ريو-دە-جانەيرودا «ۇلكەن جيىرمالىق» (G20) ەلدەرىنىڭ ءسامميتى اياقتالدى. وعان قاتىسۋشىلار الەمدەگى اشتىققا قارسى اليانس قۇرىپ, قورىتىندى كومميۋنيكەدە ۋكراينا مەن تاياۋ شىعىستاعى بەيبىتشىلىككە شاقىردى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان سامميتتە برازيليا توراعالىعىن اياقتاپ, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنا ەستافەتانى رەسمي تۇردە تاپسىردى. فورۋمدا نەگىزىنەن كەدەيلىك پەن تەڭسىزدىككە قارسى كۇرەس, ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋ, سونداي-اق جاھاندىق حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى (بۇۇ, حۆق جانە دسۇ) رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ءىس-شاراعا بارلىعى 42 ەل قاتىستى, G20-نىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنەن باسقا انگولا, بوليۆيا, مىسىر, ءباا, مالايزيا جانە ۆەتنام وكىلدەرى شاقىرىلعان. بيىل رەسەي دەلەگاتسياسىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ, قىتاي دەلەگاتسياسىن سي تسزينپين باسقاردى. برازيلياعا اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى كير ستارمەر, فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون, گەرمانيا كانتسلەرى ولاف شولتس, تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەردوعان جانە ەۋروكوميسسيانىڭ باسشىسى ۋرسۋلا فون دەر لەيەن كەلدى.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا كوشباسشىلار 85 تارماقتان تۇراتىن بىرلەسكەن كومميۋنيكەگە قول قويدى, ەكەۋى ۋكراينا مەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستارعا ارنالعان. قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بارلىعى دا 2015 جىلى بۇۇ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ (COP28) قورىتىندىلارى بويىنشا ازىرلەنگەن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا, پاريج كەلىسىمىنە سايكەس تازا جانە قولجەتىمدى ەنەرگەتيكاعا كوشۋدى جەدەلدەتۋگە مىندەت الدى. الايدا قۇجاتتا قازبا وتىنىنان باس تارتۋ جوسپارلارى تۋرالى ايتىلمايدى. نەگىزى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ رەفورمالارىنا ارنالعان قورىتىندى كومميۋنيكە بولىمىندەگى ماسەلەلەر كوبىنە بريكس ۇسىنىستارىمەن سايكەس كەلەدى دەيدى Bloomberg ساراپشىلارى. G20 كوشباسشىلارى افريكا, لاتىن امەريكاسى جانە ازيا ەلدەرىن قوسىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتۋگە شاقىردى. ولار سونداي-اق مەملەكەتتەر اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن جۇيەسىن قۇرۋ ماقساتىندا دسۇ-نى رەفورمالاۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى.
سامميت اياسىندا برازيليانىڭ باستاماسىمەن اشتىق پەن كەدەيلىككە قارسى جاھاندىق اليانس قۇرىلاتىن بولدى. فورۋمنىڭ اشىلۋىندا برازيليا پرەزيدەنتى لۋلا دا سيلۆا, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, 2024 جىلى الەمدە 733 ميلليون ادام اشتىق پەن كەدەيلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«اشتىق پەن كەدەيلىك تاپشىلىقتان نەمەسە تابيعي قۇبىلىستاردان تۋىندامايدى, بۇل – ادامزاتتىڭ ەداۋىر بولىگىن وقشاۋلاۋعا يتەرمەلەيتىن ساياسي شەشىمدەردىڭ ناتيجەسى. ءبىز بۇل اپاتتى توقتاتۋىمىز كەرەك», دەدى برازيليا باسشىسى. G20-نىڭ بارلىق تۇراقتى مۇشەسى, سونداي-اق 26 حالىقارالىق ۇيىمداردى قوسقاندا 81 ەل بۇل ۇسىنىستى بىردەن ماقۇلداعان.
برازيليالىق «Folha de S.Paulo» ءباسپاسوزىنىڭ مالىمەتىنشە, سامميت قارساڭىندا اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ وكىلدەرى دەكلاراتسيا جوباسىنا رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى ارەكەتتەرىن ايىپتايتىن تارماقتاردى قوسۋدى تالاپ ەتكەن, ال جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ كەيبىر قاتىسۋشىلارى ءيزرايلدىڭ گازاداعى ارەكەتتەرىن سىناعان ەرەجەلەردى قوسۋعا شاقىرعان. تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىسقا ارنالعان ەرەجەدە G20 باسشىلارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ №2735 قارارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس گازا سەكتورىندا, سونداي-اق ليۆاندا اتىستى توقتاتۋدى ءبىراۋىزدان قولدايتىنىن اتاپ وتكەن. دەكلاراتسيا ماتىنىندە «پالەستينالىقتاردىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋ قۇقىعى» جانە «ەكى مەملەكەت» قاعيداتى بويىنشا جانجالدى شەشۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ەنگىزىلگەن. توپ جەتەكشىلەرى گازا سەكتورىنداعى گۋمانيتارلىق جاعدايعا جانە ليۆانداعى قاقتىعىسقا قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ايماققا گۋمانيتارلىق كومەكتى كەڭەيتۋگە شاقىردى. سونىمەن قاتار كومميۋنيكەدە قاقتىعىستارعا بايلانىستى بارلىق مەملەكەت بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا سايكەس ارەكەت ەتۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن نەمەسە ساياسي تاۋەلسىزدىگىن بۇزاتىن ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋ كەرەكتىگى ايتىلادى.
ال قورىتىندى كومميۋنيكەدە ۋكرايناداعى قاقتىعىسقا قاتىستى ءبىر تارماق قانا ەنگىزىلگەن. قىتاي باسشىسى سي تسزينپين G20 باسشىلارىن ۋكرايناداعى قاقتىعىستى باسەڭدەتۋگە كومەك قولىن سوزۋعا شاقىردى.
«ۇلكەن جيىرمالىق» بۇۇ مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن, اتاپ ايتقاندا, داعدارىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ىقپال ەتەتىن بارلىق كۇش-جىگەرىن قولداۋعا ءتيىس», دەدى قحر توراعاسى.
G20 ءسامميتى قارساڭىندا «Folha de S.Paulo»-عا جاريالانعان ماقالاسىندا سي تسزينپين برازيليانىڭ ۋكراينانى رەتتەۋ باستاماسىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق وڭ باعالاپ, قولداعانىن ەسكە سالدى. ۋكراينانىڭ ءوزى G20-عا كىرمەيدى, ال برازيليا تاراپى ۆلاديمير زەلەنسكيدى سامميتكە شاقىرعان جوق.