«التىن عاسىر» قانداي جاڭالىقتارمەن باستالدى؟

ميللياردەرلەر – قۇرمەتتى مەيمان

كاپيتوليگە دونالد ترامپ دجو بايدەنمەن بىرگە كەلدى. سالتاناتتى ءىس-شاراعا كەلگەن شەتەلدىك مارتەبەلى مەيمان­دار­دىڭ ىشىندە يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى دجوردجيا مەلوني, ارگەنتينا پرە­زي­دەنتى حاۆەر ميلەي, قىتاي ۆيتسە-پرەزيدەنتى حان چجەن بار. سال­تا­ناتتى راسىمگە «تەحنووليگارحتار» دا شا­قىرىلعان. اتاپ ايتقاندا «Tesla» جانە «SpaceX» كومپانيالارىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەلون ماسك, Meta باس ديرەكتورى مارك تسۋكەربەرگ, «Amazon» نەگىزىن قالاۋشىسى دجەفف بەزوس, UFC باسشىسى دانا ۋايت پەن  «Louis Vuitton Moët Hennessy» كومپانيا توبىنىڭ پرەزيدەنتى بەرنار ارنو قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتى دونالد ترامپقا جەدەلحات جولداپ, ونى 20 قاڭتاردا ۆاشينگتوندا وتكەن ۇلىقتاۋ راسىمىندە اقش پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە كىرىسۋىمەن قۇتتىقتادى. جەدەلحاتتا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەنەرگەتيكا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى تابىستى داميتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن.

TikTok-تى قولداعان پرەزيدەنت

ۇلىقتاۋ راسىمىنەن كەيىن ترامپ ەڭ الدىمەن راقىمشىلىق جاساۋعا قاتىستى جارلىققا قول قويدى. ول 2021 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا كاپيتولي شابۋىلىنا قاتىس­قان جۇزدەگەن ادامعا كەشىرىم بەردى. ەسكە سالساق, ترامپتىڭ جاقتاستارى بايدەننىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە جول بەرمەۋگە تىرىسىپ, ۆاشينگتوندا تارتىپسىزدىك جاساعان ەدى. «ولار بۇگىن بوستاندىققا شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, ءاربىرى وسىنى كۇتىپ وتىر. شامامەن 1 500 ادام», دەدى د.ترامپ. كەيىنىرەك امەريكالىق باق ءىس جۇزىندە 1 600-گە جۋىق ادامعا كەشىرىم جاسالعانىن تاراتتى.

بۇدان سوڭ تىيىم سالىنعان TikTok-تى قايتا جانداندىرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى. اقش-تا اتالعان الەۋمەتتىك جەلى ەندى عانا جۇمىسىن جالعاستىرعان ەدى. اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىن ۇناتاتىنىن, ونى ساقتاۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى. «شىنىم­دى ايتسام, بىزدە تاڭداۋ جوق, ونى ساقتاۋ كەرەك. بۇل – كوپتەگەن جۇمىس ورنى. ءبىز ءوز بيزنەسىمىزدى قىتايعا, سونداي-اق وزگە ادامدارعا بەرگىمىز كەلمەيدى», دەدى د.ترامپ.

سونداي-اق يمپورتتىق ونىمدەرگە تاريف ەنگىزۋ, مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ, ينفلياتسيا جانە زاڭسىز ميگرانتتارمەن كۇرەس ماسەلەسى دە پرەزيدەنتتىڭ باستى نازارىندا. سونىمەن قاتار ترامپ مەكسيكا شەكاراسىندا توتەنشە جاعداي جاريالاپ, ددۇ مەن پاريج كليماتتىق كەلىسىمدەرىنەن شىقتى. ەندى اقش-تا تەك ەكى جىنىس – ەرلەر مەن ايەلدەر مويىندالادى, كانادا مەن مەكسيكاعا قاتىستى باج سالىعى ەنگىزىلدى. مەكسيكا شىعاناعىنىڭ اتى «امەريكالىق» دەپ وزگەرتىلىپ, سولتۇستىك امەريكانىڭ ەڭ بيىك تاۋى دەنالي ماك-كينلي بولىپ بايىرعى اتاۋى قايتارىلدى. ول اقش-تىڭ 25-پرەزيدەنتى ۋيليام ماك-كينليدىڭ قۇرمەتىنە اتالعان, ترامپ ونىڭ تاريفتىك ساياساتىنا ءتانتى بولىپ, قۇرمەت تۇتادى. ەسكە سالساق, تاۋدىڭ اتاۋى 2015 جىلى باراك وبامانىڭ تۇسىندا وزگەرتىلگەن ەدى.

