قازاق جىرىنىڭ كەڭىستىگىندە وزىندىك ۇنىمەن, تەرەڭ ويلى تولعامدارىمەن دارالانعان اقىنداردىڭ ءبىرى – سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان قالامگەردىڭ ءومىر جولى – تەك جەكە تاعدىر شەجىرەسى عانا ەمەس, تۇتاس قازاق رۋحانياتىنىڭ ءبىر كەزەڭىن ايشىقتايتىن تاعىلىمدى تاريح.
اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ تۇرعىلاستارى وزدەرىن «سوعىستان سوڭعى ۇرپاقتار» سانايدى. دەمەك, كەشەگى حح عاسىرداعى ۇلى زۇلمات – جيىرما ميلليون ادامدى جالماعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن بۋىن وكىلى. سوندىقتان دا بولار سەرىك اقىننىڭ «سوعىستان كەيىنگى ۇرپاقپىز» دەپ باستالاتىن ولەڭىندە مىناداي شۋماق بار:
«...قىران ەدىم,
قارعاعا ءتۇستى كۇنىم.
تالاي-تالاي تۇينەدى ىشتە مۇڭىم.
كوردىك كەيدە قاڭتاردىڭ اپتابىن دا,
كوردىك كەيدە شىلدەنىڭ ۇسكىرىگىن...»
سوعىستان كەيىن ورتەڭگە شىققان ءوسىمتال گۇلدەي بولعان جاۋقازىن اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ الدىندا اقيىق نۇرحان, كۇندەي كۇركىرەگەن سىرباي مەن جاسىنداي جارقىلداعان عافۋ اعالارى تۇردى. سەرىك اقىن ءوز ءۇنىن, سارا باعىتىن تاۋىپ قاناتتانسا دا, ولەڭدەگى ونەگەلى ۇستاز – تەمىرقازىقتارى سىراعاڭ مەن عافاڭ بولعانىن مويىندايدى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ ولەڭ ولكەسىنە قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى توسىن قۇمىنداعى تولەگەن قىستاۋىنان كەلىپ قوسىلعان ۇكىلى اقىن ۇلى دالانىڭ توسىندە ەركىن جورتىپ, دالانىڭ سامالى, قۇمنىڭ سىرى, جۋساننىڭ ءيىسىن جىرعا قوستى.
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ پوەزياسىنداعى باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – تۋعان جەر. اقىن ءۇشىن تۋعان ولكە – تەك گەوگرافيالىق ۇعىم ەمەس, ول – رۋحتىڭ تىرەگى, جىردىڭ قاينارى. ونىڭ ولەڭدەرىنەن قازاق دالاسىنىڭ كەڭدىگى, تاريحتىڭ تەرەڭدىگى, حالىقتىڭ تاعدىرى ايقىن كورىنىس تابادى. اقىن تۋعان جەردىڭ ءار تالى مەن ءار تاسى, ءار سامالى مەن ءار ءۇنى ارقىلى ۇلتتىق بولمىستى, قازاقى دۇنيەتانىمدى بەينەلەيدى. ماسەلەن, اقىننىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىن بىلدىرەتىن «تۋعان جەر دالا, بەلدەرى» دەگەن ولەڭنىڭ كەيبىر جولدارى وقىرمان جادىندا جاتتالىپ قالعان:
«تۋعان جەر – دالا, بەلدەرى,
ساعىندىم سەنى, كەلگەلى.
اقتارىپ جاتقان اق بوران,
اقتارعان جىلى سەڭدەرى.
باۋىرىڭ – مەنىڭ مەكەنىم,
جاۋىر دا بولسا جەتەمىن.
ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعاتىن,
اڭساعان, شىركىن, ەكەنمىن...»
بۇل جولداردان اقىننىڭ تۋعان ولكە الدىنداعى پەرزەنتتىك ماحابباتى مەن تەرەڭ سەزىمى انىق بايقالادى. توسىن قۇمىنىڭ تىنىسى, بالالىق شاقتىڭ ەلەسى وسى شۋماقتاردا تۇنىپ تۇر. سونىمەن قاتار اقىن شىعارمالارىندا ادام جانىنىڭ نازىك يىرىمدەرى, ماحاببات پەن ساعىنىش, ءۇمىت پەن كۇدىك, ءومىر مەن ءولىم ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن كورىنىس تابادى. ول وقىرماننىڭ سىرتقى پىشىنىنەن گورى ىشكى الەمىنە ۇڭىلۋگە قۇمار. ونىڭ جىرلارى – جانمەن سىرلاسۋ, جۇرەكپەن تىلدەسۋ.
