ءار جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك بەيبىتشىلىك كۇنىن اتاپ وتەدى. الايدا قازىر جاھاندىق قاقتىعىستار ۇرەيلى قارقىنمەن ءورشىپ بارا جاتىر. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك ەكى جىلدان اسا ۋاقىت بويى جالعاسىپ كەلەدى. يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسى ليۆانعا, ودان قالدى يرانعا, اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق تا بار. بۇل ارينە ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى, گەوساياسي باسەكەلەستىك پەن زورلىق-زومبىلىقتى كۇشەيتىپ, بارلىق ايماقتى تۇراقسىزداندىرادى. قاقتىعىستاردىڭ ورشۋىنە ودان ءارى جول بەرمەۋ ءۇشىن ەلدەر ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ باسقا مودەلىن قاراستىرۋى كەرەك. بۇعان قازاقستاننىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى مىسال بولا الادى.
مايكل روسسي,
نيۋ-دجەرسيدەگى راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) قىزمەتكەرى
الەمدە تەپە-تەڭدىك ساقتاۋ ماڭىزدى
قازاقستان وسى ورايدا قىزىقتى كەيس-ستادي ۇستانىپ ءارى ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ تەڭدەستىرىلگەن جانە دايەكتى بەيبىت سىرتقى ساياساتى كوپۆەكتورلى ساياسات رەتىندە سيپاتتالعان. بۇل ەلگە ىشكى جانە ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى تۇراقتىلىق قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىندا جانە استانادا ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ باستاماسىندا كورىنىس تاپقان, كونفەسسياارالىق ديالوگ پەن بەيبىتشىلىككە ىقپال ەتەتىن بىرلىك پەن ەتنيكالىق كەلىسىمگە دەگەن ادالدىعىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. سولتۇستىگىندە رەسەيمەن, شىعىسىندا قىتايمەن كورشىلەس جاتقان قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى شاعىن جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ تۇراقتىلىعى تومەندەپ, بارعان سايىن كوپپوليارلى جاھاندىق ءتارتىپتى قالاي باسقارامىز دەگەندەرگە ماڭىزدى ساباق بەرەدى.
قازاقستاننىڭ 90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعىنان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قالىپتاسقان سىرتقى ساياساتى رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋروپالىق وداقتى قوسا العاندا, ءتۇرلى جاھاندىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, قازاقستان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرامىنداعى ەل. سونىمەن قاتار 2015 جىلى قول قويىلعان كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ (EPCA) بولىگى رەتىندە ەو-مەن قارىم-قاتىناستى دامىتىپ جاتىر. قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي كۇن تارتىبىندە بىردە-ءبىر دەرجاۆانىڭ ۇستەمدىك ەتپەۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, گەوساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان, ىنتىماقتاستىق بايلانىستارىن ورناتتى. بۇل ءتاسىل قازاقستاننىڭ ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ نىسانىنا اينالۋىنا جول بەرمەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ويتكەنى ىقپالدى كورشىلەر ەلدى قاقتىعىستارعا نەمەسە باسەكەلەستىككە وڭاي تارتۋى مۇمكىن. الايدا ماسكەۋمەن دە, بەيجىڭمەن دە بەرىك قارىم-قاتىناستى ساقتاي وتىرىپ, سونداي-اق باتىس ەلدەرىمەن بايلانىستى نىعايتا كەلىپ, قازاقستان ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قاقتىعىستارىنان بويىن اۋلاق ۇستادى. ونىڭ ورنىنا ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ باعىتى بويىنشا دا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا دا قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدانى جەڭىلدەتتى. قازاقستاننىڭ تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتى جانە ونىڭ كۇردەلى حالىقارالىق ديناميكانى باعدارلاي ءبىلۋ قابىلەتى ەلدىڭ 2017–2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى ەتتى, وعان ۇيىم سەنىم ءبىلدىردى. ول ورتالىق ازيادان وسى لاۋازىمدى اتقارعان العاشقى ەل بولدى. قازاقستان سياقتى ورتا دەرجاۆالار ءۇشىن ديپلوماتيانىڭ بۇل ءتۇرى – ءىرى ەلدەردىڭ «بالەسىنەن» اۋلاق بولۋدىڭ باستى قۇرالى. اقش, قىتاي جانە رەسەي اراسىنداعى جاھاندىق باسەكەلەستىك كۇشەيگەن سايىن ولار كوپتەگەن ەلدى ءبىر تاراپقا قوسىلۋعا ۇگىتتەيدى. الايدا قازاقستان مىسالى كورسەتكەندەي, ديپلوماتيالىق جولدى اشىق ۇستانۋ ارقىلى ەلدەر اۆتونومياسىن ساقتاي الادى جانە ءوز مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتپەيتىن قاقتىعىستارعا قوسىلماي قارسى تۇرا الادى.
