فينليانديا سۋيتسيدپەن قالاي كۇرەستى؟

ۇلتتىق باعدارلامانىڭ جەمىسى

ەۋروستاتتىڭ مالىمەتىنشە, ەۋروپاداعى سۋيتسيد بويىنشا ەلدەر رەيتينگىندە فين­ليان­ديا – بەسىنشى ورىندا. بۇل ءتىزىمدى ليت­ۆا باس­تاپ تۇر, سودان كەيىن – لاتۆيا مەن ماجارستان.

فينليانديادا جىل سايىن ءجۇز مىڭ ادام­عا شاققاندا – 13, فرانتسيادا 14 ادام ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. گەرمانيا مەن شۆەتسيا سۋيتسيد ستاتيستيكاسىنىڭ ورتاسىندا تۇر. ءتىزىمنىڭ باسىندا تۇرعان ليتۆادا جىل سايىن ءجۇز مىڭ ادامنىڭ 30-ى سۋيتسيد جاسايدى. ياعني ليت­ۆالىقتار فيندەرگە قارا­عاندا سۋيتسيدتەن ەكى ەسە كوپ ومىرمەن قوشتاسادى. ەۋروپاداعى ەڭ از كورسەتكىش – كيپر مەن گرەكيادا.

فينليانديانىڭ Yle ۇلتتىق تەلەراديوحا­بار كومپانياسىنىڭ اقپاراتتىق سايتىنا بەر­گەن سۇحباتىندا حەلسينكي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەرككي يسومەتسيا فينليانديادا 80-جىلدارى الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلاما ازىر­لەنگەنىن ايتادى. بۇل جۇمىس ەلدەگى ءسۋيتسيدتىڭ تۇرلەرى مەن سەبەپتەرىن زەرتتەۋدەن باستالعان. ۇلتتىق باعدارلاما ازىرلەۋگە 2016 جىلى فينليانديانىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى كوميسسياسى ەلدە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ تۋرالى تالاپ قويعان. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا فين دارىگەرلەرى سۋيتسيدتىك كوڭىل كۇيى بار ناۋقاستاردى تانىپ الاتىنداي قوسىمشا دايىندىقتان ءوتۋى كەرەك. 2018 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا حەلسينكي مەن كۋوپيو قالالارىندا ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ورتالىقتارى اشىلعان. ونداعى ماماندار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا بەيىم ادامدارعا, سونداي-اق ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە تىرىسقانداردىڭ تۋىس­تارىنا مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتەدى.

ەرككي يسومەتسيانىڭ ايتۋىنشا, حالىقارا­لىق سۋيتسيد ستاتيستيكاسىندا بۇرىن كسرو قۇرامىنا كىرگەن ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرى انىق كورسەتىلگەن. بۇرىن ولار تۋرالى جەكە دەرەكتەر بولماعان.

«قوسىمشا اقپارات پايدا بولعان كەزدە, بۇل فينليانديانىڭ الەم كارتاسىنداعى ورنىن جاقسىراق انىقتاۋعا كومەكتەستى. فينليانديادا وسى كورسەتكىش بۇرىن ەۋروپاداعى ورتاشا كورسەتكىشتەردەن جوعا­رى بولعانى راس. ستاتيستيكالىق ورتا­لىقتىڭ مالىمەتى بويىن­شا, فينليان­ديادا ەڭ كوپ سۋيتسيد 80-جىل­­داردىڭ اياعىندا, يۋپپي ءداۋىرىنىڭ باسىن­دا بولعان. وسىدان كەيىن كورسەتكىش تۇراق­تى جانە كۇرت تومەندەدى», دەيدى ساراپشى.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ءسۋيتسيدتىڭ تومەندەۋى­نىڭ ناقتى سەبەبىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن حرونولوگيانى بايلانىستىرۋعا بولاتىن فاكتورلار بار.

«الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلامانى ازىرلەۋمەن قاتار فينليانديا دەپرەسسيانى ەمدەدى. ءتيىمدى تەراپيا مەن ەمدەۋدىڭ باسقا تۇرلەرى دە جاسالدى. دەپرەسسياعا قارسى شىعا­رىلعان جاڭا دارىلەردىڭ جاناما اسەر­لەرى از بولدى, سوندىقتان دارىگەرلەر ولاردى تاعايىنداۋدان قورىققان جوق. مەنىڭ ويىمشا, ءدارى-دارمەك قولدانۋ دەپرەسسيانى ەمدەۋگە كومەكتەستى. وسىلايشا, فينليانديادا سۋيتسيد ازايدى», دەدى فين عالىمى.

كەيبىر ساراپشىلار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ­دىڭ سەبەبىن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن نەمەسە جىل مەزگىلىمەن بايلانىستىرادى. الايدا ەرككي يسومەتسيا مۇنى جوققا شىعار­مايتىنىن, بىراق ولار ءسۋيتسيدتىڭ سەبەبىنە جاتپايتىنىن ايتادى.

