردى مەنسىنبەيتىن ادامدار قالىپتاسا باستادى. وسى «بوداندىق سيندرومىنىڭ» قالدىعى ارامىزدا ءالى كۇنگە دەيىن شاڭ بەرىپ قالادى.
انا ءتىلىن ەركىن ءبىلۋ, تاعدىرىن تاريح اياسىندا سارالاۋ – ۇلتتىڭ جان دۇنيەسىن ارىدەن ۇعىنۋ دەگەن ءسوز. الاش ەرلەرى شىعارمالارى ارقىلى حالقىن ورگە سۇيرەدى, ءتىپتى وسى كۇنگە دەيىن ۇلتقا جول سىلتەپ وتىر.
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1917 جىلى 30 ناۋرىزدا «الاش» گازەتىنە جاريالاعان «قازاق مىنەزىندەگى وزگەرىستەر» اتتى ماقالاسىندا: ء«تان قۋاتتى بولسا, جان قۋاتتى, اجارلى بولادى. ناشار جاننان وسال مىنەزدەر تۋادى... جاۋىزدىق, زالىمدىق قارا بۇلتتاي قورشاپ, حالىقتى استان-كەستەڭ قىلىپ, ءوزدى-وزىمەن اتىستىرىپ, كوزدى شەل قاپتايدى», دەپ, نامىس پەن بىرلىكتى, ساقتىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ايرىقشا اماناتتادى.
جالپى, ف.گولوششەكين جانە ونىڭ كومانداسىنىڭ جازعاندارىن زەردەلەپ وقۋ ءۇشىن دە كوپ دايىندىق كەرەك. زەرتتەۋشى, بىرىنشىدەن, الاش زيالىلارى ەڭبەكتەرىمەن جاقسى تانىس بولۋعا ءتيىس; ەكىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ تاريحىن ء(دىلىن, تۇرمىس-سالتىن, ت.ب.) جەتىك ءبىلۋى شارت; ۇشىنشىدەن, ينتەللەكتۋالدىق ينتۋيتسياسىنا سالماق ءتۇسىرۋى قاجەت. «قازاقستانداعى كىشى قازان» قاسىرەتىن زەردەلەۋگە ارنايى تەوريا-مەتودولوگيا تۇرعىسىنان دايىندىق قاجەت» دەۋىمىزدىڭ ءمانى دە وسىندا.
مەملەكەتتىك كوميسسيا جەتەكشىلەرى, كوشباسشى عالىمدارى وسى قاعيداتتى جاقسى يگەردى. سونىمەن قاتار اتالعان بىلىكتى كوميسسيا, اسىرەسە ونىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن جوبالىق كەڭسە «كىشى قازان» تاقىرىبىن ارنايى زەرتتەگەندە بىرىڭعاي كاسىبي تاريحشىلاردى عانا ەمەس, فيلوسوف, زاڭگەر, فيلولوگ, مادەنيەتتانۋشى, پسيحولوگ, الەۋمەتتانۋشى, ءدىنتانۋشى مامانداردى ورتاق ىسكە تارتۋدىڭ قاجەتتىگىن جەتە ءتۇسىندى. بۇل – زاماناۋي وزىق الەمدىك انتروپولوگيالىق ءادىسناما.
مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى, نەگىزگى كاپيتالى – ادام. مۇنى اياقاستى ەتكەن قوعامدى ەشقاشان اقتاۋعا بولمايدى. بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك بەيكۇنا سابيلەردى دە ءومىر ءسۇرۋ قۇقىنان ايىردى... وتباسىندا بالا-شاعا باعىپ وتىرعان انانى دا ازاپتاپ, اباقتىعا جاپتى. زيالىلاردىڭ قاريا اكە-شەشەسىن دە قورلاۋعا, ازاپتاۋعا, ءتىپتى تۇرمەگە قاماۋعا پارمەن بەردى. بۇل – ارنايى زەرتتەلىنەتىن كوكەيكەستى ماسەلە. ادامزات قۇندىلىعى مەن قۇقىن تاپتاۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى قازاقستاندا حح عاسىردىڭ 20–30-جىلدارى جۇزەگە اسقانى – اتقان تاڭداي اقيقات.