تابيعات تاماشالارى اۆتوردى تولعاندىرماي قويمايدى. اسىرەسە شابىتتى اقىن تابيعات سۇلۋلىعىن تەرەڭ سەزىنىپ, ونىمەن مۇڭداسۋعا اسىق. «قىس كورىنىستەرى» تسيكلىندەگى ءبىر ولەڭىن اقىن مىناداي مۇڭمەن قورىتىندىلايدى:
«قىسقى ايازداي كەۋدەمدى قارىپ ءبىر مۇڭ,
توسەگىمە مەن داعى بارىپ تىندىم.
قاپا بولىپ قالادى ءدال وسىلاي –
قاسيەتىن بىلمەگەن جارىق كۇننىڭ».
اقىن تابيعات سۇلۋلىعىنا جالاڭ تامسانىپ قويمايدى. وسىنداي كورىكتى كورىنىستەردى ساقتاپ قالۋعا شاقىرادى. قوستاناي, تورعاي كەلبەتىنە سۇقتانا تۇرىپ, مۇڭىن دا اشىق جىرلايدى. «قىستىڭ كۇنى قيمادا» قىدىرادى. كوكشەتاۋ كورىنىستەرىنە سۇقتانادى. اقجايىقتى ارۋعا تەڭەيدى. ءبارىن ايتا كەلىپ ءسوز سوڭى ارال مەن بالقاش مۇڭىن ەگىلە جىرلايدى. اقىن انا بولىپ زارلانادى:
«كورگە اينالىپ مەكەنى,
جاسقا تولىپ ەتەگى,
ەڭىرەگەن انامىن,
ەندى ماعان پانا كىم؟!»
دەيدى دە شاعالا بولىپ شاڭقىلدايدى:
«شاڭقىلداعان شاعالامىن,
تەڭىز ءتوسىن ساعالادىم.
ايدىنىمنان ايىرىلعاندا,
قانداي مەكەن تابا الامىن؟!»
سويتەدى دە مارال بولىپ مۇڭايادى:
«ەندى قاشان ارالدىڭ,
مولدىرىنە قانارمىن.
جاس ورنىنا قان اقتى
جالت-جۇلت ەتكەن جاناردىڭ...»
بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – تابيعاتتى قورعاۋ نازارىنان تىس قالماعان. جان-تانىمەن, تالانتىمەن سۇلۋلىقتى قورعاۋعا شاقىرادى. تابيعات ادامزات تىرشىلىگىنىڭ نەگىزى دەپ ۇندەيدى.
اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جاسى الپىسقا تولعان كەمەل شاعىندا «جازۋشى» باسپاسىنان «جەرورتا» اتتى جىر كىتابىن شىعاردى. سول «جەرورتاعا» جيناقتالعان اقىن ولەڭدەرىندە بۇلقىنىس, بۋىرقانىس باسىم. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ مۋزاسى مومىن ەمەس, مىنەزدى. ولەڭدەرىنىڭ دەنى سەزىمگە اسەر ەتەر تەربەلىستى, تەبىرەنىستى كەلەدى.
«... ماحابباتقا بولەگەن مەنى كوپتەن,
زار قاقتىرعان, جۇباتقان, ەڭىرەتكەن,
ءومىر – جالىن,
ءومىر – وت,
ءومىر – وتكەل!»
سول وتكەلدەن قالاي ءوتۋ كەرەك؟ ءومىر سىنىنا دايىنسىڭ با؟ ءومىر اسۋىندا نەلەر كەزدەسەدى؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى دا اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن تاباسىز. ءارى وكتەم ءۇن, ۇيقاستى جىر, شۇرايلى سوزدەرىمەن بەرەدى. ماسەلەن, ء«ۇش جارا بار جۇرەگىمدە» دەپ جىرلاعان اقىننىڭ:
ء«بىرى – ارال –
ازاپتان ارىلماعان.
ءبىرى – سەمەي –
وكپەسى قابىنداعان.