«ماسەلەن, 1930 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە ءسۋيتسيدتىڭ ءوسۋى بايقالمادى. 90-جىل­دارداعى داعدارىس كەزىندە دە كوپتەگەن فين كۇيزەلىسكە ۇشىرادى, جۇمىسى­نان ايىرىلدى. وسى جىلدارى سۋيتسيد كوبەيەدى دەپ كۇتكەنىمىز دە جاسىرىن ەمەس, الايدا كەرىسىنشە ازايدى. ەگەر قوعام داعدا­رىس كەزىندە تۇرعىنداردى قولداسا, سۋيتسيد از بولاتىنى ءسوزسىز. مىسالى, 2008 جىلى ورىن العان داعدارىس كەيبىر ەۋروپا ەلدە­رىن­دەگى سۋيتسيد ستاتيستيكاسىنا اسەر ەتتى, سكان­ديناۆيادا سول كۇيى قالدى», دەدى ساراپشى.

فين عالىمى ءسۋيتسيدتىڭ دالەلدى فاكتى­لەرىنە دە توقتالدى. ايتالىق, ەر ادامدار ايەلدەرگە قاراعاندا ومىرمەن كوبىرەك ەسەپ ايى­رىسادى, سولتۇستىك فينليانديادا وڭتۇستىككە قاراعاندا سۋيتسيد ارەكەتى باسىم. سونداي-اق ءسۋيتسيدتىڭ جارتىسىنا جۋىعى ماساڭ كۇيدە بولاتىن زاتتاردى, ەسىرتكى قولدانۋدان جانە الكوگول ىشۋدەن بولادى.

گەرمانيادا دا جاعداي كۇردەلى

ال گەرمانيادا بىلتىر سۋيتسيد سانى ارتقان. ەندى بيلىك قوعامدى بۇل كەسەلمەن كۇرەسۋگە شاقىرىپ وتىر. جالپى, گەرمانيادا جول اپاتى, ادام ءولتىرۋ, ەسىرتكى تۇتىنۋدان ەمەس, وزىنە قول جۇمساۋدان قايتىس بولاتىن­دار كوپ. ماسەلەن, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جونىن­دەگى ەلدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسى (NaSPro) كورسەت­كەندەي, 2023 جىلى گەرمانيادا 10 304 ادام سۋيتسيد جاساعان. بۇل – كەيىنگى 19 جىلداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. Statista پورتالىنىڭ دەرەگىنە قاراساق, 2022 جىلى سۋيتسيد سانى 1,8%-عا, ءبىر جىل بۇرىن 11,8%-عا تومەندەگەن.

«زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, سۋيتسيدكە بەيىم ادامدار ولگىسى كەلمەيدى, ولار بەلگىلى ءبىر جاعدايعا ءتوزىپ ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى. بۇل تۇجىرىم سۋيتسيدپەن كۇرەس شارالارى كەزىندە نەگىزگە الىنۋى كەرەك», دەگەن پىكىردە نەمىس ساراپشىسى ۋتە لەۆيتسكا. ول گەرمانيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى كارل لاۋتەرباحتى ۋادە ەتىلگەن ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ءالى ۇسىنباعانىن سىنعا الدى.

«قوعام سۋيتسيد ماسەلەسىنىڭ اۋقىمىن ءالى تۇسىنگەن جوق. اۋرۋ, اقشا جەتىسپەۋشىلىگى, جاقىن ادامىنان ايىرىلۋ, قۇرداستارىمەن پروبلەمالار, جاۋاپسىز ماحاببات پەن زورلىق-زومبىلىق – كەسەلدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى. سۋيتسيد تۋرالى ويلار – كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ سالدارى. ادامنىڭ پروبلەماسىمەن بولىسەتىن ەشكىمى بولماعان كەزدە, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتى – ونىڭ ىشكى كۇيزەلىسىنە جاۋاپ بەرەتىن جالعىز جولى», دەيدى نەمىس ساراپشىسى مايكل ۆيتتە.

سۋيتسيد گەرمانيا ەكونوميكاسىنا ايتار­لىق­تاي زيان كەلتىرىپ وتىر. جىل باسىن­داعى ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, وندا جىل سايىن 100 مىڭنان اسا ادام ءوز ومىرىنە بالتا شابۋ­عا ارەكەتتەنەدى. ال شۇعىل مەديتسينالىق كومەك­كە, ەمدەلۋگە جانە پوليتسيا جۇمىسىنا كەتەتىن شىعىنداردىڭ قۇنى 178 ملن ەۋرونى قۇرايدى. ال ەگەر اۋرۋحانادا جاتىپ ەم قابىلدايتىن بولسا, وندا بۇل سوما 300 ملن ەۋروعا دەيىن بارادى.

جالپى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, الەمدە ءوز-وزىنە قول جۇمساپ, جىل سايىن 1 ميلليوننان اسا ادام قازا بولادى. بۇل ءتىپتى قاقتىعىس, قىلمىس جانە شابۋىلداردان قايتىس بولاتىنداردان كوپ. ءسۋيتسيدتىڭ باسىم بولىگى شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە تىركەلگەن, وڭتۇستىك امەريكادا جانە مۇسىلمان ەلدەرىندە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا تىرىساتىن جاعدايلار از.

ال ەلىمىزدە كۇن سايىن 10 ادام سۋيتسيد جاساۋعا بەل بۋادى. ومىرمەن قوشتاسۋعا شەشىم قابىلداعانداردىڭ نەگىزگى بولىگىن 30 جاستان اسقاندار قۇرايدى. قۋانىشتىسى, بالالار اراسىندا سۋيتسيد تومەن. ەلىمىزدە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 18,1-گە جۋىق. بۇل – ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا ەداۋىر جوعارى كورسەتكىش.