بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ اشىق بولۋى كەرەك

مەملەكەتتىك قارىز ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر

ماۋلەن اشىمباەۆ بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ كەزىندەگى تۇيتكىلدەرگە توقتالىپ, دەپۋتاتتار اتالعان ءىستىڭ ناتيجەلىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق پالاتا سپيكەرى ءبىر جىلدا بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى بىرنەشە رەت وزگەرتىلگەنىن ايتىپ, قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆكە قاراتا بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– بىلتىر ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بيۋد­جەتتىڭ شىعىس بولىگىن 13 رەت, ال تابىس بولىگىن 3 رەت وزگەرتتىڭىزدەر. مۇنداي قادامنىڭ تۇسىمدەرگە, سالىقتارعا بايلانىستى وبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بولعان شىعار. دەگەنمەن بۇل جەردە «نەگە ولاي جوسپارلانعان», «جوسپارلاۋ كەزىندە ءاتۇستى قارالدى ما», ء«تيىمسىز جوسپارلاۋعا جول بەرگەن ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلا ما, الدە ءارى قاراي دا سول ادىسپەن جۇمىس ىستەي بەرە مە» دەگەن سياقتى جۇيەلى ماسەلەلەر تۋىندايدى. ياعني جاۋاپكەرشىلىككە, جوسپارلاۋدىڭ ساپاسىنا, باستاپقى دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر بار. سوندىقتان بۇل جۇمىسقا كەشەندى تۇردە قاراپ, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ كەرەك, – دەدى سەنات توراعاسى.

پالاتا سپيكەرى ءبىر جىلدا بيۋدجەتتى 13 رەت وزگەرتۋ ناعىز رەكورد ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, الداعى ۋاقىتتا ونداي ولقىلىققا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن شەگەلەپ ايتتى.

– ءارى قاراي بۇلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولمايدى. جوسپارلاۋ ماسەلەسىن تەك مينيسترلىكتەردىڭ وزدەرى جاساماي, بۇل ىسكە مامانداردى, تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتقان ۇتىمدى بولارى ءسوزسىز. سونىڭ جولدارىن قاراستىرعان ءجون. ويتكەنى مۇنداي ءىستى كورپوراتيۆتى نەگىزدە اتقارۋ ەرتە مە, كەش پە قاتەلىكتەرگە الىپ كەلەتىنى تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن, ونىڭ جاڭا قاعيداتتارىن قامتاماسىز ەتەتىن ۋاقىت كەلدى. سوندىقتان وسى باعىتتا دا ناقتى جۇمىستاردى قولعا الاسىزدار دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.

بۇعان قوسا سەنات توراعاسى مەملەكەت­تىك قارىز ماسەلەسىمەن اينالىسۋ قاجەت­تىگىن جانە ورتامەرزىمدى ستراتەگيا جاسا­لۋعا ءتيىس دەگەن پىكىرىن ايتتى. ونىڭ مالىم­دەۋىنشە, ەل بيۋدجەتى كىرىسىنىڭ جارتىسى ۇكىمەتتىك بورىشتى وتەۋگە كەتەدى. دەمەك ەسەپتە كور­سەتىلگەن مالىمەتتەر وعان ساي ەمەس.

– بيۋدجەتتى كورىپ وتىرمىز. بىلتىر 5,6 ترلن تەڭگە ۇكىمەتتىڭ قارىزىن وتەۋگە كەتتى. بۇل – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ بارلىق شىعىسىنىڭ 24 پايىزى. ەگەر بيۋدجەتتىڭ ءوز كىرىسىن الاتىن بولساق, بۇل ونىڭ 42 پا­يىزىن قۇرايدى. ياعني ءبىز ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتى ەسەپتەمەيمىز, دەمەك جارتىسى ۇكىمەتتىك قارىزدى وتەۋگە كەتەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل كورسەتكىش تالداۋعا نەگىز بولۋعا ءتيىس. نەگە بۇلاي بولىپ جاتىر جانە وسى ۇدەرىستى تۇتاستاي ءارى قاراي قالاي باسقارۋ كەرەك؟ – دەدى م.اشىمباەۆ قارجى مينيسترىنە.

سەنات سپيكەرى مۇناي تاپشىلىعى بو­يىنشا كورسەتكىشتەرگە دە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. م.اشىمباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى وزگەرىستەر بيۋدجەتتى وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ ولقىلىقتارىن كورسەتىپ وتىر.

– ءبىز مۇناي تاپشىلىعى بويىنشا نىسانالى ينديكاتور مەجەدەن اسىپ كەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. ول ءىجو-ءنىڭ 6,1 پايىزى بولعان. ال بۇگىندە 8,1 پايىزعا جەتىپ وتىر. ياعني سىزدەر ءوز شەكتەۋلەرىڭىزدى ءوسىرىپ وتىرسىزدار. بۇل تۇرعىدا جاعداي قالىپتى, پروتسەسس جۇمىس ىستەپ تۇر دەۋدىڭ قاجەتى جوق. قالاي بولعاندا دا, مەملەكەتتىك قارىز ماسەلەسىمەن اينالىسۋ كەرەك. مەملەكەتتىك قارىزدى باسقارۋ, ونى رەتتەۋ جانە ازايتۋ جونىندە ورتامەرزىمدى ستراتەگيا بولۋى قاجەت. اتاپ ايتقاندا, سىزدەر مۇناي تاپشىلىعى بويىنشا بەلگىلەنگەن 6,1 پايىز ليميتكە قايتا كىرۋگە تيىسسىزدەر. سوندىقتان بۇل باعىتتا, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا قارقىندى جۇمىس ىستەۋ كەرەك, – دەدى م.اشىمباەۆ.