ءۇشىنشىسى – زايساننىڭ ءزىلزالاسى
كومەك سۇراپ باسقاعا جالىنباعان», دەگەن ولەڭىنەن ادامزاتقا قارسى قولدان جاسالعان قاتىگەزدىك پەن تابيعات اپاتىنا شالدىققان تۋعان جەر قاسىرەتىن تانيمىز.
بۇگىنگى كۇننىڭ باستى وزەكتى ماسەلەسى – تۋعان اۋىل تاعدىرى دا سەرىك اقىندى قاتتى الاڭداتادى. سودان دا بولار «اۋىل ءولىپ بارادى» دەپ جان داۋىسى شىعا شىرقىرايدى. «اۋىل ولمەيدى» دەپ شاپتىققاندارعا:
«اۋىل راس ولمەيدى – مالى بولسا,
مال باعاتىن حالىقتىڭ ءحالى بولسا,
سول مالدىڭ دا قالمادى ساۋ-تامتىعى
ازايادى, قۇريدى ءالى قانشا؟»,
دەپ ءجونىن ايتادى, ەجىكتەي تۇسىندىرگەن بولادى. تۋعان جەر, وسكەن ورتا – بۇگىنگى اۋىل زارى اقىن جۇرەگىندە بەرىش بولىپ قاتقانىن:
«اۋىلدا – جۇت ءدال قازىر,
اۋىلدا – مۇڭ.
تاتتىق تالاي اۋىلدىڭ ءتاۋىر ءدامىن,
جات جۇرتتىقتان ىزدەسەڭ
جان تاپپايسىڭ
ءبارى ءوزىڭنىڭ قاراكوز باۋىرلارىڭ», دەگەن جىر جولدارىنان دا جازباي تانيسىڭ.
قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى تاريحىندا ءومىر كەشىپ, ەلىم دەپ ەڭبەك ەتكەن رۋحتى ازاماتتارىنىڭ كوبىنە سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى ولەڭ ارنادى. ولاردىڭ تۇلعاسىن جىرمەن سومدادى. «ارىستار ازاسىنا» ارنالعان ولەڭدەرىندە بىلايشا جىرمەن العىسوز ارنايدى:
«ەتەمىن بۇگىن ءمىناجات,
ەل ءۇشىن قۇربان بولعاندار.
باسىنان كەتپەي,
مۇڭ-ازاپ.
ورتەنگەن,
كۇيگەن –
ورماندار...»
ارينە, قازاق ەلى ءۇشىن ورتەنگەن ورمان بايتەرەكتەرىنىڭ باسى – ابىلاي حان. ۇزاق جىل ەسىمى اتالىپ, ەلى كيە تۇتا الماعانى ءۇشىن ابىلاي حان ارۋاعىنان اقىن كەشىرىم وتىنەدى.
«كەشىرە گور, حان يەم
جەتتىم ساعان كەشىگىپ...
ءتۇسى سۋىق سۇر زامان
تۇرىپ الدى وشىگىپ!..»
كەڭەس كەزەڭىندە قازاق حاندارىنىڭ اتتارىن اتاۋعا دا جاسقاندىق. ولاردىڭ قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋداعى يگى ىستەرىن ۇمىت قالدىردىق. اقىن سول ءۇشىن دە عاسىر تىرەگى بولعان ابىلاي حان رۋحىنا باسىن ءيىپ, جىر مونشاقتارىن شاشادى. ولەڭ وزىنەن-ءوزى, ەكپىندى وقۋعا سۇرانىپ-اق تۇرعانداي.
اقىنداردىڭ الىبى ابايعا تالايلار ولەڭ ارناعان. بىرەر ولەڭىندە سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى دا ء«بىر اباي», «ناعىز اقىن» دەپ جىرلايدى.
«... قۇداي بىرەۋ!
ازىرگە اباي بىرەۋ.
كوڭىلدەردى كوركەيتتى تالاي جۇدەۋ.
كوز جەتپەيتىن ولەڭنىڭ كوك اسپانىن
قيىن... قيىن ابايسىز ارايلى دەۋ...»
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى وسىلاي ابايدى قۇرمەتتەۋمەن وتكەن قازاقتىڭ اقيىق اقىندارىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى, جىر الەمىندەگى باقىتتى شاقتارىن كەرەمەت سۋرەتتەيدى.