امەريكا ازاماتتىعى بەرىلمەيدى

سونىمەن قاتار د.ترامپ ميگرانت­تار­­دىڭ اقش-تا تۋعان بالالارىنا امەريكا ازاماتتىعىن بەرۋدى توقتاتۋدى بۇيىردى. يمميگراتسيا جانە كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتى (ICE) تۇراقتى تۇردە زاڭسىز ميگرانتتاردى ۇستاپ, دەپورتاتسيالايدى. قازىر چيكاگو قالاسىندا زاڭسىز شەتەلدىك تۇرعىندارعا قارسى رەيد جۇرگىزىلىپ جاتىر. «Wall Street Journal» حابارلاۋىنشا, لوس-اندجەلەس, نيۋ-يورك, دەنۆەر مەن مايامي دە قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. اقش-تا ۇزاق جىلدار تۇرىپ, جۇمىس ىستە­گەن جانە قىلمىستىق تاريحى جوق ادامدارعا دا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. زاڭسىز ميگرانتتار ءجيى تابىس تاباتىن امەريكالىق قۇرىلىس كومپانيالارى تەكسەرىلمەك. كاليفورنياداعى مەكسيكالىق اۋىلشارۋا­­­­شىلىق جۇمىسشىلارىنا قولداۋ كور­سەتەتىن «Centro Binacional para el Desarrollo Indígena Oaxaqueño» كومپا­نيا­سىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سارايت مارتينەس «Reuters» اگەنتتىگىنە جۇ­مىس­­شىلاردىڭ قاتتى قورقىپ جات­قانىن ايتتى. الايدا اتالعان رەيدتەر جەر­گى­لىكتى جانە ايماقتىق شەنەۋنىكتەرگە اي­تار­­لىق­تاي قيىندىق تۋعىز­عالى وتىر. ويتكەنى ۇستالعان زاڭسىز يمميگرانتتاردى ءبىر جەردە ۇستاۋعا ءماج­بۇر بولادى, ال ولاردى ورنالاستىرۋ ورىندارى وتە شەك­تەۋلى.

سونداي-اق اقش باسقا ەلدەرگە كو­مەك بەرۋدى 90 كۇنگە توقتاتتى. «Reuters» اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, مۇندا حالىق­ارا­لىق دامۋ ماقساتىندا كورسەتىلەتىن كومەك تۋرالى ايتىلىپ وتىر. ءۇش اي ىشىن­دە تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, كومەك كورسەتۋ جاڭا اكىمشىلىكتىڭ ساياسي ماقساتتارىنا سايكەس كەلەتىنى انىقتالماق.

د.ترامپ ۇلىقتاۋ كەزىندە ءوزىنىڭ بىتىمگەر ەكەنىن مالىمدەدى. پرەزيدەنت «بىتىمگەر جانە بىرىكتىرۋشى بولىپ وتىر­­عانىمدى ماقتان تۇتامىن», دەدى. سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ول بىرنەشە رەت ۋكراي­نا­داعى قاقتىعىستى ءبىر كۇندە اياق­­تاي­مىن دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. كەيىن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ول بۇل ماسەلە شامامەن التى ايعا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ قالدى. ترامپتىڭ كەڭەسشىلەرى ۋكراينا­داعى قاقتىعىستى توقتاتۋ جوسپارىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ازىرلەپ تە بەردى. جالپى العان­دا, ولار قاقتىعىستى توقتاتۋدى جانە كيەۆتىڭ ناتو-عا كىرۋىن كەيىنگە قالدىرۋ­دى كوزدەيدى.

«Washington Post» گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ترامپ بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ الۋانتۇرلىلىك, تەڭدىك جانە ينكليۋزيا تاجىريبەلەرى تۋرالى ساياساتىنا قارسى شەشىم قابىلدايدى. سونىمەن قاتار ول ەسىرتكى كارتەلدەرىن شەتەلدىك تەرروريستىك ۇيىمدار دەپ جاريالاعان.

اقۇيگە كەلگەنگە دەيىن ترامپ تاعى دا «Capital One Arena» كەشەنىندە جاقتاس­تا­رىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى, وندا ول 10-عا جۋىق جارلىققا قول قويعان. ولار­دىڭ قاتارىندا اقش-تىڭ 46-پرە­زيدەنتىنىڭ كۋبانى تەرروريزمگە دە­مەۋشى ەلدەردىڭ تىزىمىنەن شىعارۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ كۇشىن جويۋ, ونىڭ «جاسىل» باستامالارىن توقتاتا تۇرۋ, بارلىق فەدەرالدى شەنەۋ­­­نىك­تى Covid-19-عا قارسى ۆاك­تسينالاۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ كۇشىن جويۋ بار.

اقش بۇقارالىق اقپارات قۇرالدا­رى­نىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان جارلىقتىڭ قانشاسى كومەكتەسەتىنى ءالى بەلگىسىز, ويتكەنى كوپتەگەن باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا قاراجات كونگرەسستەن بولىنەدى. ماسەلەن, يزرايل مەن مىسىر سياقتى ەلدەردى قول­داۋ ۇزاق مەرزىمگە نەگىزدەلگەن جانە كەي­بىر جاعدايلاردا كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەرمەن رەتتەلەدى.