بۇۇ زەرتتەۋىندە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدەگى كەدەيلىك كورسەتكىشى ايتارلىقتاي تومەندەگەنى كورسەتىلدى. الايدا ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) كورسەتكىشىمەن ەسەپتەگەندە, قازاقستاندا ەڭبەك تابىسىنىڭ ۇلەسى تومەن.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەدەيلىك ايتارلىقتاي تومەندەگەن. رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس, حالىقتىڭ كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەنگى تابىسى 1996 جىلى 34,6 پايىزدان 2019 جىلى 4,3 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. الايدا Covid-19 پاندەمياسى ءبىرشاما ازايعان كەدەيلىك دەڭگەيىن قايتا ءورشىتتى. بۇۇ كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا 2023 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 5,1 پايىزدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش قالالارمەن (3,9 پايىز) سالىستىرعاندا (7,2 پايىز) جوعارى بولدى. ايماقتىق جەرلەردە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنداعى كەدەيلىك دەڭگەيى (9,7 پايىز) ەلورداداعىدان (2,5 پايىز) ءتورت ەسە جوعارى بولعان. كەدەيلىك كورسەتكىشى جەتى وبلىس بويىنشا ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇستى: تۇركىستان (9,7%), جەتىسۋ (7,7%), اباي (7,6%), ماڭعىستاۋ (6,6%), جامبىل (5,8%), اقمولا (5,5%), قىزىلوردا (5,4%), جانە شىمكەنت قالاسى (6,4%). دۇنيەجۇزىلىك بانك مالىمەتىنە سايكەس, پاندەميا كەزىندە ورتاشا تابىسى جوعارى كەدەيلىك دەڭگەيى حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 25,6 پايىزىن قۇرادى, بۇل 2023 جىلى 14,7 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. سوعان قاراماستان, ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى گەوساياسي جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا, قازاقستانعا قارسى قايتالاما سانكتسيالار سالۋ قاۋپىنە, ينفلياتسيانىڭ جەدەلدەۋىنە جانە جاھاندىق ءوسۋدىڭ جالپى باياۋلاۋىنا بايلانىستى ودان ءارى ارتۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق بار.
حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دەرەگىنشە, ەلدە ءىجو-دەگى ەڭبەك تابىسىنىڭ ۇلەسى تومەن. 2020 جىلى بەلارۋس (49,7%), ەۋروپالىق وداق (47,9%), رەسەي فەدەراتسياسىمەن (46,7%) سالىستىرعاندا 31,2 پايىزدى قۇراعان. بۇل جالاقىنىڭ تەڭسىزدىگىمەن, جاسىرىن جۇمىسسىزدىقپەن جانە سونىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن كەدەيلەر سانىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستى. ەلدە ورتاشا جالاقىنىڭ ايتارلىقتاي ايماقتىق جانە سالالىق ايىرماشىلىعى بار. مىسالى, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا ەڭ جوعارى ورتاشا جالاقى اتىراۋ وبلىسىندا 595 728 تەڭگەنى, ال ەڭ تومەنگى جالاقى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 257 354 تەڭگەنى, جالپى ورتاشا رەسپۋبليكالىق جالاقى 352 237 تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە ەڭ تومەنى – اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى (202 567 تەڭگە), ال ەڭ جوعارى جالاقى الاتىن جۇمىسشىلار تاۋ-كەن ونەركاسىبى (738 695 تەڭگە) مەن قارجى سەكتورىندا (652 262 تەڭگە) جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار 2022 جىلى ەرلەر ورتا ەسەپپەن 355 300 تەڭگە, ايەلدەر 265 800 تەڭگە جالاقى العان. 2022 جىلى گەندەرلىك جالاقى الشاقتىعى 33,7 پايىز دەڭگەيىندە بولعان. ورتاشا ايلىق كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, ەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى 14,7 پايىزعا, ايەلدەردىڭ ەڭبەكاقىسى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن 14,2 پايىزعا تومەن بولدى.
وسى كورسەتكىشتەرگە سۇيەنە وتىرىپ بۇۇ ەلدەگى تابىس تەڭسىزدىگىنىڭ ءسال-ءپال تومەندەۋى بايقالاتىنىن ايتادى. قازاقستان بويىنشا دجيني يندەكسىنە (The Gini Index) سايكەس 2022 جىلى 0,285 قۇرادى, بۇل 2021 جىلداعى 0,294-تەن تومەندەگەنىن بىلدىرەدى. سونداي-اق بۇل 2007 جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى دەڭگەي ەكەن. ايماقتىق تۇرعىدان العاندا, تەڭسىزدىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – شىعىس قازاقستان (0,323), قاراعاندى (0,315) وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا (0,315). ال ەڭ تومەنگى دەڭگەيلەر – تۇركىستان وبلىسىندا (0,209), شىمكەنت قالاسىندا (0,194) جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا (0,178).
جالپى, دۇنيەجۇزىلىك تەڭسىزدىك دەرەكقورىنداعى ساندارعا سۇيەنسەك, قازاقستاندا تابىس تابۋشىلاردىڭ 1 پايىزى ەل بايلىعىنىڭ 29,2 پايىزىنا يەلىك ەتەدى, ال تابىسكەرلەردىڭ 50 پايىزى ەل بايلىعىنىڭ 4,6 پايىزىن عانا يەمدەنگەن.
ال يۋنيسەف مالىمەتتەرى بويىنشا, 2016–2020 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا بالالار مەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار 100 پايىزدان 57,4 پايىزعا دەيىن ايتارلىقتاي تومەندەگەن. سونىمەن قاتار دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك قارجىعا شولۋ ەسەبىندە الەۋمەتتىك قورعاۋ شىعىندارىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتەدى. وندا حالىقتىڭ ەڭ وسال توپتارىنا تىكەلەي نازار اۋدارۋدىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسىن الىپ تاستاۋ جانە قوسۋ قاتەلىك بولىپ سانالاتىنى. اتالعان ساناتتاردى قولداۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى ايتىلادى. وسى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ تالداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ, بۇۇ تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسىن الۋشىلاردىڭ شامامەن 50 جانە 35 پايىزى, سونداي-اق بالالار مەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار سايكەسىنشە كەدەي ەمەس دەپ انىقتالاتىنىن ايتادى. وسىعان بايلانىستى 2023 جىلى قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستە 2025 جىلدان باستاپ ۇلتتىق كەدەيلىك شەگى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە قولدانىلاتىن ولشەم ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزدان ورتاشا تابىستىڭ 50 پايىزىنا اۋىسۋى كوزدەلگەن. بۇل وزگەرىس مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋعا قۇقىعى بار ادامداردىڭ سانىن ءبىرشاما ارتتىرادى.