ماڭگىلىك ماحاببات تاقىرىبىن اۆتور بارىنشا شابىتتانا جىرلاعان, ەرەكشە ەكپىن, نازىك سەزىممەن توگىلدىرەدى. اقىن ءۇشىن بۇل كيەلى تاقىرىپ, شابىت باستاۋى.
«اق ماحاببات!
قاشاننان كيەم ەدىڭ,
ساعان دەگەن تاۋسىلماس سىي-ولەڭىم.
قينالعاندا قان جۇتىپ,
قامىققاندا,
يەك ارتىپ, وزىڭە سۇيەنەمىن.
سەنەن عانا جارالعان –
كۇيىم, ءانىم.
سەن سارقىلساڭ – مەن دە ساپ تىيىلامىن.
ساعان عانا
يمانداي سەنەمىن مەن,
ساعان عانا
قۇدايداي سىيىنامىن!»
بۇل جولداردان اقىننىڭ نازىك سەزىمدى, سىرشىل الەمى ايقىن كورىنەدى. ونىڭ ماحاببات جىرلارى تازالىق پەن ادالدىقتىڭ ءرامىزى ىسپەتتى.
جىرلاۋىنشا, ادامنىڭ ادام بولىپ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى ماحابباتتىڭ ارقاسى. سوندىقتان دا اقىن وعان يمانداي سەنىپ, ماحاببات ارىن ارقاشان قورعاۋعا ۇمتىلادى. ماحاببات جولىندا ولىمگە دە بارۋعا بەيىلدى.
* * *
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, كوسەمسوزشى دە. ونىڭ ادەبيەت, مادەنيەت تاقىرىبىنا ارنايى جازىلعان ماتەريالدارى باسپاسوزدە ءجيى جاريالانىپ تۇردى. «جاس الاشتىڭ» بۇرىنعى مەنشىكتى ءتىلشىسى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ قالامىنان تۋىنداعان كوركەم وچەركتەر «تىڭدا تۇلەگەندەر» اتاۋىمەن جەكە جيناق بولىپ شىققان. سونداي-اق اقىن قالامى توسەلگەن اۋدارماشى دا. قالام يەسىنىڭ تارجىمالاۋىمەن ورىس, ۋكراين, ەستون, لاتىش, موڭعول اقىندارى قازاقشا سويلەگەن. سەرىك اقىن قازاقشالاعان ا.تۆاردوۆسكيدىڭ «پەرزەنت», پ.بوگدانوۆتىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» ولەڭى مەن پوەمالارى قازاق تىلىندە جارىق كورىپ, وقىرمانداردىڭ جوعارى باعاسىن العان. سەرىك اقىن كوپكە تانىلعان جۇزدەگەن ءان ولەڭىنىڭ دە اۆتورى.
سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اقىن – قازاق ادەبيەتىنىڭ ابىزىنا اينالعان تۇلعا. ونىڭ شىعارماشىلىعى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ اجىراماس بولىگى. ول قالدىرعان مۇرا – بۇگىنگى عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاقتىڭ دا رۋحاني ازىعى. اقىننىڭ ءاربىر جىرى جۇرەكتەن شىققان شىندىق, ومىردەن الىنعان تاعىلىم.
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى اعاممەن قاسيەتتى تورعاي ولكەسىندە تۋعان ادامدار, ونىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن بارشا جۇرتشىلىق باقىتتى دەسەك, سولاردىڭ قاتارىندا مەن دە بارمىن. اعامەن كەيىنگى جىلدارى ەتەنە ارالاسىپ كەلەمىن. اسىرەسە كەيىنگى كەزدەردە اقىن اعامنىڭ جىر شۋماقتارى مەن شىعارماشىلىق تۋىندىلارىن وزىنەن قول قويدىرىپ الىپ, وقىپ ءجۇرمىن.
سەرىك اعامنىڭ مەنى ءتانتى ەتكەن ەرەكشە قاسيەتى تۋرالى قىسقاشا ايتسام, كەيىنگى كەزدەرى بولىپ جاتقان رەسمي جيىندار مەن توي-تومالاقتاردا تولەن ابدىك پەن قويشىعارا سالعارا سياقتى ەلدىڭ بەتكەۇستار ازاماتتارىمەن بىرگە باس قوسقاندا, ول كىسىنىڭ اعالارىنا دەگەن ءىلتيپاتى, ەرەكشە قۇرمەتى, جىر ارناپ, لەبىز ءبىلدىرۋى مەنى اركەز تاڭداندىرا تۇسەدى.
