توتاليتارلىق كەزەڭدەردە ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى, ونىڭ التىن دىڭگەگى – شەجىرەنىڭ دە ورنى تولماس قياناتقا ۇشىراعانى بۇكىل جۇرتشىلىققا ءمالىم. سونىڭ سالدارىنان كۇنى كەشەگە دەيىن بارىمىزدان جوعىمىز, تاپقانىمىزدان جوعالتقانىمىز كوبىرەك بولدى. بۇگىندە سول اسىل قازىنالارىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
قازاق شەجىرەلەرىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, بىرقاتار تانىمال تۇلعالاردىڭ كەزىندە جازىپ, ارتىنا قالدىرعان دۇنيەلەرى بارشىلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. سونىڭ ىشىندە حح عاسىردىڭ باسىنداعى شەجىرە ماسەلەسىن ارنايى قوزعاعان عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندە مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلىنىڭ «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» دەگەن ەڭبەگى ايرىقشا سۇبەلى. نەگىزگى ماماندىعى تەمىر جول ينجەنەرى بولا تۇرا, ول قازاقتاردىڭ قايدان شىققانىن جانە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن, ۇلتىمىزدىڭ 1917 جىلعا دەيىنگى سانى تۋرالى مايىن تامىزا اڭگىمەلەگەن عىلىمي قيسىندىلىقتارمەن, ارعى-بەرگى تاريحتى تەرەڭ زەردەلەۋىمەن ءتانتى ەتەدى. مۇندا جەتىسۋ ايماعىنداعى رۋلار تۋرالى دا جاقسى جازىلعان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قاراتاۋ, جەتىسۋ وڭىرىندەگى قازاق شەجىرەلەرىن زەرتتەپ, ولاردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى – ءاۋباي بايعازى ۇلى بولدى. ونىڭ «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك» دەگەن كىتابى 2000 جىلى «ونەر» باسپاسىنان باسىلىپ شىقتى. بۇل ەڭبەگىندە بابامىز قاراش ۇلى بايدىبەكتىڭ جانە ونىڭ وزىنە دەيىنگى اتالارىنىڭ تاريحتا بولعاندىعى, وردا ۇستاپ, وتاۋ كوتەرگەندىگى جانە ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ, كەيىنگى ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ ءار عاسىرلاردا حالىق تاريحىنىڭ التىن دىڭگەكتەرى بولىپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلى كوشىندە كەلە جاتقاندىعى ناقتىلى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, بايدىبەك بابامىزدىڭ بايبىشەسى گۇلجامال (سارىبايبىشە) انامىزعا دا ەرەكشە سيپاتتاما بەرىلىپ, ءوز ورتاسىنىڭ سۇيىكتى ادامى بولعاندىعى تۋرالى شىندىققا سايكەس اڭىز-اڭگىمەلەرمەن تولىقتىرىلعان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى سارىۇيسىندەر جونىندە دە كوپتەگەن ماعلۇماتتار بەرىلگەن. ۇلى ءجۇزدىڭ جالپى ءۇيسىن ۇرپاقتارىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 699-766 جىلدارى بۇكىل باتىس تۇركى الەمىن بيلەگەن تۇرگەش حاندىعىنىڭ حالقى وزدەرىن وسىلاي اتاعانىن عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان جازىپ كەتكەن. سول سياقتى سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى سەرگەي كلياشتورنىي مەن وسى ينستيتۋتتىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى تۇرسىن سۇلتانوۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇش مىڭجىلدىق جىلناماسى» اتتى ەڭبەگىندە تۇرگەش قاعاناتىنىڭ 691-716 جىلدارىندا ءومىر سۇرگەندىگى, ولاردىڭ قىتاي باسقىنشىلارى مەن ارابتارعا قارسى سوعىسى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ءۇيسىن, سونىڭ ىشىندە سارىۇيسىندەردى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ موڭعوليا مەن وڭتۇستىك ءسىبىر جەرىن مەكەندەگەن, سارى شاشتى, كوك كوزدى دىلدىندەر تايپاسى وسى سارىۇيسىننەن ەمەس پە دەگەن ءدۇدامالى تاعى بار. تۇرىكتەر ولاردى «الا», قىتايلار ولاردى «پوما» اتاعان. قازاقتاردىڭ الا, كەيىننەن «الاچا», «الاش» اتاۋى وسى كونە سوزدەردەن تارالعان با دەگەن پايىمنان ونشا الىس ەمەس سياقتى. دۇنيەنىڭ قانداي حالقى بولماسىن, اتا تەگىنە كەلگەندە, وسىنداي اڭىزعا اينالدىراتىنى تاريحتا جاڭالىق ەمەس. «اڭىز تۇبىندە اقيقات بار» دەيدى دانا حالقىمىز. ەندەشە, وسىنداي دەرەكتەردى بيچۋرين جازباسىندا قىتايشا «تان-شۋ» – «الا حالىق» اتالۋى جانە دە سول دىندىلەردىڭ اتاۋىمەن سىبىردەگى, جەتىسۋداعى تاۋدىڭ «الاتاۋ» اتالۋى دا تەگىن دەۋگە بولمايدى. ول موڭعولشا «سارى يۋسۋن – دەسيات رىجىح» دەلىنەدى. (ب.قوجابەك ۇلى, «تاريحي تانىم», 93-بەت,1994 جىل). ال ەندى بايدىبەك بابامىز تۋرالى. ول – ءىرى تۇلعا, عاجايىپ جان. قانشاما عاسىر وتسە دە وسى كۇنگە دەيىن قىستاۋى مەن جايلاۋى, كۇزدەۋى مەن كوكتەۋى ۇمىتىلماي, زيراتى دا ساقتالىپ, ءوزىنىڭ اسىل قاسيەتىمەن, قازاق دەگەن ەلىمەن بىرگە جاساۋدا. بابا كەشەنىنىڭ ىرگەلەس وڭ ءبۇيىر جاعىندا ءومىر بويى بىرگە ءومىر سۇرگەن سۇيىكتى قوساعى, ەل-جۇرتىنىڭ قاسيەتتى دە قۇرمەت تۇتقان قادىرمەندى انالارىمىزدىڭ ءبىرى, ون بالانىڭ اناسى سارىبايبىشە – گۇلجامال انامىز جاتىر. تۋ جەلكەسىندە ەركەلەگەندەي بولىپ كەنجە ۇلى تىلەۋبەردى – جارىقشاق بابامىز جەرلەنگەن.
سارىبايبىشە بايدىبەك بابا شاڭىراعىندا ونىمەن ۇزاق ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن بىرگە تاتقان, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, ونشاقتى بالا تۋىپ بەرىپ, باعىپ-قاعىپ وسىرگەن. ولاردىڭ ىرگەلى ەل بولۋىنا بارىنشا جان-تانىمەن بەرىلىپ, تەك وتاعاسىنىڭ عانا سۇيىكتى جارى ەمەس, بۇكىل ەل-جۇرتىنىڭ دا قۇرمەتتى اناسى بولعاندىعىنا ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك. بابا قايتىس بولعاننان كەيىن دە قوساعى سارىبايبىشە مەن ۇلى جارىقشاق ۇشەۋىنىڭ ايىرىلماستاي ءبىر جەردە جاتقانى وسىعان كۋا ەمەس پە! 1948-1950 جىلدارى ءسارىۇيسىن شەجىرەسىن العاش جيناقتاعان اقساقال بايعالي نۇرمامبەتوۆ ءسوز ەتىپ وتىرعان انامىزدىڭ تاريحي اتى گۇلجامال ەكەندىگىن ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن. ياعني, سارىبايبىشە دەگەن