سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا سەناتورلار حالىقارالىق كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
ەكى ەلدىڭ ىسكەرلىك بايلانىسىن ىلگەرىلەتەدى
سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. ورتالىق شەكارالاس اۋماقتاردا ورنالاسقان جانە ونىڭ ءار بولىگى ءوز مەملەكەتىنىڭ قۇزىرىندا بولادى.
– ماقۇلدانعان زاڭ قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ونەركاسىپ سالاسىنداعى جاڭا كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ايقىندايدى. سونىڭ اياسىندا «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ مارتەبەسى, ونىڭ قىزمەت تۇرلەرى مەن قۇزىرەتى بەلگىلەندى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ ىسكەرلىك بايلانىستارىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىن نىعايتۋعا وڭ ىقپال تيگىزەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
دەپۋتاتتار اتاپ وتكەندەي, ورتالىقتىڭ قىزمەتى تاراپتاردىڭ شاعىن جانە ورتا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىن حالىقارالىق قوسىلعان قۇن تىزبەگىنە ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. ەندى زاڭعا سايكەس شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردىڭ وندىرىستىك بازاسىن پايدالانۋ ءتيىمدى بولىپ, ورتالىق تەرريتورياسىندا قۇرىلاتىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىسى وڭتايلاندىرىلماق. ناتيجەسىندە, ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارىلايدى, سونداي-اق يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وندىرىستەر داميدى.
جەرلەۋ بيۋرولارىندا ولقىلىق كوپ
بۇدان سوڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. الدىمەن اندرەي لۋكين ءوز ساۋالىندا جەرلەۋ راسىمدەرىن ۇيىمداستىراتىن بيۋرولاردىڭ زاڭسىز قىزمەتىن, جالپى وسى سالادا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جوق ەكەنىن ايتىپ, ماسەلە كوتەردى.
– ەلدە جەرلەۋ قىزمەتتەرى سالاسىندا ايتارلىقتاي ماسەلەلەر جينالىپ قالعان. ولاردىڭ ىشىندە زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن جەرلەۋ بيۋرولارى, زيراتتاردى كۇتىپ-ۇستاۋ پروبلەماسى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جوقتىعى بار. زيراتتار جەكەمەنشىككە ءوتىپ, سالدارىنان باعا ءوسىپ, ءتىپتى جەرلەۋ ورىندارىندا ورىن الۋ قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, جەرلەۋ قىزمەتتەرىنىڭ نارىعى مونوپولياعا اينالىپ, قىلمىستىق ارەكەتكە ۇلاسۋى مۇمكىن. ويتكەنى ۋچاسكەلەردى زاڭسىز ساتۋ, اقشاعا ءبولۋ, سونداي-اق جەرلەۋ ورىندارىن قايتا ساتۋ سەكىلدى فاكتىلەردى جاسىرا المايمىز. مۇنىڭ ءبارى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن بۇزىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتەدى, – دەدى سەناتور.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى زيراتتار تەك مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى. ول زاڭمەن بەكىتىلىپ, جەرلەۋ راسىمىنە مەملەكەتتىك تسيفرلىق ەسەپ جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونداي-اق جەرلەۋ قىزمەتتەرىنىڭ باعاسى باقىلانۋى قاجەت.
– مارقۇمداردى جەرلەۋگە بايلانىستى راسىمدەردى رەتتەۋ جانە جەرلەۋ ءىسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرلەۋ جانە جەرلەۋ ءىسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان ءجون, – دەدى ا.لۋكين.
قورعانىس ونەركاسىبىنە شۇعىل رەفورما قاجەت
گەننادي شيپوۆسكيح ەلىمىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبىن رەفورمالاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– ەلىمىزدە اسكەري تەحنيكانىڭ جازىلعان سيپاتتامالارىن راستاي الاتىن سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىقتارى مەن سىناق پوليگوندارى جوق. سوندىقتان وندىرىلگەن بروندى ماشينالار قولايسىز جاعدايدا سىناقتان وتەدى, ال ونىڭ قورعانىس مۇمكىندىگى قانداي ەكەنى ءىس جۇزىندە عانا تەكسەرىلەدى. بۇل اسكەري قىزمەتشىلەرگە قوسىمشا قاۋىپ توندىرەدى, ويتكەنى تەحنيكا ءتيىستى ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. قازىر قورعانىس ونەركاسىبى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى وندىرۋگە, ساتۋعا, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان جوبالارعا قارىز ەسەبىنەن قاراجات تارتا المايدى. 2023 جىلى قۇرىلعان قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ قورىنىڭ 1,5 جىلدان اسا ۋاقىتتا قورعانىس-ونەركاسىبىنىڭ وتاندىق كاسىپورىندارىن قارجىلاندىرۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر ماڭىزدى جوبالارى بايقالمايدى, جوبالاردى قارجىلاندىرۋ شارتتارى دا بەلگىسىز. ال بۇل جاڭا كاسىپورىنداردى قۇرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ, باسەكەلەستىكتى ازايتادى جانە وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى, – دەدى گ.شيپوۆسكيح.
سونداي-اق سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, اسكەري تەحنيكانى سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىن قۇرىپ, مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇعان قوسا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ يندۋستريالىق سەرتيفيكاتىن جانە اككرەديتتەلگەن ۇيىمنىڭ قورىتىندىسىن بەرۋى جونىندەگى تالاپتاردى الىپ تاستاۋ كەرەك.