«كەڭەس وكىمەتى ەلەكتر جارىعىن جەتكىزدى, وقىتتى, كوزىمىزدى اشتى» دەيتىندەر ۇلت قايراتكەرلەرى, قازاق بايلارى, ءدىني تۇلعالار ساياسي بيلىككە قول جەتكىزگەندە, ءبىلىم ىزدەگەندەر پوستيمپەريالىق اۋماقپەن شەكتەلمەي, الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقيتىن ەدى, جاڭاشىل وندىرىستەر اشىپ, زاۋىتتار سالىپ, ەلدىڭ جەراستى, جەرۇستى بايلىعىن حالىق يگىلىگىنە جاراتار ەدى. بۇعان ەشقانداي شاك جوق. ءتىپتى كورشىلەرىمىزدە بيلىككە بولشەۆيكتەر ەمەس, شىنايى رەفورماتورلار كەلسە, تاريح مۇلدەم باسقاشا قالىپتاسار ەدى. اڭگىمەگە وزەك – ف.گولوششەكين باستاعان قانپەزەرلەر پاتشا وتباسىن اتپايتىنى, مىڭ ازاپتىڭ بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى...
قانشاما ادام جازىقسىز قۇربان بولدى. قانشاما ءسابي جەتىم قالدى, جاستار قىرىلدى, ازاپتالدى. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تىرەگى بولعان ءداستۇرلى ءدىني مەكتەپ جۇيەسى جويىلدى... الاش زيالىلارى تۇگەلگە دەرلىك اتىلدى. تەكتىلەر ۇرپاعىن تەنتىرەتتى. ادامدار ءبىر-بىرىمەن امانداسا المايتىن زامان ورنادى. حالىق جاپپاي ۇرەيمەن ءومىر ءسۇردى. اشتىق جىلدارى ميلليوندار قىرىلىپ, ولگەندەر كومىلمەي دە قالدى. بۇنداي سۇمدىق پەن قورلىقتى كورگەن حالىق از شىعار. انە بۇل دا – «كىشى قازاننىڭ» ازابى مەن مازاعى.
شۇكىر, حالقىمىز وسى جالپىۇلتتىق تراگەديانى باستان كەشىرسە دە, كەڭدىگى مەن دانالىعىنان ايىرىلمادى. انالارىمىزدىڭ قايراتى ارقاسىندا تالاي ۇرپاق امان قالدى. سەبەبى اتالارىن, اكەلەرىن, اعالارىن ۇستاپ, جەر اۋدارىپ, سوت-تەرگەۋسىز اتىپ نەمەسە ۇزاق جىلعا سوتتاعاندا بۇكىل اۋلەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, ياعني ءتىرى قالۋ مۇمكىندىگى انالار موينىنا ارتىلدى. ۇرپاعىن امان ساقتاۋ ماقساتىندا ولاردىڭ كورمەگەن قاسىرەتى جوق.
ءوز توپىراعىندا جەتىمنىڭ كۇيىن كەشكەن قازاق جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرگە جەپ وتىرعان نانىن ءبولىپ بەردى. ايتا بەرسەك, قاسىرەتتىڭ اۋقىمى ادام ايتقىسىز. كەڭەس وكىمەتىن جامانداۋ ماقسات ەمەس. زەرتتەۋشىگە اقيقات پەن شىندىق قىمبات. اقيقات پەن شىندىق قانا – دامۋدىڭ, جارقىن بولاشاقتىڭ كەپىلى.
كوپ ۋاقىت 30-جىلدارداعى باس كوتەرۋلەر دە حالىققا سىڭارجاق ءتۇسىندىرىلدى. باسقا امالى بولماعاندىقتان, اشتان ولمەس ءۇشىن قولىنا بار قارۋىن الىپ, اۋپىرىممەن كوتەرىلىسكە شىققان ەرلەردى اقتاۋ اقيقات تۇرعىسىنان قاجەت. اتالارىن ىزدەگەن ادام كوپ... اقتالماعان ادامدار دا از ەمەس...
