بەيبىت اتوم تۋرالى عىلىمي جيىن

كونفەرەنتسيانى اشقان پرە­زيدەنت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 71,12%-ى اەس قۇرىلىسىن قولداپ داۋىس بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, كوپ جىل بويى قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ماسەلە شەشىمىن تاپتى.

– سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە ونىڭ يادرولىق ارسەنالىن جويۋ ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان الەمدەگى ءبىرىنشى مەملەكەت بولدى جانە الەمدىك انتيادرولىق قوزعالىس كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى مارتەبەسىن لايىقتى تۇردە العانىن الەم بىلەدى. يادرولىق سىناق 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىنان باستاپ 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە اتمو­سفە­را­لىق, جەرۇستى جانە جەراستى سىناقتارىن قوسا ال­عان­دا 456 جارىلىس بولدى. ەگەر 40 جىل 480 ايدى قۇ­راي­تىنىن ەسكەرەتىن بول­ساق, وندا سىناقتار ايىنا ءبىر رەت ءوتىپ تۇرعان. بۇل اۋىر ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سال­دارعا اكەلدى. 1,5 ميلليون­نان اسا ادام رادياتسيانىڭ جويقىن اسەرىنە ۇشىرادى. 300 مىڭ گا شارۋاشىلىق جەر جارامسىز بولىپ قالدى, مۇنى يتاليانىڭ جەر كولەمىمەن سالىستىرۋعا بولادى. راديو­اك­تيۆتى جۇقتىرۋ ايما­عىندا وسكەمەن, سەمەي, ريددەر قالا­لارىن قوسا العاندا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ بىرنەشە جۇزدەگەن ەلدى مەكەنى بولدى. 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونى جابىلدى. وسىدان سوڭ ءبىز بەيبىت اتومدى عانا قولدايمىز, – دەدى ب.تەمىربولات.

ال پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەرىك بەكجانوۆ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالا­سىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ جوعا­رى دەڭ­گەيىن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىن­دە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك بەلگى­لەگەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا بۋىن رەاك­تورلارىنىڭ كونسترۋكتسيالارى ءتىپتى تو­تەنشە جاع­دايلاردا دا قا­ۋىپسىز جۇ­مىس ىستەۋدى قام­تا­ماسىز ەتە­تىن­­دەي جاسال­عان.

– تومەن بايىتىلعان ۋران بان­كىن قۇرۋ ەلىمىز ءۇشىن جوعا­رى يميدجدىك قۇن­دى­لىققا يە. حالىقارالىق قاۋىمداستىق ەلىمىزدى ماگاتە-ءنىڭ ادال مۇشەسى جانە يادرولىق ماتەريالدار­دى ساق­تايتىن قاۋىپ­سىز ورىن رەتىندە باعالادى. ماگاتە باس­شىلىعى ءبىز­دىڭ كاسىپ­ورىن­دى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ وپەراتورى رەتىندە جوعارى باعالاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءبىز قول قويىلعان حالىقارالىق قۇجاتتار اياسىندا بارلىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋدى جالعاستىرامىز, – دەدى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنىڭ باسقارما تورا­عاسى سەرگەي بەجەتسكي.

يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى حالىق­ارالىق كوم­پا­نيانىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى مەليسسا پارك بولسا, يادرولىق قارۋ ازايىپ قانا قويماي, تولى­عىمەن جويىلاتىن الەمگە سەنە­تىنىن العا تارتتى.

– ءبىز ەشبىر ەل, ەشبىر حالىق يادرولىق قارۋ­دىڭ قاسى­رەتىن باستان كەشىر­مەي­تىن الەمگە سەنەمىز. قازاق­ستان بيلىكتىڭ ورنىنا بەي­بىت­شىلىكتى, جويىلۋدىڭ ورنى­نا قاۋىپسىزدىك پەن ادام­گەرشىلىكتى تاڭداۋعا بو­لا­تىنىن كورسەتتى. بىراق قازاق­ستان مۇنى جالعىز ءوزى جاساي المايدى. حالىق­ارالىق قاۋىم­­داستىقتار قول جەتكەن جە­تىس­تىكتى دامىتۋعا, ونى ساقتاپ قالۋعا بىرىگۋى كەرەك. ءبىز قارۋسىزدانۋدى ىلگەرىلەتۋ, يادرولىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە ءوزارا جويىلۋ قاۋپى­نە ەمەس, ءوزارا قۇرمەت پەن ىن­تىماقتاستىققا نەگىز­­دەل­­گەن قاۋىپسىزدىكتى ىل­گە­رى­لەتۋ جونىندەگى كۇش-جى­گەرى­مىز­دە ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك, – دەدى م.پارك.

ۇلتتىق يادرولىق ورتالى­عىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ تە ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قا­تىس­تى وتكىزىلگەن رەفەرەندۋم جونىندە ءسوز قوزعادى.

– اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلەۋلى يننوۆاتسيالىق الەۋەت­كە يە جانە ادامزاتتىڭ كەم دەگەندە ءۇش جاھاندىق ماسە­لەسىن شەشۋگە ىقپال ەتەدى. بۇل – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, ەكو­نوميكالىق ءوسۋ جانە ەكو­لو­­گيالىق جاعدايدى جاق­سار­تۋ, – دەدى ول.

حالىقارالىق كون­فە­رەن­تسيانىڭ سوڭىندا قاتى­سۋ­شى­لار بەيبىت اتوم بولاشاقتا مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.