جول-كولىك وقيعالارى ەكى ەسە ارتتى
ال مارات قوجاەۆ جول اپاتتارىنىڭ ارتقانىن ايتىپ, ۇكىمەتتى جۇرگىزۋشىلەر دايارلايتىن ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى. ونىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى جول-كولىك وقيعالارى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيىپ كەتكەن. جاراقات العان بالالار سانى 4 مىڭنان 10 مىڭعا دەيىن وسكەن. جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جول اپاتتارىنىڭ جيىلەۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
– باس پروكۋراتۋرانىڭ ەسەبىنە سايكەس, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ 96 پايىزى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋدان بولادى. كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەر مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ساپالى ءبىلىم المايدى, ال كەيبىرى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن زاڭسىز جولمەن يەمدەنەدى. تاكسي قىزمەتىندە دە ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بايقالىپ وتىر. تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى دەمالىسسىز جۇمىس ىستەيدى جانە مىندەتتى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتپەيدى. جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ جانە اتتەستاتتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت. الدىمەن جۇرگىزۋشىلەردى وقىتاتىن ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ەنگىزىپ, ەمتيحان تاپسىرۋ جانە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ كەرەك. سونىمەن قاتار اينالما جولداردىڭ قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ, ەلدى مەكەندەردە جارىقتاندىرۋ مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىن سالۋ قاجەت. جول-كولىك وقيعالارىن ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيەسىن ازىرلەپ, زاماناۋي جول ستاندارتتارىن ەنگىزۋدىڭ دە ماڭىزى زور, – دەدى دەپۋتات.
م.قوجاەۆ جول ەرەجەسىن بۇزۋشىلارعا جاسىرىن پاترۋلدەۋ ءادىسىن قولدانىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى اۆتوماتتى تۇردە تىركەۋ جانە جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن جۇيەلى تۇردە بۇزاتىن جۇرگىزۋشىلەردى قايتا ەمتيحان تاپسىرۋعا مىندەتتەۋدى ۇسىندى.
قانت قىزىلشاسى القابىن قىسقارتۋ ءتيىمسىز
سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى مەن جايىلىمداردىڭ تاپشىلىعىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردى كوتەرىپ, اتالعان كەلەڭسىزدىك اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتتى.
ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىن دامىتۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى مەن جايىلىمداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەلەۋلى كەدەرگى بولىپ وتىر. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ كولەمى 20,6 ملن گەكتارعا قىسقارعان. ويتكەنى جەرلەر ورمان قورىنا بەرىلمەگەن, ولار ءتيىمسىز پايدالانىپ, جايىلىمدار ءتيىمدى بولىنبەگەن. ناتيجەسىندە, فەرمەرلەر مال جايۋعا ارنايى ورمان بيلەتىن الۋعا ءماجبۇر. بۇل ولاردىڭ جۇمىسىن قيىنداتىپ, جايىلىم تاپشىلىعىن كۇشەيتەدى. قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە ميلليون گەكتار جايىلىم جەر تاپشى.
– ورمان قورى قۇرامىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە كەشەندى تالداۋ جۇرگىزىپ, قىسقامەرزىمدى پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ قاجەت. ورمان قورى جەرلەرىن تسيفرلىق جۇيەگە كەلتىرىپ, كاداسترعا ەنگىزۋ كەرەك. اتالعان شارالار اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋىنا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, اۋىلدىق ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى, – دەدى دەپۋتات.
ال زاكيرجان كۋزيەۆ قانت ءوندىرىسى سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەرگە توقتالىپ, جامبىل جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا شاعىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ ارقىلى بۇل تۇيتكىلدى وڭتايلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتتى. سونداي-اق دەپۋتات تاراز قانت زاۋىتىندا مەنشىك يەلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋىنا بايلانىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
– قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القاپتارى مەن ونىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى, الايدا زاۋىتتار جينالعان ءونىمدى وڭدەۋگە ۇلگەرمەي جاتىر. 2024 جىلى 1,2 ملن توننا قانت قىزىلشاسى جينالعان, بىراق ونىڭ تەك 608 مىڭ تونناسى عانا وڭدەلگەن. قالعان بولىگى نە القاپتا قالىپ قويعان, قىرعىزستانعا جونەلتىلگەن. بۇعان زاۋىتتارداعى توزعان جابدىق سەبەپ بولىپ وتىر, ولاردىڭ كەيبىرەۋى 100 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار جوسپارلانعان جاڭعىرتۋ جۇمىستارى, اسىرەسە تاراز قانت زاۋىتىندا, ءالى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسپاعان. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بيىل قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابىن 25 مىڭ گەكتاردان 17 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل فەرمەرلەرگە قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن, سەبەبى ولار مەملەكەت ۇسىنعان ۇزاقمەرزىمدى باعدارلاماعا سۇيەنىپ, تەحنيكا ساتىپ الىپ, ماماندار دايارلاعان, – دەدى ز.كۋزيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قانت سالاسى داعدارىسقا تاپ بولدى, بۇل – ءتيىمسىز جوسپارلاۋ مەن جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ ناتيجەسى. مۇنى ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. وسىعان بايلانىستى 2026 جىلعا ارنالعان قانت سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, جامبىل جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا شاعىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ كەرەك. سونداي-اق تاراز قانت زاۋىتى يەلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ قاجەت. ەگەر ءدال قازىر ارەكەت ەتپەسەك, بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالاعا باقىلاۋدى مۇلدە جوعالتىپ الامىز.