ادەتتە قاتەلىك جاساپ, شالىس باسقان ادامدى جاس قوي نەمەسە تاجىريبەسى از, ءالى وڭى مەن سولىن تانىمادى دەپ, تاعى باسقا «دالەلدەر» ايتىپ اقتاپ الۋعا تىرىسامىز. ول ادام بۇدان ساباق الىپ, قايتالاماۋعا تىرىسادى, بولماسا كەرىسىنشە, سول قاتەسىمەن ءومىر سۇرە بەرەدى. بۇدان ءبىر ادام عانا زارداپ شەگەدى. ال ادامنىڭ ورنىنا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتى الساق, شالىس باسقان ءىسىن تەز ارادا جونگە كەلتىرمەسە, ميلليونداعان تاعدىرعا بالتا شابارى ءسوزسىز. وسى ورايدا قاتەلەسەتىن كوبىنە-كوپ دامۋشى ەلدەر عانا. ويتكەنى ولار جاڭا نارسەگە قۇمار كەلەدى, قۋىس كەۋدەنى ءالى زەرتتەلىپ, زەردەلەنبەگەن دۇنيەمەن تولتىرۋعا اسىعىپ تۇرادى.
دامۋشى ەلدەر العا ۇمتىلۋ بارىسىندا ادەتتە دامىعان مەملەكەتتەردەن ۇلگى الادى. الايدا قازىر كۋا بولىپ وتىرعانىمىزداي, كەيدە ولاردىڭ ناقتى تاجىريبەدەن وتكەن نارسەلەرىن الماي, اينالىپ ءوتىپ جاتىر. ءبىر عانا مىسال.
وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا بۇۇ-نىڭ COP30 دەپ اتالاتىن ەڭ ۇلكەن كليماتتىق ءسامميتى برازيليادا وتەدى. باق اقپاراتىنا سايكەس ەل ۇكىمەتى قازىر ءتورت جولاقتى تاس جول توسەپ, جاڭا قوناقۇيلەر سالىپ, اۋەجايدى كەڭەيتىپ اتالعان اۋقىمدى ءىس-شاراعا قىزۋ دايىندىق جۇرگىزىپ جاتىر. سامميت وتەتىن برازيليانىڭ سولتۇستىگىندەگى بەلەم قالاسى امازونكانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان. «Gizmodo» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, جەرگىلىكتى بيلىك ءبىر عانا «Avenida Liberdade» (بوستاندىق داڭعىلى) تاس جولىن سالۋعا امازونكانىڭ 13 شاقىرىم اۋماعىن «قۇربان» ەتكەن. گەوگرافيالىق مالىمەتتەردە امازونكا پلانەتاداعى نەگىزگى كليماتتىق رەتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى دەلىنگەن. ونىڭ ورماندارى كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ال ەكولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, ءبىرشاما اۋماقتا سالىنعان جاڭا تاس جول ەكوجۇيەنى قۇرتىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا دا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. كەيبىر اۋىلدار جەرىنەن ايىرىلىپ, شۋلى تاس جولدىڭ كولەڭكەسىندە قالعان. توعىز جولدىڭ تورابى بولماعان سوڭ ول تۇرعىندارعا ەشقانداي پايدا اكەلمەيدى, ەلدى مەكەندەر ءتىپتى ونىمەن ءارى-بەرى قاتىناي دا المايدى.
عالىمدار دا دابىل قاعىپ جاتىر, تاس جول تابيعي بايلانىستاردى بۇزادى, جانۋارلار وزگە جەرلەرگە قونىس اۋدارا المايدى, بۇل پوپۋلياتسيانىڭ ازايۋىنا قاۋىپ توندىرەدى دەيدى ولار. ال زەرتتەۋشىلەر امازونكانىڭ ورمانسىز جەرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ونداعان جىلدار قاجەت دەيدى. برازيليا پرەزيدەنتى لۋيس يناسيۋ دا سيلۆا بولسا الەمگە ايماقتىڭ بايلىعىن جانە ونىڭ كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەستەگى ءرولىن كورسەتكىسى كەلەتىنىن ايتىپ اقتالىپ جاتىر. الايدا, شىن مانىندە, سامميتكە دايىندىق بارىسى ونىڭ ماقساتتارىنا قايشى كەلىپ وتىر.
ال دامىعان ەلدەر مۇنداي ءىرى ءىس-شارالاردىڭ مانىنە كوبىرەك نازار اۋدارادى. حالىقارالىق ماڭىزى بار جيىندار ادەتتە ءبىر قوناقۇيدىڭ كونفەرەنتس-زالىندا وتەدى. مارتەبەلى مەيماندار دىتتەگەن جەرىنە جولداردى جاپپاي-اق, ەش دابىراسىز حالىقپەن بىرگە كەلىپ, قاتىسىپ جاتادى.
دامىعان ەلدەر شوعىرلانعان ەۋروپادا امانزونكاداي ورماننىڭ ءبىر اۋماعىن جويماق تۇگىلى, اعاشتىڭ ءبىر جاپىراعى دا ج ۇلىنبايدى. جانۋارلار الەمى تۇگىل جىبىرلاعان ۇساق قوڭىزدىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەيدى. ەۋروپالىقتار ۇيىنە كىرگەن شىبىن-شىركەيدى سىرتقا اسا ۇلكەن قامقورلىقپەن, «قۇرمەتپەن» شىعارىپ سالادى.
دامىعان مەملەكەتتەر دە ءبىر كەزدەرى كەمشىلىكتەر جاساپ, قازىرگى كەزگە جەتكەن بولار. الايدا ولار بىزگە ناقتى ۇلگى كورسەتىپ, دايىن «تاۋار» ۇسىنىپ وتىر. ءدال سونى قاز-قالپىندا وزىمىزگە قابىلداپ الىپ, ىسكە اسىرۋ قيىن با؟
دامۋشى ەلدەردىڭ انىقتاماسىنا توقتالىپ وتەيىك. «Wikipedia»-داعى اقپاراتقا سايكەس, ولار – يمپەرياليستىك مەملەكەتتەردىڭ ۇزاققا سوزىلعان وتارلىق جانە جارتىلاي وتارلىق قاناۋى سالدارىنان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان ارتتا قالعان ازيا, افريكا, لاتىن امەريكاسىنداعى تاۋەلسىز ەلدەردىڭ توبى. ادەتتە وندىرگىش كۇشتەر دامۋىنىڭ سالىستىرمالى تومەن دەڭگەيى, كوپ جوسىقتى ەكونوميكا, پاتريارحاتتىق جانە ۇساق تاۋارلىق شارۋاشىلىق ءجون-جوسىقتىڭ جوعارى ۇلەسى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستىڭ اياقتالماۋى سەكىلدى ماسەلەلەر – دامۋشى ەلدەرگە ءتان ەرەكشەلىكتەر. «دامۋشى ەلدەر» تەرمينىن حالىقارالىق قولدانىسقا 1960-جىلدارى ارگەنتينالىق ەكونوميست ر.پەربيش ەنگىزگەن.
ءبىزدىڭ قوعامدا دا قازىر كەلىسپەۋشىلىك, نارازىلىق كوپ. الىپپەنى نەگە الىپ تاستادى, مەكتەپتەن تىس نەگە وقۋشى ءوز قارجىسىنا قوسىمشا ساباقتارعا بارۋ كەرەك, ۋاقىتتى نەگە وزگەرتتى دەگەن سەكىلدى قوعام پىكىرى بيلىكپەن قابىسپاي جاتادى. ويتكەنى دامۋشى ەلدەردىڭ كەڭىستىگى بوس تۇر...