تۇرعىن ءۇي كودەكسى – بىرەگەي مۇمكىندىك

ەكەۋىنىڭ دە وزىنە ءتان ارتىق جانە كەم تۇستارى بار. تۇك-ءتى باسقارۋشىلاردا تاجىري­بە بار, الايدا قولاستىنداعى ۇيلەردىڭ اق­شاسىن ءبىر شوتتا ۇستاۋى ونىڭ كەمشىلىگى بولىپ تۇر. ميب-تە بىرقاتار ارتىقشىلىق بار, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە – تاۋەلسىزدىگى. تۇرعىندار ءوز ۇيلەرىن باسقارۋدا تولىق ەركىندىككە يە. ەكىنشىدەن, جينالعان بارلىق قاراجات تەك وسى ۇيگە جۇمسالادى, تۇرعىندار ونى قاداعالايدى. ۇشىنشىدەن, شەشىم قابىلداۋ جەڭىل. جوندەۋ جۇمىستارى نەمەسە باسقا شارالار بويىنشا شەشىمدى تۇرعىندار وزدەرى قابىلدايدى. كەمشىن تۇسى دا جوق ەمەس. بەلسەندى تۇرعىنداردىڭ ازدىعى, تاجىريبەنىڭ جەتىسپەۋى, باسقارۋشىلاردىڭ قارجىلىق جانە قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنىڭ جەتىسپەۋى باسقارۋ تيىمدىلىگىن تومەندەتۋى مۇمكىن.

ءوز تاجىريبەمدە ميب قۇرۋعا قاتىسىپ, جالپى جينالىستى ۇيىمداستىردىم. سوندا تۇرعىندار بەلسەندىلىگىنىڭ تومەن ەكەنىن بايقادىم. قاتىسۋشىلاردى جيناۋ, بەلسەندىلەردى تابۋ جانە توراعانى انىقتاۋ قيىن بولدى. كوبى ءۇيدى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە ارالاسقىسى كەلمەيدى نەمەسە جاۋاپكەرشىلىك الۋدان باس تارتادى. تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ميب پەن تۇك توراعالارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. الايدا ول كادر تاپشىلىعىنا دا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سەبەبى ەشكىم از جالاقىعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەيدى. سوڭعى كەزدە تۇرعىن ءۇي قاتىنىستارىن رەتتەيتىن بىرنەشە قۇقىقتىق اكتى دايىندالىپ, ەنگىزىلىپ جاتىر. بىراق سونىڭ بارلىعىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ءبىر عانا كودەكسپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مىسالى, ول كەشەندى قۇجات ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋى ءۇشىن كەزەككە تۇرۋى, ولاردىڭ ساناتتارىن بەلگىلەۋ, ءارتۇرلى تۇرعىن ءۇي سۋبسيدياسىن, يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا جەڭىلدىك الۋ ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋ, كوپپاتەرلى ۇيلەردى باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ, تۇرعىن ءۇي جالداۋ شارتتارىن جاساسۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى بويىنشا سوتقا جۇگىنۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. جالپى, بىزدە تۇرعىندار قۇقىعىن قورعاۋ, تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋ جانە تۇرعىن ءۇي سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتىلەر ۇنەمى جەتىل­­دىرىلىپ كەلەدى. الايدا كوپتەگەن زاڭنىڭ شا­شى­راڭقى قابىلدانۋى, ناقتى ءبىر جۇيەنىڭ بولماۋى تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن تولىق شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسى تۇرعىدا تۇرعىن ءۇي سالاسىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇجات – تۇرعىن ءۇي كودەكسىن قابىلداۋ قاجەتتىلىگى ەرەكشە ماڭىزدى. تۇرعىن ءۇي كودەكسى – تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى بارلىق قاتىناستى جۇيەلى تۇردە رەتتەيتىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتىن ايقىندايتىن كەشەندى قۇجات.

1992 جىلى قابىلدانعان جوعارعى كەڭەستىڭ تۇرعىن ءۇي كودەكسىنىڭ ورنىنا 1997 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭ تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ, كوممۋنالدىق قىزمەت, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جانە باسقارۋ سياقتى سالالاردى قامتىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ۇيگە قاتىستى قۇقىعى مەن مىندەتىن رەتتەيدى. جاقىندا تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋعا قاتىستى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ كوبىنە سالالىق زاڭ رەتىندە قولدانىلادى. بۇل زاڭ تۇرعىن ۇيگە قاتىستى نەگىزگى قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى عانا ايقىندايدى جانە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا زاڭدار مەن قاۋلىلار قابىلدانۋى مۇمكىن. ال تۇرعىن ءۇي كودەكسى – بۇل تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىن تۇتاستاي رەتتەيتىن كەشەندى ءارى جۇيەلەنگەن قۇقىقتىق قۇجات. ەلىمىزدە مۇنداي كودەكستىڭ قابىلدانۋى ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ۇيگە قاتىستى قۇقىقتارىن قورعاۋعا, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىن جۇيەلى رەتتەۋگە جانە مەنشىك يەلەرى مەن جالعا الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاپونيا, رەسەي, سينگاپۋر سياقتى ەلدەردە ارنايى «تۇرعىن ءۇي كودەكسى» قولدانىلادى. مۇنداي كودەكس مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن جەڭىلدەتەدى, تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرۋ, سۋبسيديا الۋ, يپوتەكالىق جەڭىلدىك جانە تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ ءتارتىبىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرەدى. بىزدە دە تۇرعىن ءۇي كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنىڭ بارلىق سالاسىن بىرەگەي جانە جۇيەلى تۇردە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.