سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا سەناتورلار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە كەدەندىك باجداردى اكىمشىلەندىرۋ كەزىندەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان زاڭ نورمالارى مەن پوشتا وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋدى كوزدەيتىن زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. وتىرىستا وزگە دە ماسەلەگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى.
كەدەندىك باجدار قازىناعا قۇيىلادى
پالاتا توراعاسى الدىمەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جۇكتەگەن مىندەتتەرگە توقتالدى. ماۋلەن اشىمباەۆ ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە دامىعان, ينكليۋزيۆتى, اشىق قازاقستان قالىپتاستىرۋدا قولعا الىنعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋعا حالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالار باعدارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ سەنات قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتىپ, پالاتا جۇمىسىنىڭ الداعى باسىم باعىتتارىنا توقتالدى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ الداعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى ماڭىزدى باعىتتاردى بەلگىلەپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمالار قاتارىندا سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن رەفورمالاۋدى كوزدەيتىن جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرى بار. سونداي-اق پارلامەنت جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جونىندە تۇزەتۋلەر قابىلداۋعا ءتيىس. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن دا پىسىقتاۋىمىز كەرەك. جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا ناقتى شەشىمدەر مەن جۇيەلى جۇمىس قاجەت, – دەدى سەنات توراعاسى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا كەدەندىك اكەلىم باجدارىنىڭ سوماسىن اۋدارۋعا قاتىستى بولىكتە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. زاڭ نورمالارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە كەدەندىك باجداردى اكىمشىلەندىرۋ كەزىندەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان.
تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعانداي, زاڭدى ماقۇلداۋ ەلدىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىنە كەدەندىك باجداردىڭ ۇزدىكسىز اۋدارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پوشتا قىزمەتى رەتتەلەدى
سونداي-اق دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بايلانىس قىزمەتتەرىن كورسەتۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, كولىك جانە پوشتا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى.
زاڭ پوشتا وپەراتورلارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە پين-كود ارقىلى راستاۋ جولىمەن ءۇشىنشى تۇلعالارعا پوشتا جونەلتىلىمىن بەرۋ جانە زاڭ تالاپتارىنا سايكەس ءدارى-دارمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى تاسىمالداۋ مەن ساقتاۋ قامتىلعان. زاڭ ارقىلى پوچتوماتتاردى ورنالاستىرۋ ءتارتىبى دە ناقتىلانادى جانە «پوشتا جاشىگى» دەگەن ۇعىم الىنىپ تاستالادى. الەۋمەتتىك كومەك قۇرالدارىن ماقساتسىز پايدالانۋدى ازايتۋعا جانە ولاردىڭ قاداعالانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە «الەۋمەتتىك ءاميان» ىقپال ەتەدى. سوندىقتان زاڭعا وسى باعىتتاعى نورما دا ەنگىزىلدى.
بۇعان قوسا اتالعان سالاداعى كادر تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنىڭ شەتەلدىكتەرگە كاپيتان, كاپيتاننىڭ اعا كومەكشىسى جانە اعا مەحانيك لاۋازىمدارىنا ورنالاسۋعا تىيىم سالۋدى ودان ءارى توقتاتا تۇرۋ بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
– قارالعان زاڭ پوشتا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, كولىك جانە بايلانىس زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. تۇزەتۋلەردىڭ باسىم بولىگى پوشتا قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلىپ وتىر. پوشتا بولىمشەلەرىنىڭ شالعاي ەلدى مەكەندەردە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ەرەجەلەر دە قاراستىرىلعان. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ارنايى توقتالدى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, دارىلىك زاتتاردى مۇقتاج ازاماتتارعا پوشتا ارقىلى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. زاڭعا جەكە تۇلعالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ناقتىلايتىن تۇزەتۋلەر دە ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ ۇلتتىق پوشتا وپەراتورىنىڭ قىزمەتىن جانە باسقا دا بىرقاتار سالانى جەتىلدىرۋگە ۇلەسىن قوسپاق.
«بىلمەگەن بولىپ وتىرا بەرەمىز بە؟»
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى.
نۇرتورە ءجۇسىپ ەلىمىزدە ەرتە جۇكتىلىكتىڭ جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۋ كورسەتكىشىنىڭ ارتۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. وسىعان بايلانىستى ول رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جۇمىستى ۇلتتىق دەڭگەيدە جۇيەلەۋ جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
سەناتوردىڭ مالىمەتىنشە, كەيىنگى بەس جىلدا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۋ كورسەتكىشى شامامەن 1,5 ەسەگە ارتقان.
– بۇل ەندى پاندەميا كەزىندە باستالعان ەكەن. كەيىنگى ءتورت جىلدا بۇل ءۇردىس ءبىر دەڭگەيدە ساقتالىپ كەلە جاتىر. 2023 جىلى قارشاداي قىزدار اراسىندا 5 094 بوسانۋ فاكتىسى تىركەلگەن. بۇل سول كەزەڭدەگى جالپى تۋ كورسەتكىشىنىڭ 1,3 پايىزىن قۇرايدى. يماندىلىقتىڭ ۇياسى دەپ ەسەپتەلەتىن اۋىلدىق جەردە ەكى ەسە ارتىپ وتىر. جاپ-جاس قىزداردى قورلاۋ, ءتىپتى زورلاۋ كوبەيدى. بۇل جاعداي دا ەرتە جۇكتىلىككە اكەلەدى. بىراق كوبىنەسە مۇنداي وقيعالار جابۋلى كۇيىندە قالىپ, قىزدار ىشىنەن تىنىپ قالادى. كورسەك تە كورمەگەن بولىپ, بىلسەك تە بىلمەگەن بولىپ وسىلاي وتىرا بەرەمىز بە؟ – دەدى سەناتور.
دەپۋتات ماسەلەگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. كەيىنگى جىلدارداعى جاعداي بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ, اسىرەسە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى وكىلدەرىنىڭ ماسەلەگە بەلسەندى ارالاسۋىن تالاپ ەتەدى.
– ءبىز بۇل پروبلەماعا ايرىقشا نازار اۋدارماي بولمايدى. بۇل – وتە نازىك الەۋمەتتىك ماسەلە. بالا كوتەرەتىن جاسقا كەلگەن قازىرگى جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جاعدايى الداعى 10-15 جىلداعى تۋ مەن دەموگرافياعا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى انىق. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىنا مونيتورينگ پەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى. جاسوسپىرىمدەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ەرتە جۇكتىلىك قاۋپى, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قۇقىقتارى تۋرالى حاباردار بولۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جەدەل قولعا الۋ كەرەك, – دەدى ن.ءجۇسىپ.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وقۋ-اعارتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ, سونداي-اق وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جۇكتىلىك پەن تۋ سانىنىڭ ءوسۋ سەبەپتەرىنە ۆەدومستۆوارالىق تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەت.
سۋبسيديانىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر
ال ساكەن ارۋباەۆ مال شارۋاشىلىعىنا, ونىڭ ىشىندە تەرى مەن ءجۇندى قايتا وڭدەۋ سالالارىنا قاتىستى پروبلەمالارعا توقتالدى. دەپۋتات شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا سۋبسيديالار مەن جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ قولجەتىمسىزدىگى, مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ باعدارلامالارىنىڭ بولماۋى جانە شيكىزات ساپاسىنىڭ تومەندىگى قالىپتاسقان جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
سەناتور قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى قۋاتىنىڭ 6–26 پايىزى عانا پايدالانىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, 2023 جىلى وندىرىلگەن 2,5 ميلليون ءىرى قارا تەرىسىنىڭ تەك 8 پايىزى وڭدەۋگە جىبەرىلگەنىن, ال شيكىزاتتىڭ كوپ بولىگى وڭدەلمەگەن كۇيىندە قالعانىن ايتتى. ءجۇندى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا دا وسىنداي جاعداي, 13 كاسىپورىننىڭ تورتەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى. ال بۇل سالا اۋىلدىق جەرلەردە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ نەگىزگى كوزى عانا ەمەس, سونداي-اق ەكسپورتتىق تابىستى ارتتىرۋ مەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن الۋەتكە يە, – دەدى س.ارۋباەۆ.
سەناتور اندرەي لۋكين تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاۋلى اۋداندارىندا توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن الۋعا ارنالعان جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ جانە حابارلاندىرۋ جۇيەسىمەن قامتۋ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن ايتتى. اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە سەناتور بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى. ماسەلەن, حابارلاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ جانە ولاردى ءتيىستى تج دەپارتامەنتتەرىنىڭ بالانسىنا بەرۋ ارقىلى اتالعان جۇيەلەردى ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەگەن پىكىردە سەناتور.
عالياسقار سارىباەۆ جاساندى ينتەللەكت پەن بۇلتتى تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ جانە ۇلكەن دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەرگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى. دەپۋتات اتالعان سالاعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستارىن دا جاسادى.
– جاساندى ينتەللەكتىنى دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ, قارجى, تاعى دا باسقا ينتەگراتسيالاۋ, ماتىندىك دەرەكتەر پايدالانىلاتىن بارلىق سالالار مەن بيزنەس-ۇدەرىستە Kaz-LLM نەگىزىندەگى جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرىن قولدانۋ كەرەك. عىلىمي ورتالىقتاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنايى قارجى ءبولىپ, جاستار مەن كاسىپكەرلەر اراسىندا يدەيالاردى دامىتۋ ءۇشىن الاڭدار ۇيىمداستىرۋ كەرەك. حالىقارالىق ترافيكتى ترانزيتتەۋ مەن ساقتاۋ ءۇشىن TIER III دەڭگەيىندە بولەك دەرەك وڭدەۋ بازاسىن قالىپتاستىرۋ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەرمەن ارىپتەستىك ورناتۋ, وتاندىق مامانداردى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبە الماسۋ باعدارلامالارىنا جىبەرۋ, جاساندى ينتەللەكت تۋرالى اقپاراتتىق-اعارتۋ جۇمىستاردى جۇرگىزۋ, تەحنولوگيانىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن ىقتيمال تاۋەكەلدەرى تۋرالى قوعامعا اشىق اقپارات بەرۋگە ىقپال ەتىپ, شەشىم قابىلداۋلارىڭىزدى سۇرايمىز, – دەدى ع.سارىباەۆ.
سونداي-اق جاننا اسانوۆا ەلدە تەلەفون الاياقتارىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ كوبەيگەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ۇيالى نومىرلەردى جاسىرىن پايدالانۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن SIP-تەلەفونيانى ليتسەنزيالاناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزىمىنە قوسىپ, SIP-تەلەفونيا مەن SIM-بوكس ماشينالارىن ليتسەنزياسىز پايدالانعاندار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋعا ءتيىس.