اتاۋ نۇريلا انامىزعا بەرىلگەن دومالاق اتى سەكىلدى بالاما ءسوز. سارىبايبىشەنىڭ ون ۇلىنان امان قالعانى تەك سىدىق. گۇلجامال دەگەن ەسىمنىڭ ءوزى ەكى سوزدەن قۇرالعان ( «گۇل» – تۇرىك ءسوزى دە, «جامال» – اراب ءسوزى). ەكى مۇسىلمان سوزىنەن قۇرالعان بۇل اتاۋ انامىزدىڭ تەگىن جەردەن شىقپاعاندىعىن كورسەتەدى. ول – كىشى ءجۇزدىڭ باس كوتەرەر اقساقالى ارىستان ءبيدىڭ ۇرپاعى. بۇل كىسى اسا كورنەكتى جانە ءبىلىمدى, جوعارى دەڭگەيدەگى ساياساتكەر ەكەن. ودان تۋعان انامىز ءوز زامانىنىڭ كەربەز سۇلۋى, ەل-جۇرتىنىڭ ماقتانىشى, اتىنا زاتى ساي اقىلدى, ءوز ىسىنە شەبەر, كوپشىل, قوناقجاي, ايتقانىنان قايتپايتىن تۋراشىل ادام بولعان. سوندىقتان, گۇلجامال اپا بايدىبەك بابانىڭ قازان-وشاعىنىڭ عانا يەسى ەمەس, ءوز ورتاسىنىڭ اقىلشىسى جانە ىقپالى زور, بەدەلدى اناسىنا اينالعان. ون بالادان ءتىرى قالعان جالعىز ۇلىنىڭ اتىن سىدىق دەپ قويعان. كەيىننەن ەل اراسىندا سىدىق سارى دەپ اتالىپ كەتكەن. انامىزدىڭ قانىنىڭ قاسيەتتىلىگى سونداي, ءسارىۇيسىن قىزدارىنان تۋعان كوپتەگەن اسىل ازاماتتار, ەرجۇرەك باتىرلار, داناگوي كەمەڭگەرلەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى شىققان. وعان مىسال: اتى اڭىزعا اينالعان كەرەي جانىبەك باتىر, اتاقتى قاراتاي باتىردان تۋعان ارعىن ولجاباي باتىر, بايەت قاجىنىڭ جيەنى اسانباي اسقاروۆ, تاعى باسقالار. بۇعان ەجەلدەن كەلە جاتقان: ء«ۇيدىڭ جاقسى بولۋى اعاشىنان, جىگىتتىڭ جاقسى بولۋى ناعاشىدان», دەگەن ماقال دالەل بولماق. انامىزدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل, وسەك سوزگە جانى قاس, اقجارقىن ءارى بالاجان ادام ەكەندىگىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىلەۋبەردى (جارىقشاق) بابامىزدى جان-تانىمەن باۋىرىنا باسىپ, تاربيەلەپ ءوسىردى. سول سەبەپتى, سارىبايبىشە انامىزدىڭ: «مەنى وسى ومىردە عانا ەمەس, اقىرەتتە دە جارىقشاعىمدى مەنەن بولگەن ادامدار وڭا قويماس», دەگەن ەكەن. بۇل تاريحي شىندىق. سارىبايبىشەنىڭ بايدىبەك بابامىزدىڭ ءوز كىندىگىنەن شىققان ون بالاسى تۋرالى تاريحي شىندىقتى جىر اتاسى جامبىل كەشەگى دۇربەلەڭ شاقتا, باقتالاس, قىزعانىش, ەرەگىستەرگە قاراماي, قاز-قالپىندا بەينەلەگەن. اسىرەلەمەي, اقتى – اق, قارانى قارا دەپ ناقتى كورسەتكەن. ياعني, سارىبايبىشەنىڭ التى ۇلى قىتاي شولعىنشىلارىنىڭ قولىنان قوشقاراتا وزەنىنىڭ بويىندا قازا تاپقان. ولاردىڭ سۇيەكتەرى سارىكەمەر اتالاتىن بيىككە ارۋلاپ قويىلعان. بۇل توبە وسى كۇنگە دەيىن التى سارى اتالىپ كەلەدى. قالعان ۇشەۋى تابان تىرەسە ۇرىس سالىپ, قازىرگى جامبىل وبلىسى ماڭايىندا قازا بولعان. بۇل جەر كۇيىك اسۋى اتاۋىمەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتتى. سارىبايبىشە انامىزدىڭ وسى جامبىل وبلىسىنداعى قىراتتا جاۋ قولىنان مەرت بولعان بالالارىن جوقتاۋ كەزىندە قاسىندا زەرىپ پەن نۇريلا انالاردىڭ دا بىرگە قوسىلىپ زار جىلاعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كوزدەرىنەن اققان ىستىق جاستان قارا جەر قايىسىپ, ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ, جىبىرلاعان جاندىكتەر دە ايانىشتى كوڭىلدەرىن ءبىلدىرىپ, توپىراق تا, شوپتەردىڭ باستارى دا سارعايىپ, ءورت شالىپ وتكەندەي قۇبىلىسقا اينالعان. قاسيەتتى ءۇش انانىڭ مۇڭ مەن زارى, كوزدەرىنەن اققان كوز جاستارىنان, قىراتتاعى ەرەكشە ءبىر مەڭىرەۋ قۇبىلىستىڭ اسەرىنەن وسى جەر كۇيىك اسۋى دەپ اتالۋى شىندىققا جاقىن كەلەدى. جالپى, قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن ۇلكەندى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋى قانىنا سىڭگەن قاسيەت. مىسالى, جەتىسۋداعى جالايىر رۋىن «نوقتا بالاسى» دەپ, ارقاشان جولدى سولارعا بەرەدى. بۇلاي دەۋىنىڭ تاريحى موڭعولداردىڭ «قۇپيا تاريحىندا» ايتىلادى. شىڭعىس حان اسكەرىنىڭ سول قولىن باسقارۋشى جالايىر مۇقاليدى قىتايعا نامەستنيك ەتىپ جىبەرەر الدىندا, وعان انت گراموتاسى مەن التىن ءمورىن تاپسىرىپ تۇرىپ: «قوعامدا وزگەلەردەن جوعارى وتىر, سول قول تۇمەن باسى بول جانە حاراۋن تاۋىنا دەيىنگى شىعىس تاراپتى بيلە, ۇرپاعىڭ دا ءۇزىلىسسىز وسى مارتەبەنى يەلەنسىن» دەگەن ەكەن. سوندىقتان دا ۇلى ءجۇزدىڭ «نوقتا بالاسى» دەپ اتالاتىن جالايىر ۇرپاعىنان كەيىنگى جولدى بايدىبەك بابانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنداعى ەرەكشە اعالىق قۇرمەتكە يە بولعانى سارىبايبىشە انامىزدىڭ ۇلكەن ۇلى ءسارىۇيسىن ۇرپاقتارى عانا. وسى سالت ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ساقتالعان. مۇنى مىنا مىسالداردان بايقايمىز: ۇلكەن جيىن-وتىرىستاردا, توي-تومالاقتاردا, العاشقى ءسوزدى جالايىر رۋى جوق بولعان جاعدايدا, باتا بەرۋ ىرىمدارىن, توي باستاۋدى, باس تارتۋ راسىمدەرىن جاسىنا قاراماستان, ءسارىۇيسىن ۇرپاقتارىنا بەرۋ قالىپتاسقان ادەتكە اينالعان. بۇل – سارىبايبىشە اناعا, ونىڭ ۇرپاعى سارىۇيسىنگە ەجەلدەن بەرىلگەن سىي-قۇرمەت, ءداستۇرلى ونەگەلى ءىس. قورىتا كەلگەندە, سارىۇيسىندەر بايدىبەك بابانىڭ وتاناسى – سارىبايبىشە – گۇلجامالدان تاراعان ۇرپاقتار. ولاردىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ءوز ورنى بار. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا مىناداي سوزدەر بار: «بىرلىگى بار ەل وزادى, بىرلىگى جوق ەل توزادى. بۇل تاريح زاڭى. ...قاي شەجىرەنى الىپ قاراساڭىز دا, ول قازاقتىڭ بىرلىگىن, تۇتاستىعىن ايگىلەيدى. شەجىرە – قازاقتى بولشەكتەيتىن ەمەس, كەرىسىنشە, بىرىكتىرەتىن ۇعىم. ...بىرلىگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى, ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ عانا ىرىسى مەن تابىسى مول بولماق». ءسوزىمنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ماسەلەنى قاداپ ايتۋىن ەشقاشان ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون دەمەكپىن.
الماتى.