رەۆوليۋتسيالىق زورلىق-زومبىلىققا تولى «كىشى قازان» ساياساتىنىڭ ماقساتىن, ءادىسىن, قايعىلى سالدارىن وبەكتيۆتى تۇرعىدان زەرتتەۋ – زامان تالابى. ويتكەنى ف.گولوششەكين مەن ونىڭ سۇرقيا توبى قازاقستاندى باسقارعان جىلدارى حالقىمىز قاسىرەتكە بەلشەسىنەن باتتى. ءتىپتى مۇنى 1937–1938 جىلدارداعى جاپپاي تەررورعا جاسالعان دايىندىق دەپ تە ايتۋعا بولادى. قازاق حالقىن ويسىراتىپ كەتكەن «كىشى قازاننىڭ» زاردابى مەن تراگەدياسىن بىلايشا تۇيىندەپ ايتا الامىز:
1) ۇلتتىق دامۋدىڭ وزەگى, تەمىرقازىعى – الاش زيالىلارىن تۇگەلدەي دەرلىك جويدى. ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن, تۋعان-تۋىستارىن, تانىستارىن دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى.
2) قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك تىرەگى – بايلاردى ءتۇپ-تۇقيانىمەن قۇرتىپ, جۇرتتى سەنىمنەن, قورعاننان ايىردى. مىسالى, قازاق بايلارى 20-جىلدارداعى اشارشىلىقتا حالىقتى بارىنشا امان ساقتاپ قالدى, ال 30-جىلدارى بايلاردى جويعاننان كەيىن حالىق جاپپاي اشتان قىرىلدى.
3) حالقىمىزعا رۋحاني جولباسشى رولىندەگى قوجا, يشان, مولدالاردى جويدى. ءدىن – الەۋمەتتىك قۇبىلىس. ءدىني ساۋاتتى ادامدار ءوز توپىراعىندا مەكتەپ قالىپتاستىرسا عانا رۋحاني قاۋىپسىزدىك جۇيەلى داميدى. وسىنى ادەيى قۇرتۋ ارقىلى سانادا, داستۇردە الا-قۇلالىقتى ءورشىتتى.
4) قازاقتىڭ قايماعى سىندى اۋىلداردى ازدىرىپ-توزدىردى. اۋىل – قازاق ۇلتىنىڭ كۇرەتامىرى, رۋحاني تازالىقتىڭ قاينار كوزى. اۋىلداردى قاساقانا ساندارمەن تاڭبالاپ, ەكىنشى, ءۇشىنشى ۇرپاق اتا-باباسىنىڭ تۋعان اۋىلىن تابا المايتىن دارەجەگە جەتكىزدى.
5) «رەۆوليۋتسياعا دەيىن كۇڭ بولعان, قۇل بولعان» دەگەن جەلەۋمەن ايەلدەردى كەڭەستىك ساياساتتىڭ قولشوقپارىنا اينالدىردى. جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە ايەلدەردىڭ كەڭەستىك جۇمىسقا بارۋعا, كەدەيلەردىڭ بايلاردىڭ ورنىنا قىزمەتكە شىعۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن ارىزدارى ءجيى كەزدەسەدى.