سەناتورلار ۇكىمەت تاراپىنا ءبىراز سۇراق قويدى. بۇل رەتتە اگروسەكتور, «اۋىل اماناتى» جوباسى, وتاندىق ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ادىلەتتى, ورنىقتى جانە ينكليۋزيۆتى قازاق­ستان قۇرۋ جولىنداعى رەفورمالارىن ىسكە اسىرۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. سون­دىقتان ۇكىمەت مۇشەلەرى سەناتورلار ايت­قان ۇسىنىستاردى ەسكەرىپ, ولاردى نازارعا الا­دى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇل جولدا سەنات رە­فور­مالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قام­تا­ماسىز ەتۋ ارقىلى ۇكىمەتكە قاجەتتى قول­داۋ كورسەتۋگە دايىن, – دەدى پالاتا سپيكەرى.

وتىرىس بارىسىندا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ بايانداما جاسادى.

راقىمشىلىق بارىنە بىردەي جاسالمايدى

دەپۋتاتتار راقىمشىلىق جاساۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك قولداۋدى ارتتىرۋ جانە ورمان شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭداردى قارادى.

سەناتورلار اتاپ وتكەندەي, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ وتىز جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭنىڭ باستى مىندەتى – سوتتالعان ادامداردىڭ سانىن ازايتىپ, راقىمشىلىققا جاتپايتىن جانە جازاسىن وتەۋدى جالعاستىراتىن ادامداردى ماتەريالدىق-تۇرمىستىق قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءارى جۇمىس جاعدايلارىن جاقسارتۋ. ودان بولەك, زاڭ ۇستاۋ جاعدايلارىنا قويىلاتىن مەديتسينالىق-سانيتارلىق تالاپتاردىڭ نورمالارىن جاقسارتۋعا جانە حالىقارالىق-قۇقىقتىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋگە, ونىڭ ىشىندە تۇرمەلەردىڭ كامەرالىق تۇرلەرىنە كوشۋگە دە وڭ اسەرىن تيگىزبەك.

راقىمشىلىق ازاماتتار مەن مەم­لەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر توندىرمەيتىن قىلمىس جاساعاندارعا عانا قاتىستى. سونداي-اق سوتتالعانداردى, ونىڭ ىشىندە پروباتسيالىق باقىلاۋداعى ادامداردى جازالاۋدىڭ وتەلمەگەن بولىگىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىر توپ پارلامەنت دەپۋتاتى ازىرلەگەن بۇل زاڭ – كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا وراي مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان ادىلەتتىلىك پەن گۋمانيزم قاعيداتتارىن بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى ساياسي-قۇقىقتىق قادام. راقىمشىلىق بارىسىندا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرمەيتىن قىلمىستار جاساعان الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ادامدارعا باسىمدىق بەرىلەدى. زاڭدا راقىمشىلىق قولدانىلمايتىن ناقتى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق قۇرامدارى دا بەلگىلەندى, – دەدى سەنات توراعاسى.

زاڭ ماجىلىسكە قايتارىلدى

سونداي-اق دەپۋتاتتار توتەنشە جاعداي قىزمەتتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن جانە ولار­دىڭ وتباسى مۇشەلەرىن الەۋمەتتىك قور­عاۋدى ارتتىرۋعا ارنالعان زاڭدى دا قارا­دى. ناتيجەسىندە, سەناتورلار زاڭدى قولداپ, وعان بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى. ناقتى ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەري قىزمەتشىلەرگە اعىمداعى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋ كەزىندە تۇرعىن ءۇيدىڭ شەكتى اۋدانىن ايقىنداۋعا قاتىستى نورمالار قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى سەناتورلار ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن زاڭدى ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

– قارالعان زاڭ قاۋىپسىزدىكتى جانە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. زاڭ اياسىندا مەملەكەتتىڭ وسى سالاداعى قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى, قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى ناقتىلاندى. سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى مەملەكەتتىك, ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن جانە اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى جاڭا نورمالار ەنگىزىلىپ وتىر, – دەدى م.اشىمباەۆ.

سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە ارنالعان وزگە دە ماڭىزدى تۇزەتۋلەر بار. زاڭدى قاراۋ كەزىندە سەناتورلار جەكەلەگەن ەرەجەلەردى ناقتىلاۋعا ارنالعان ۇسىنىستار بەردى. جالپى, زاڭ قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ تيىمدىلىگىن, سونداي-اق جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەن ازاماتتاردى جانە ولاردىڭ وتباسىلارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرمەك.

بۇعان قوسا وتىرىستا سارا جارمۇحام­بەتوۆانى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسى قارالدى. بۇل ماسەلەنى سەناتتىڭ كونستيتۋ­تسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى كوميتەتى الدىن الا تالقى­لادى. سەناتورلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان قولدادى.