قىتاي – ايماقتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى. كەيىنگى جىلدارى اقش تا ورتالىق ازياعا قاراي بەت بۇرا باستادى.
استانا ءسامميتىنىڭ رامىزدىك سالماعى بار, ويتكەنى ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەت اتالعان ايماقتا وزگە ەلدىڭ باسشىسىمەن ءبىرىنشى رەت سامميت وتكىزدى. دۇيسەنبى كۇنى سي ءتسزينپيندى استانا اۋەجايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن باسقا دا جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار قارسى الدى. سي تسزينپين 16–18 ماۋسىم ارالىعىندا استانادا بولدى. قاسىم-جومارت توقاەۆپەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماستى.
قحر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى لين تسزيان جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە «قىتاي-ورتالىق ازيا مەحانيزمىن قۇرۋ قىتاي مەن ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىنىڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانعان شەشىمى بولدى, بۇل ايماقتىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە جوعارى ساپالى دامۋعا ۇمتىلۋعا دەگەن ورتاق ۇمتىلىسىنا سايكەس كەلەدى», دەدى.
جالپى, 2023 جىلدىڭ مامىرىندا قىتاي-ورتالىق ازيا ءسامميتىن العاش رەت راسىمدەگەن كەزدەن باستاپ قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى جاڭا داۋىرگە اياق باستى. ال وسى سامميت قىتاي مەن ايماق ەلدەرىمەن ءوزارا سەنىم نەگىزىن ودان ءارى نىعايتا تۇسكەن سەكىلدى.
سي تسزينپين ورتالىق ازيامەن بايلانىستى نىعايتپاق
قحر توراعاسى سي تسزينپين ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بايلانىستى ارتتىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ويتكەنى بەيجىڭ رەسۋرستارعا باي ايماقپەن ساۋدا, ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلادى.
اتاپ ايتساق, سي تسزينپين قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان باسشىلارىمەن «تۇراقتى تاتۋ كورشىلىك جانە دوستىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى» شارتقا قول قويعان. وسى اپتادا استانادا وتكەن سامميت G7 كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
«قازىر الەم ءبىر عاسىردا كورمەگەن وزگەرىستەردى باستان وتكەرىپ, جاڭا تۋربۋلەنتتىلىك پەن ترانسفورماتسيا كەزەڭىنە قادام باسىپ جاتىر», دەدى سي تسزينپين سامميتتە سويلەگەن سوزىندە.
سونداي-اق «ساۋدا مەن تاريفتىك قاقتىعىستاردا جەڭىمپاز بولمايدى, ال بىرجاقتىلىق, پروتەكتسيونيزم جانە گەگەمونيزم باسقالارعا دا, وزىنە دە زيان تيگىزۋى مۇمكىن», دەدى ول بەيجىڭگە تاريفتەردى كۇشەيتۋگە كىرىسكەن اقش-تى مەڭزەپ. وسى تۇرعىدا, ياعني حالىقارالىق ادىلەتتىلىكتى ساقتاۋ, گەگەمونيزم مەن بيلىك ساياساتىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن قحر ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى سي تسزينپين.
ول سونداي-اق وسى جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە دامۋ جوبالارىن قولداۋعا 1,5 ملرد يۋان (208,86 ملن دوللار) گرانتتىق كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەردى, ساۋدا, مينەرالدار جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن قوسا العاندا, سالالاردا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا شاقىردى.
قىتايدىڭ ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىمەن ەكى جاقتى ساۋداسى وسى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, 286,42 ملرد يۋاندى قۇرادى. قىتاي ءۇشىن تابيعي گازدىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى تۇرىكمەنستان قىتايمەن ساۋدا بالانسىندا وڭ ناتيجە كورسەتكەن ورتالىق ازياداعى جالعىز مەملەكەت.
ايماق باسشىلارىمەن جەكە ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرىندە سي تسزينپين تابيعي گاز, پايدالى قازبالار, حالىقارالىق تەمىرجول جانە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە شاقىردى.
ىقپالداستىق دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ تاعى ءبىر قادامى
استانادا وتكەن سامميتتە قحر توراعاسى قازاقستاندىق ارىپتەسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
«ورتالىق ازيا – قىتاي» ءسامميتىنىڭ العاشقىسى 2023 جىلى مامىردا قىتايدىڭ سيان قالاسىندا وتكەن ەدى. اراعا ەكى جىل سالىپ قازاقستان استاناسىندا ۇيىمداستىرىلدى. نەگىزى قىتاي ءوزىنىڭ C5+1 فورماتىنىڭ نۇسقاسىن 2020 جىلى ىسكە قوسقان ەدى, الايدا جيىندار Covid-19 پاندەمياسىنا بايلانىستى كەشەۋىلدەپ قالدى. العاشقى سامميت ناتيجەسىندە 15 تارماقتان تۇراتىن قىتاي-ورتالىق ازيا سيان دەكلاراتسياسى «قىتاي مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بەرىك جانە ءوسىپ كەلە جاتقان بايلانىستاردىڭ كورىنىسىن» قۇرادى. 2023 جىلى سول كەزدەگى اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن ورتالىق ازيا – اقش ەلدەرىنىڭ العاشقى كەزدەسۋىن وتكىزدى.
ال ورتالىق ازيانىڭ وزىندە العاش رەت استانادا وتكەن «ورتالىق ازيا-قىتاي» ءسامميتى قارىم-قاتىناستاردى جوعارى دەڭگەيدە كوتەرۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى بولدى.