6) «كىشى قازان» ساياساتى (ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك شارالارى) حالىقتى اشتىققا ۇرىندىردى. جۇرت «مالشا قىرىلعانشا سوعىسىپ ولەيىك» دەپ كوتەرىلىسكە شىقتى. تۋعان جەرىن امالسىز تاستاپ, جاياۋ-جالپىلاپ شەكارا اسىپ, اۋا كوشتى. سىرت جەرلەردە كورگەن قورلىعى دا از ەمەس. كەڭەستىك بيلىك ەلدەگى اشىنعان حالىقتى دا, شەتكە اعىلعان ۇركىنشىلىك كوشتى دە اياۋسىز قىرىپ-جويدى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسە باسشىسى, زاڭگەر-عالىم سابىر قاسىموۆ 1937–1938 جىلدارى جاپپاي تەررور كسرو-نىڭ بارلىق رەسپۋبليكاسىندا بولعانىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەپ تۇجىرىمدايدى: «ف.گولوششەكين جانە ونىڭ كومانداسى باسقارعان جىلدارى تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭ, ياعني «قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن تەررور» – حالقىمىزدى اۋقىمدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق, گۋمانيتارلىق اپاتقا الىپ كەلگەن «كىشى قازان».
مەملەكەتتىك كوميسسيا, جوبالىق كەڭسە تالاي ەلدىك جۇمىس اتقاردى. مۇنى ۇشجىلدىق جۇمىسىن قورىتقان مەملەكەتتىك كەڭەسشى ە.قارين دە اتاپ كورسەتتى.
ءبىز سابىر احمەتجان ۇلىنىڭ «كىشى قازانعا» بايلانىستى دايەكتى زەرتتەۋلەرىن, تۇجىرىمدارىن عىلىمي ورتا, اتقارۋشى بيلىك, جاۋاپتى ورىندار ەسكەرسە ەكەن دەيمىز. دەنساۋلىعى سىر بەرسە دە, ەلدىك ىسكە بارىنشا جاۋاپتى قاراپ, رەسمي مەكەمەلەر, دەپۋتاتتار, عىلىمي ينستيتۋتتار اتقاراتىن اۋىر جۇكتى ءبىر ءوزى مويىماي كوتەرىپ كەلەدى. بىزدىڭشە, ناتيجەسى ايدان انىق وسى ازاماتتىق باستاماسىن, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرت بولىپ قولداعانىمىز, رەتى كەلسە, بۇل ەلدىك ىسكە كومەكتەسكەنىمىز ابزال.
حالقىمىز, اسىرەسە قوعامداعى زيالى قاۋىم مەن اتقارۋشى بيلىك تاريحىمىزدىڭ تراگەديالى كەزەڭى – «كىشى قازان» زاردابىن ۇمىتپاۋعا ءتيىس. بىرىنشىدەن, ول دەموكراتيالىق ءارى ءادىل قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا قاي جاعىنان دا قاۋىپسىزدىگىمىز ءۇشىن, ساقتانۋ ءۇشىن كەرەك. ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعىن ءتۇسىنۋ مەن قاستەرلەۋ جولىندا مەملەكەتشىلدىك پەن وتانشىلدىقتى لايىقتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن قاجەت. تاعىلىم ۇعىمىنىڭ ءمانى دە وسىندا.
تاريحتى جاڭعىرتۋعا بايلانىستى ورتاق ءىستىڭ بارىسىندا, وكىنىشكە قاراي, قايبىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ كەڭەستىك ۇستانىم مەن سىڭارجاق كوزقاراستان شىقپاعانىن اڭعاردىق...
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «تاريحشىلار حالىق باسىنان كەشكەن ءتۇرلى ۋاقيعانىڭ ماعلۇماتىن سىمعا تارتقانداي سىنعا سالىپ, ءمىنسىز ەتىپ, دۇرىستاپ وتكىزەدى», دەپ جازسا, ايگىلى قايراتكەر مۇستافا شوقاي: «ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزى ۇلت ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى اياسىندا ءوسىپ داميدى, جەمىس بەرەدى», دەپ وي تۇيگەنى ءمالىم.
كەڭەستىك توتاليتارلىق زاماندا اشتان قىرىلعان, ساياسي تۇرعىدان ازاپتالعان, اتىلعان, كىناسىز قۋدالانعاندار ۇرپاعى تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جەڭىسىن, جەمىسىن كورۋگە مۇددەلى. مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ يگى باستامالارى دا وسى ەلدىك جۇمىستاردى باياندى ەتۋگە باعىتتالعان دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
قۇرالاي سارسەمبينا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى
استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى