ەلىمىزدە بىلىكتى ماماندار تاپشى, ال جۇمىسقا ورنالاسا الماي جۇرگەن جاستار كوپ. ونىڭ ۇستىنە ساراپشىلار كۇننەن-كۇنگە قارقىندى دامىپ جاتقان تەحنولوگيا اسەرىنەن ءبىراز ماماندىق وزگەرىسكە ۇشىرايتىنىن بولجاپ وتىر. سەناتتا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋدا وسى ماسەلە تالقىلانىپ, ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋگە قاتىستى ۇسىنىستار جاسالدى.
900 مىڭعا جۋىق مامان قاجەت
«ەڭبەك ادامى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن ەل وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋدا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ قازىر ينجەنەرلەر, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر, اگرونومدار, ۆەتەرينارلار, باسقا دا ماڭىزدى ماماندىقتارعا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل ۇدەرىس ودان ءارى ارتا تۇسپەك.
– ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ بولجامى بويىنشا 2030 جىلعا دەيىن ەل ەكونوميكاسىنا بارلىق باعىتتا قوسىمشا 1,6 ملن ادام قاجەت بولادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزگە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمى بار 900 مىڭعا جۋىق مامان قاجەت. ال جوعارى ءبىلىمى بار ماماندارعا قاجەتتىلىك 430 مىڭ ادامدى قۇرايدى. قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى, ترانسپورت سياقتى نەگىزگى سالالاردا دا ەڭبەك رەسۋرستارىنا جوعارى سۇرانىس قالىپتاسىپ وتىر. بۇل جاعداي وڭىرلىك جانە دەموگرافيالىق دامۋدا تەڭگەرىمدىلىكتىڭ بولماۋىنان جانە اۋىلدان قالاعا كوشەتىندەردىڭ كوپتىگىنەن كۇردەلەنە ءتۇستى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە جاستار نەگىزىنەن جۇمىس كۇشى ارتىق وڭتۇستىكتەگى ءتورت وڭىردە: تۇركىستان, الماتى, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا تۇرادى. سونداي-اق الماتى مەن شىمكەنتتە دە جاستار كوپ. ال كادر تاپشىلىعىن شەشۋگە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتاتىن, ەڭبەك ميگراتسياسىن قولدايتىن كەشەندى ءتاسىل قاجەت. سونداي-اق سەنات سپيكەرى ءاربىر بەسىنشى تۇلەك ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىنىن العا تارتتى.
– بۇل جاعدايلار كادر دايارلاۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرى مەن سۇرانىستارىنا تولىق جاۋاپ بەرمەيتىنىن كورسەتەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى تەحنولوگيانىڭ دامۋى بۇكىل الەمدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ 40 پايىزىنا اسەر ەتەدى دەپ بولجاپ وتىر. دەمەك كوپتەگەن ماماندىقتىڭ ءمانى الداعى ۋاقىتتا كونتسەپتۋالدى تۇردە ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قازىر جوعارى وقۋ ورىندارى مەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىن قايتا قاراپ, ولاردى يكەمدى ەتىپ, ەكونوميكانىڭ بۇگىنگى جانە الداعى ۋاقىتتاعى قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتاۋىمىز كەرەك. وسى ماسەلەدە مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ, كاسىپورىنداردىڭ جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسى ەرەكشە ماڭىزعا يە, – دەدى م.اشىمباەۆ.
وندىرىستەگى ادام شىعىنىنا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى
سونىمەن قاتار م.اشىمباەۆ ءوندىرىس ورىندارىنداعى ادام ءولىمىنىڭ ازايماي وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ول توتەنشە وقيعالاردىڭ 44 پايىزى قاراعاندى, ۇلىتاۋ جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ورىن الىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە وندىرىستەگى ادامداردىڭ جاراقاتتانۋى مەن ءولىمى ءالى دە ازايماي وتىر. جاقىندا ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى «جومارت» كەنىشىندە بولعان قايعىلى جاعداي سوعان دالەل. 2021–2023 جىلدارى جازاتايىم وقيعالاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ولاردىڭ 80 پايىزدان استامى ءىرى جانە ورتا ونەركاسىپ ورىندارىندا بولعان. دەسەك تە, قازىرگى تاڭدا بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق بازا بار. ءتيىستى زاڭداردى دەپۋتاتتار ۋاقتىلى قابىلداپ كەلەدى. بىلتىر مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىنا اۋىستىرىلدى. وسى رەتتە زاڭنامالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, الدىن الۋ شارالارىن كەڭەيتۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل باعىتتا بيزنەس, ەڭبەك ينسپەكتسياسى جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك باسقارمالارى تاراپىنان بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز, – دەدى سەنات توراعاسى.
ال «Qarmet» اق باس ديرەكتورى ۆاديم باسين ءوندىرىس كاسىپورىندارىندا بولعان قايعىلى جاعدايلاردان ساباق الىپ, بۇل ماسەلەگە ەندى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتتى.
– جىل سوڭىنا دەيىن بىزدەگى شاحتالاردىڭ بارلىعىنا جەراستى پوزيتسيالاۋ جۇيەسىن ەنگىزەمىز. ناتيجەسىندە, جەر استىندا جۇرگەن 14 مىڭ كەنشىنىڭ ءاربىرىنىڭ قيمىلىن جەردەن باقىلاپ وتىرامىز. قازىر تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جاستار بارعىسى كەلمەيدى. ماسەلەن, بىلتىر جىلۋ ەنەرگەتيكاسى ماماندىعى بويىنشا ۇسىنىلعان گرانتقا ەلىمىزدە بىردە-ءبىر تالاپكەر تۇسكەن جوق. سوندىقتان مامانداردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جۇيەسى ءاۋ باستان كوللەدجدەردەن رەفورمالانۋى كەرەك. ايتپەسە باسەكەگە قابىلەتتى بولا الماي قالامىز, الداعى ۋاقىتتا جۇمىسسىز قالاتىن ماماندار دايارلاي بەرەمىز, – دەدى ۆ.باسين.
كاسىبي قىزمەتكەرلەر ساۋدادا ءجۇر
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ قازىر كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بار مامانداردىڭ كوبى ساۋدادا جۇرگەنىن مالىمدەدى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ مالىمەتىنشە, 856 مىڭ ادام ساۋدا جاساپ كۇن كورىپ ءجۇر. ونەركاسىپتە – 670 مىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 559 مىڭ, كولىك جانە قويما سالاسىندا 419 مىڭ ادام كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بويىنشا ەڭبەك ەتەدى.
– جۇمىسشى كاسىپتەر اراسىندا ورتاشا جالاقىنىڭ جوعارى دەڭگەيى ونەركاسىپتە – 588 مىڭ تەڭگە, قارجى سالاسىندا – 531 مىڭ تەڭگە جانە كولىك سالاسىندا – 403 مىڭ تەڭگە. ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسۋىنە كاسىپتىك-تەحنيكالىق دايارلىق ىقپال ەتەدى. كەيىنگى 10 جىلدا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بار قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى جۇمىسپەن قامتىلعان جالپى حالىقتىڭ 49 پايىزىنا جەتتى. ءوسىم – 17 پايىز. 2030 جىلعا دەيىنگى بولجامدار بويىنشا, 1,8 ملن جاس ەڭبەك نارىعىنا شىعادى. ولاردى قاجەتتى داعدىلارعا باۋلۋ ماڭىزدى. بىرقاتار وڭىردە ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ كەتۋى بايقالىپ وتىر. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالالاردا جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋىنە اكەلەدى, – دەدى ە.كوشەرباەۆ.
ال پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اساين بايحانوۆ پارلامەنتتىك تىڭداۋدا ەكى ۇسىنىس جاسادى. ول الدىمەن كوللەدج قىزمەتكەرلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ كوللەدجدەرىن 100 پايىز جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك مەنشىك نىسانىنا اۋىستىرۋدى ۇسىندى. بۇل قادام, اكىمنىڭ ايتۋىنشا, زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى.
– ەكىنشىدەن, عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىت بويىنشا ماگيستر دارەجەسىنە قوسىمشا اقى تەك مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني 39 320 تەڭگەدەي تولەنەدى. سوندىقتان وسى جىلدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قوسىمشا اقىنى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگتەرىنە دە قاراستىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى.
سۇرانىس 56 پايىز شاماسىندا
سونداي-اق پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ الداعى 6 جىلدا جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس 1,6 ملن ادامعا باعالانىپ وتىرعانىن ايتتى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بار مامان بولسا, 400 مىڭعا جۋىعى – تازا جۇمىسشى. ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا مامان اسا قاجەت بولماق.