ايماقتىق بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوسىپ كەلەدى
قازاقستان ءوزىنىڭ بەيتاراپتىلىق ارەكەتىنەن باسقا, ورتا دەرجاۆالاردىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياداعى ءرولىن تانىتىپ, ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ول ءوزىنىڭ بەيتاراپ ۇستانىمىن پايدالانا وتىرىپ, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاقتىعىستارداعى كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇسىندى. بىزگە ءمالىم مىسالدىڭ ءبىرى – سيريا بويىنشا استاناداعى بەيبىت كەلىسسوزدەر. وندا قازاقستان 2017 جىلدان بەرى سيريا ۇكىمەتى, وپپوزيتسيالىق توپتار جانە رەسەي, يران, تۇركيا سەكىلدى حالىقارالىق مۇددەلى تاراپتار اراسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ كەلەدى. سيرياداعى ىشكى قاقتىعىس تولىق شەشىلمەگەنىمەن, قازاقستاننىڭ بەيتاراپ ۇستانىمى وعان وسى كەلىسسوزدەردىڭ قوجايىنى رەتىندە ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىلتىر قازاقستان ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇسىندى. كەلىسسوزدەر شيەلەنىستى جەڭىلدەتۋگە جانە بۇرىننان كەلە جاتقان قاقتىعىسقا قاتىسقان ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ازەربايجان قازاقستاننىڭ باكۋ مەن ەرەۆان اراسىندا بەيبىتشىلىك كەلىسىمى بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قابىلدادى.
سونىمەن قاتار قازاقستان بۇعان دەيىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كەلىسسوزدەرگە دە ءوز الاڭىن ۇسىندى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋكراينادا بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءالى دە بار ەكەنىن ايتتى.
قازاقستان – يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاقتاۋشىسى. 1991 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلىپ, الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقاننان كەيىن قازاقستان الەمدىك ارەنادا تاراتپاۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. ەل جىل سايىن 29 تامىزدا اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس كۇنىن بەلگىلەۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. ەكى ءىرى جاھاندىق يادرولىق دەرجاۆا امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن رەسەي اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتا دەرجاۆالاردىڭ وسى قارۋدان تۋىندايتىن جاھاندىق قاۋىپتى ازايتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسۋى وتە ماڭىزدى. ءىرى دەرجاۆالاردىڭ جاقىن ارادا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا ۇمتىلۋى ەكىتالاي بولسا دا, كىشىگىرىم ەلدەر جاھاندىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا اسەر ەتىپ, يادرولىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك), ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان پلاتفورما سياقتى باستامالار ارقىلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ كەلەدى. بۇل ەل ءۇندىستان مەن پاكىستان سياقتى ساياسي قارسىلاستارى بار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن (شىۇ) قوسا العاندا, ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردى باسقاردى. دەگەنمەن بارلىق تاراپپەن وڭ قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا قازاقستان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا بىرنەشە قۇجاتقا قول قويۋعا مۇرىندىق بولىپ, ءتۇرلى گەوساياسي مۇددەلەردى باعدارلاۋ قابىلەتى بارىن تاعى دا كورسەتتى.
بەيتاراپتىلىقتىڭ وڭ اسەرى
قازاقستاننىڭ ۇستانىپ وتىرعان بەيتاراپ ساياساتى وڭ بولعانىمەن, ونىڭ پروبلەمالارى دا جوق ەمەس. جاھاندىق قاقتىعىستاردىڭ كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە بەيتاراپتىقتى ساقتاۋ قيىن بولۋى مۇمكىن, اسىرەسە ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قىسىمى كۇشتى بولسا. مىسالى, قازاقستاننىڭ رەسەيگە جاقىندىعى پروبلەما تۋعىزباي قويمايدى, ويتكەنى ماسكەۋ ايماققا ىقپال ەتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ۇستەمدىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وسى ىقپالدى كورشىمەن بايلانىسىن نىعايتۋعا يتەرمەلەيدى. دەگەنمەن بۇل ءتاسىلدىڭ ارتىقشىلىقتارى باسىم. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى وعان كورشىلەرىنىڭ گەوساياسي امبيتسيالارىنا ارالاسپاي, ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك كۇش-جىگەرىندە سىندارلى ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك بەردى. اقش, قىتاي نەمەسە رەسەي سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ بەيتاراپ سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ولاردىڭ گەوساياسي امبيتسيالارى مەن ستراتەگيالىق مۇددەلەرى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگىنە اكەلىپ سوقتىرادى, بۇل ولاردىڭ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن باسەكەلەستىككە قاراي ۇمتىلۋىندا جاتىر. ال شاعىن مەملەكەتتەر مەن ورتا دەرجاۆالارعا كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا ستراتەگياسىن جۇرگىزۋ ءتيىمدى. سەبەبى مۇنداي ەلدەر ىنتىماقتاستىققا اشىق بولىپ, وزدەرىنىڭ اۆتونومياسىن قورعاي الادى, ايماقتىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسا الادى جانە جاھاندىق قاقتىعىستاردا دەلدال رەتىندە ارەكەت ەتە الادى. ەگەر كوپتەگەن ەل وسى جولمەن جۇرسە, ولار تۇراقتى حالىقارالىق ءتارتىپتى قۇرۋعا كومەكتەسە الار ەدى.
دايىنداعان –
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»