سولتۇستىك ارال تولىسادى

«سامارقاند قالاسىندا وتكەن وتىرىستا وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستانمەن جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى سۋارۋ كەزەڭىندە قازاقستانعا سىرداريا وزەنى بويىنشا 3,7 ملرد تەكشە مەتر سۋ, «دوستىق» مەملەكەتارالىق كانالى ارقىلى 909 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلىپ, سولتۇستىك ارالعا 975 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى», دەلىنگەن ۇكىمەتتىڭ رەسمي حابارلاماسىندا.

سونداي-اق بيىل ساۋىردە استا­نا قالاسىندا قازاقستان مەن قىر­عىزستان شۋ جانە تالاس وزەندەرىندەگى 2025 جىلدىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭىنە مەملەكەتارالىق پايدالانۋداعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنان سۋ بەرۋ كەستەسىن بەكىتتى.

«ماسەلەن, مامىردان قىر­كۇيەككە دەيىن قازاقستانعا تالاس وزەنى بويىنشا 400 ملن تەك­شە مەتر سۋ, شۋ وزەنى بويىنشا ­180 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرىلەدى. وسىلايشا, 2025 جىلدىڭ ­ۆەگە­تاتسيالىق كەزەڭىندە سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋدىڭ ء(ساۋىردى ەسكەرە وتىرىپ) جالپى كولەمى 625 ملن تەكشە مەتردى قۇراي­دى», دەپ ءتۇسىندىرىلدى ۇكىمەت تاراپىنان.

ەسكە سالساق, 2024 جىلى ارال­عا 2,6 ملرد تەكشە مەترگە جۋىق سۋ جىبەرىلدى. جالپى, سول­تۇس­تىك ارالدى جانداندىرۋ جۇ­مىس­تارى ءۇش نەگىزگى باعىتتا جۇر­گىزىلىپ جاتىر. الدىمەن تەڭىز­دە جانە وعان جاقىن ايماقتا بالىق اۋلاۋ مەن سۋ جاعدايىن جاق­سارتۋ, سونداي-اق سىردا­ريا وزە­نىنىڭ اتىرابىنداعى سۋلى-باتپاقتى جەرلەردى تۇراق­تاندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. ناتيجەسىندە, سۋ ينفرا­قۇرىلىمى جەتىلدىرىلىپ, سول­تۇستىك ارال مەن سىر­داريا اتى­را­بىنداعى گيدرولو­گيالىق جاعداي ءبىرشاما جاقسارعان.

بۇدان سوڭ قىزىلوردا وبلى­سىندا بالىق, مال, ورمان شا­رۋا­شىلىعىن جانە ەكوتۋريزمدى دامىتۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق ارال-سىرداريا باسسەينىندە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا كۇش سالىنادى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر تەڭىزدەگى سۋدىڭ تۇزدىلىعى ءتورت ەسەگە جۋىق تومەندەگەن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ جوباسىنىڭ العاش­قى كەزەڭى بو­يىنشا تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 42 پايىزعا ارتىپ, 27 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. وسىلايشا, ءبىر جىلدا تەڭىزدەن 8 مىڭ توننا بالىق اۋلانعان. سونىمەن قاتار جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىندە كوكارال بوگەتى سالىندى.

قازىر وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن بالىق تۇرلەرىن وسىرەتىن قامىس­تىباس بالىق تۇقىمباعى بار. ارال اۋدانىنىڭ قوسجار ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان بالىق شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن كىشى ارال تەڭىزىنە, سىرداريا وزەنى مەن قامىستىباس كولىنە قۇندى بالىق تۇرلەرىن ماۋسىم سايىن جىبەرىپ وتىرادى. دەرەككە سايكەس, شارۋاشىلىق جۇمىسشىلارى جىلىنا 50 ملن-عا جۋىق شاباق, 12 ملن-عا جۋىق تۇقى, ءدوڭماڭداي, اق امۋر سەكىلدى سيرەك كەزدەسەتىن بالىقتاردى تەڭىزگە جىبەرەدى. سونداي-اق شارۋاشىلىق قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن ارال قايازىن وسىرەدى.

بۇگىندە سولتۇستىك ارال تەڭى­­زىن ساقتاپ قالۋعا ارنالعان جو­با­نىڭ ەكىنشى كەزەڭى باس­تالدى. ونى دۇنيەجۇزىلىك بانك قارجى­لاندىرادى. اتاپ ايت­قان­دا, حا­­لىقارالىق قارجى ۇيى­مى جو­بانىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­مي­كا­لىق نەگىزدە­مەسىن ازىرلەۋ­گە گرانت بولگەن. سۋ رەسۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا مي­نيسترلىگى اۋقىمدى جوبا­نىڭ تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىز­دەمەسىن ازىر­لەدى, ال ونىڭ ساراپتاما قورى­تىندىسى وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا دايىن بولادى.

وندا ۇلكەن ارال مەن كىشى ارال تەڭىزىن ەكىگە ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتىنىڭ 12 شاقىرىمى قايتا جاڭعىرتىلادى. بۇعان قوسا قامىستىباس پەن اقشاتاۋ كولدەر جۇيەسىن تۇراقتى سۋلاندىرۋعا ارنالعان گيدروتوراپ سالىنباق. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتي­جەسىندە بالتىق جۇيەسى بويىنشا تەڭىز دەڭگەيى 44 مەترگە كوتەرىلەدى دەپ بولجاپ وتىر ماماندار.

مينيسترلىكتىڭ تاراتقان ما­لىمەتىنشە, سولتۇستىك ارالدىڭ سۋ ايدىنىنىڭ اۋدانى 3 913 شارشى شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايىپ, سۋ كولەمى 34 تەكشە شاقىرىمعا جەتەدى. تەڭىزدىڭ بۇل دەڭگەيگە دەيىن تولۋىنا 4-5 جىل قاجەت.

جالپى, ۇكىمەت سۋ ۇنەمدەۋ, ترانسشەكارالىق وزەندەردەگى سۋ رەسۋرستارىن ءادىل ءبولۋ ماسە­لەسىندە كورشىلەس ەلدەرمەن كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىپ, ناقتى قادام­دار جاسادى. الداعى ۋاقىت­تا وسىنداي كەلىسسوزدەردى جال­عاستىرا وتىرىپ, ماڭىزدى سۋ قويمالارىنىڭ دەڭگەيىن تۇراق­تى ۇستاپ تۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ارالدى قالپىنا كەل­تىرۋگە باعىتتالعان جوبا ەڭ الدى­مەن, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاع­دايىن جاقسارتۋعا, بالىق شا­رۋاشىلىعى مەن ءتۋريزمدى دامى­تۋعا جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.