– بۇل سالالاردا جۇمىسشى ماماندارعا سۇرانىس 56 پايىز بولادى. قۇرىلىستا سىلاقشىعا (9 758 ادام), پرورابقا (9 477 ادام), دانەكەرلەۋشىگە (7 229 ادام) سۇرانىس جوعارى بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا فەرمەرلەرگە (9 695 ادام), تراكتورشىلارعا (7 141 ادام), ءىرى قارا مال وسىرۋمەن بايلانىستى جۇمىسشىلارعا سۇرانىس جوعارى بولماق. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە دانەكەرلەۋشىلەر, تىگىنشىلەر مەن كيىم رەستاۆراتورلارى, ونەركاسىپ جابدىقتارىنىڭ سلەسارلارى, سانتەحنيكتەر مەن قۇبىر وتكىزگىشتەر قاجەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 24 614 ورتا مەديتسينالىق پەرسونال, 4 604 جەدەل جاردەم كولىگىن جۇرگىزۋشى, 4 536 فەلدشەر كەرەك بولادى. وڭىرلەر بويىنشا جۇمىسشى ماماندىقتارعا ەڭ ۇلكەن سۇرانىس قاراعاندى, تۇركىستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىندا بولادى, – دەدى ە.كوشەرباەۆ.
ال استاناداعى «تەحنولوگيالىق كوللەدج» ديرەكتورى ءلاززات رازبەكوۆا كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەردىڭ ماسەلەسىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءبىلىم بەرىپ وتىرعان كوللەدجدەر, وكىنىشكە قاراي, بۇگىن وزدەرى دايىنداعان ونىمدەرىن ەمىن-ەركىن نارىققا شىعارا الماي وتىر. وعان كەدەرگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەگى كولليزيالار, زاڭداعى قاراما-قايشىلىقتار.
ء«بىلىم تۋرالى زاڭ كوللەدجدەرگە ءوز قىزمەتىنەن تۇسكەن كىرىستەردى, ءونىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرسە, كاسىپكەرلىك كودەكس سوعان شەكتەۋ قويادى. وسى رەتتە ءوزىم جۇمىس ىستەپ وتىرعان تەحنولوگيالىق كوللەدجدىڭ جۇمىسىن مىسالعا كەلتىرەيىن. ەلۋ جىلدىق تاريحى بار تەحنولوگيالىق كوللەدج قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ ناۋبايشى ماماندىعىن اشتى. جاس مامان پروەكتىسى ارقىلى 122 ملن-عا سوڭعى ۇلگىدەگى جابدىقتارمەن ساتىپ الدىق. قازاقستانداعى ەڭ مىقتى دەگەن حاس شەبەر ناۋبايشى ماماندار كوللەدجدە جۇمىس ىستەيدى. وعان دالەل كوللەدج ستۋدەنتتەرى كەيىنگى بەس جىلدىڭ ىشىندە World Skills قالالىق ۇلتتىق چەمپيوناتتا توپ جارىپ, قازاقستاننىڭ اتىنان حالىقارالىق چەمپيوناتتارعا شىعىپ ءجۇر. مىنە, بىلتىر ءبىز فرانتسيادا مەملەكەتىندە بولدىق. بيىل دانياعا مەملەكەتىنە بارۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز. وسىنداي شەبەرلەردەن كۇندەلىكتى دايىندالىپ جاتقان كونديتەرلىك نان ونىمدەرىمىز وكىنىشكە قاراي, ىسىراپ بولىپ جاتىر», دەدى كوللەدج باسشىسى.
ءلاززات رازبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەگەر كوللەدجدەر ءوز ونىمدەرىن وزدەرى ساتىپ, تۇسكەن تابىستى كوللەدجدىڭ دامۋىنا جۇمسايتىن بولسا, بيۋدجەتكە دە ۇلكەن جەڭىلدىك بولار ەدى. وكىنىشتىسى, ولار ونىمدەرىن ساتپاق تۇگىلى, جالعا بەرىپ, تابىس تابا الماي وتىر.
«ورتا ەسەپپەن العاندا 722 كوللەدجدى الاتىن بولساق, كۇندەلىكتى ساباقتىڭ ۇستىندە دايىنداعان ونىمدەردى نارىققا شىعاراتىن بولسا, ەڭ تومەنگى مولشەرمەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 20 ملرد-تان اسا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە قارجى تۇسەدى ەكەن. ال ەندى باسەكەلەستىك قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ايتۋىنشا, كوللەدجدەردىڭ ءوز ونىمدەرىن ساتۋ ءادىل باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەدى ەكەن. الايدا بۇل ماسەلەنى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ول.