سولاردىڭ ىشىندە جازۋشى تولەن اعانىڭ سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى تۋرالى: «سەرىكتىڭ ولەندەرىن وقىعان سايىن كوڭىل كۇيىم كوتەرىلىپ, ءتىل ۇيىرەتىن ءدامدى ەت جەگەندەي بويىما دا, ويىما دا ازىق العانداي سەزىنەمىن», دەگەنى ەسىمدە قالىپتى.
سەرىك اعامىز قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىناسىنا العاش وزىنە ۇستاز بولعان نۇرحان احمەتبەكوۆ سىندى بىرنەشە داستان ۇسىنعانىنا كۋامىز. ونىڭ «كەيكى باتىر», «ماحامبەت جانە جاڭگىر حان», «اقان سەرى – بالقاديشا», «بالۋان شولاق – عاليا», «احمەت – ىڭكار», «عارىش قازاق», «ساكەن سۇڭقار» داستاندارى كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلدى. سولاردىڭ ءبىرى «ساكەن-سۇڭقار» داستانىن تالقىلاۋ كەزىندە پوەزيا پاتشايىمى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى فاريزا وڭعارسىنوۆا: «مەن اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىن سوناۋ 60-جىلداردىڭ اياعىنان بىلەمىن. العاش «جۇلدىز», «جالىن» جۋرنالدارىندا, وسى كۇنگى «ەگەمەن قازاقستان», «جاس الاش» گازەتتەرىندە, «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانعان ولەڭدەرىن وقىپ, جاس اقىننىڭ اياق الىسىنا سۇيسىنگەن بولاتىنمىن. العاشقى جيناعى, ۇمىتپاسام, «قوبىز» دەپ اتالاتىن بولسا كەرەك. سونداعى ولەڭدەردى سۇيسىنە وقىعانىم ءالى ەسىمدە. ارينە, سەرىك جالعىز ەمەس, بۇلار وزدەرى ءبىر توپ بولىپ, قازاق پوەزياسىنا تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ, قاتارلاسا كەلدى. كەڭشىلىك, جۇماتاي, جاراسقان, تەمىرحان سياقتى اقىنداردىڭ قاتارىندا سەرىكتىڭ دە وزىنە ءتان ءۇنى, داۋىسى ەستىلىپ قالىپ ءجۇردى. جاقسىسىنا ءسۇيىنىپ, جامانىنا كۇيىنىپ دەگەندەي, ءار كەزەڭدە قازاق باسپاسوزىندە كورىنىپ قالعان بالاڭ جىرلارىنا قاتىستى وزىنە دە, وزگەگە دە ايتىپ, ءوز باعامدى بەرىپ ءجۇردىم. مەنىڭ تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى, سەرىكتىڭ العاش تۇساۋىن كەسكەن اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ بولاتىن. ول جاس اقىننىڭ العاشقى كىتابىنا پىكىر جازىپ, پوەزيا الەمىنە قاناتىن قاقتىرعان ەدى. ۇستاز اعالارى سىرباي, عافۋلاردىڭ سوڭىنان ەرىپ, كەيدە سولارعا ەلىكتەپ كەتكەن تۇستارى دا بولاتىن. كەيىننەن, ەلىكتەۋدىڭ ءتۇبى سولىقتاۋعا اينالماي, ءوز جولىن تاۋىپ, تۇلعالى اقىنعا اينالدى», دەگەن ەكەن.
تاعى دا ءبىر مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ پىكىرىنە كوز جىبەرەلىك: «مەن سەرىكتىڭ ولەڭدەرىنە بالاۋسا, بالاڭ, جىگىت كەزىنەن كۋامىن. 60-جىلدارى اۋداندىق گازەتتە شىققان العاشقى تۋىندىلارىنىڭ وزىنەن-اق سەرىك بولاشاقتا ۇلكەن اقىن بولاتىنىن بايقاتاتىن. ءالى ەسىمدە, سول جىلداردا تورعايدىڭ مىقتى اقىنى نازاربەك بەكتەمىسوۆ اۋداندىق گازەتتە «ون بەس جاسار اقىن» دەگەن تاقىرىپتا العىسوز جازىپ, سەرىكتىڭ ولەڭدەرىن جاريالاپ, ءسات-ساپار تىلەگەن ەدى. مىنە, سودان بەرى سەرىك ۇنەمى ءوسۋ, ورلەۋ, دامۋ جولىمەن ءجۇرىپ كەلەدى. ونىڭ العاشقى جىر جيناعى «قوبىزدان» باستاپ, مىنا بۇگىنگى تالقىلاپ وتىرعان «ساكەن-سۇڭقار» داستانىنا دەيىنگى ارالىقتاعى وننان استام جيناقتىڭ ءبارىن وقىدىم دەپ ايتا الامىن. سونىڭ بارىندە دە سەرىك ءبىر كىتاپتان ءبىر كىتاپقا, قايتالاپ ايتامىن, قاناتى قاتايىپ كوتەرىلۋمەن, سامعاۋمەن قۇلاشىن كەڭگە سالۋمەن ەرەكشەلەندى.
ەندى, مىنە, قازىرگى تالقىلاپ وتىرعان «ساكەن-سۇڭقار» داستانىن مەن قىزىعا, سۇيسىنە وقىپ شىقتىم. الدىمەن ماعان پوەمانىڭ باستاۋى ۇنادى. ساكەن دۇنيەگە كەلىپ, اكەسى سەيفوللا ات جاراتىپ, توي جاساپ, سول تويدا ساكەننىڭ اكەسىنىڭ اتى وزىپ, ەل-جۇرت زور قىزىق-قۋانىشقا كەنەلەدى».
ال «قازاق تەڭگەسىنىڭ كىندىك اتاسى» عالىم باينازاروۆ اعاسى بىلاي دەيدى: «...مەن سەرىك اقىنمەن مەكتەپتە بىرگە وقىدىم. سول جىلداردا مەكتەبىمىزدە ادەبيەت ۇيىرمەسى بولىپ, سوعان بىرگە قاتىسىپ جۇردىك (ول كەزدە ولەڭ جازاتىنمىن). ورتامىزدا قازاققا بەلگىلى قالامگەر, جۋرناليست سابىرجان شۇكىر ۇلى بولاتىن. بىزگە ول كىسىلەردىڭ شاراپاتى كوپ ءتيدى. كوپ ءتالىم-تاجىريبە الدىق. سەرىك سول كەزدىڭ وزىندە «بالا جىراۋ», جاس اقىن اتانىپ جۇرەتىن. نۇرحاننىڭ ولەڭ-داستاندارىن حالىق الدىندا كوپشىلىككە جاتقا ايتاتىن».
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى – تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى «عارىش قازاق» دەگەن داستان جازعان قالامگەر. بۇل كىتاپتىڭ العىسوزىن اتاقتى اقىن مۇحتار شاحانوۆ جازدى. مۇحتار سول داستان تۋرالى: «مەن پوەمانى تالداۋدان اۋلاقپىن. ءار وقىرمان وزىنشە تۇشىنىپ, وزىنشە تۇسىنەدى. بۇل ارادا سەرىكتىڭ ەرەكشەلىگى بۇگىنگى زاماندى, بۇگىنگى باتىردى جىرلاۋىندا بولىپ وتىر. كوپتەگەن قالامگەر وتكەن تاريحتى قاۋزاپ, ونداعى باتىر كەيىپكەرلەردى وزىنشە سومدايدى. قيالعا ەرىك بەرەدى. كەيدە ءبىر باتىردىڭ ەرلىگىن ەكىنشى باتىر ەنشىلەپ كەتەدى. وسىندايدان وقيعا قايتالانۋى ورىن الىپ جاتادى. ال سەرىك بولسا بۇگىن ورتامىزدا جۇرگەن, ەرلىگىن ءوز كوزىمىزبەن كورگەن, حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن قاھارمان باتىردى جىرعا قوسىپ وتىر.
توقتار اۋباكىروۆ – شىن مانىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر باتىر. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان بىردەن-ءبىر بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ 73 مارتە اۆيا سىناقتان امان ءوتىپ, اۋە كورابلىن كەمە ۇستىنە قوندىرۋىنىڭ ءوزى كوزسىز ەرلىك ەمەس پە؟ بۇل سىناقتان ەكىنىڭ ءبىرى امان-ەسەن وتە بەرمەگەن. بۇل باقىت ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز توقتاردىڭ ماڭدايىنا بۇيىردى. توقتاردىڭ مۇنداي ەرلىكتەرى – ەشقاشان قايتالانا بەرمەيتىن, تەك قانا ونىڭ وزىنە ءتان دارا ەرلىك.
ول قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى رەتىندە دە تاريحتان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الا ءبىلدى. ەندى ونىڭ تاريح ساحناسىندا تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ, ارينە, الدىمەن قالامگەرلەردىڭ مىندەتى. توقتار تۋرالى ءار جانردا جازىلىپ جاتقان دۇنيەلەر از بولماسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ وسىناۋ داستانى تۇعىرى بيىك تۇلعاعا ولەڭمەن قۇيىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش دەسە دە بولعانداي», دەيدى مۇحتار شاحانوۆ.
بۇگىنگى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنا دەگەن قۇرمەت تەك ءبىر ادامنىڭ ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن سىي ەمەس, ول – تۇتاس قازاق پوەزياسىنا, ۇلتتىق رۋحقا دەگەن تاعزىم دەپ بىلەمىن. ونىڭ شىعارمالارى ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ جان دۇنيەسىن بايىتىپ, رۋحاني الەمىن كەڭەيتە تۇسەتىنىنە كوزىم جەتەدى. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جاساعان جىر الەمى مەن شىعارماشىلىق تۋىندىلارى – ماڭگىلىك. ونىڭ ەسىمى دە قازاق ادەبيەتى مەن ۇلت رۋحانياتى تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز.
ءابىش كەكىلباي ۇلى سەرىك اقىن الپىسقا تولعاندا: «...سەنىڭ ءبىر ولەڭىڭ بار, «بەس رەت كۇيەۋگە شىققان ايەل» تۋرالى باللادا دەگەن. تاعدىرىن وقىعاندا كىسىنىڭ كوڭىلىنە ءارتۇرلى نارسەلەر قوسادى. ولەڭدى وقىپ شىققاندا كوزىڭە جاس ۇيىرىلەدى. بۇل – ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس, بۇكىل قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى. قازاق ۇلتىنىڭ حح عاسىرداعى تاريحى. توعىز, ون شۋماقتان قۇرالاتىن ولەڭ. ايەل العاشقى كۇيەۋىنەن عاسىر باسىنداعى ايقاستاردىڭ تۇسىندا كوز جازىپ قالعان. ودان كەيىنگى كۇيەۋى 37-دە كەتكەن. ودان كەيىن, «ايەل قىرىق شىراقتى» دەگەن, تاعى تۇرمىسقا شىققاندا, ونىسىن تاعى دا سوعىس الىپ كەتكەن. سوعىستان انە كۇتىپ, مىنە كۇتىپ كەلمەگەن سوڭ قايتادان تۇرمىسقا شىققاندا, ونىسىن تراكتور باسىپ كەتكەن. بۇل – تىڭنىڭ تراگەدياسى. ەندى قۇرىسىنشى, ءبارى, قارتايعاندا تىزەمدى قۇشاقتاپ جالعىز قالامىن با, ەڭ بولماسا ارتىمنان كۇشىك ەرەر مە ەكەن» دەپ تيگەن كۇيەۋىنىڭ اۋزى اراقتان بوساماعان ماسكۇنەم بولىپ شىققان. سورلى ايەلدىڭ تاعدىرى وسى. شىن مانىنە قاراسام, باعى اشىلماعان ءبىر قاتىن ەمەس, باعى اشىلماعان بۇكىل حالىقتىڭ تاعدىرى تۇرعان ولەڭ. جۇرەكتى شىمشىلاي وتىرىپ جەتكىزگەن وسى شىندىعىڭ سەنىڭ كوپ ولەڭدەرىڭە ءتان. حالقىڭنىڭ قالجىراعان جەرى, قالبىراعان شەرى كوپ. جۇرەكتى دەمەيتىن كوڭىل كەرەك. كوڭىلدى دەمەيتىن ولەڭ كەرەك. سەن – كەرەك اقىنسىڭ. الدىمەن ۇلتىنا, جۇرتىڭا كەرەكسىڭ» دەگەن ەدى. ءبىزدىڭ ءالى دە وسى سوزگە الىپ قوسارىمىز جوق.
بەرىك بەيسەنعاليەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور