ءار مەملەكەتتەگى ازشىلىق ەتنوستار سول ەلدىڭ زاڭىنا باعىناتىنى ءسوزسىز. دەسە دە, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۇلتتىق ازشىلىقتاردى قورعاۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى قابىلدانىپ, قۇرامىنا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەر ەندى. بۇل كونۆەنتسياعا قوسىلىپ, كەيىن شىعىپ كەتكەن مەملەكەتتەر دە بار. ال بۇدان سوڭ ونداعى ەتنوستىق حالىقتىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ جالپى, اتالعان قۇجات ازشىلىق ەتنوستى قالاي قورعايدى؟
كونۆەنتسيا ماقساتى
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۇلتتىق ازشىلىقتاردى قورعاۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى 1994 جىلى 10 قاراشادا ستراسبۋرگتە وتكەن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مينيسترلەر كوميتەتىنىڭ (ەكمك) سەسسياسىندا قابىلدانعان. 1996 جىلدىڭ 28 اقپانىندا قول قويىلىپ, 1998 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا راتيفيكاتسيالاندى.
كونۆەنتسيانىڭ كىرىسپەسىندە مۇشە مەملەكەتتەر قۇجاتتىڭ ەرەجەلەرىن «ۇلتتىق زاڭناما جانە ءتيىستى مەملەكەتتىك ساياسات» نەگىزىندە ورىنداۋعا مىندەتتى ەكەنى ايتىلعان. نەگىزدەمەلىك قۇجات بولا وتىرىپ, كونۆەنتسيا كەمسىتۋشىلىكتەن قورعاپ, تەڭدىكتى, مادەنيەتتى, ءدىندى, ءتىل مەن ءداستۇردى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى, ءسوز بوستاندىعى, ەكونوميكالىق, مادەني جانە الەۋمەتتىك قوعامعا ارالاسۋدى قامتيدى. سونداي-اق ءتىل مەن بىلىمگە قاتىستى ەركىندىك, كۇشتەپ اسسيميلياتسيالاۋعا تىيىم سالۋدى كوزدەيدى. الايدا ساراپشىلار ەتنوستىق ازشىلىقتىڭ ناقتى تۇجىرىمدالعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جوق دەگەندى العا تارتادى. سوندىقتان ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ كونۆەنتسيا اياسىنداعى مىندەتتەمەلەرى شەكتەۋلى. سونىمەن قاتار قۇجات «ۇلتتىق ازشىلىقتارعا» انىقتاما بەرمەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مينيسترلەر كوميتەتى بارلىق مۇشە مەملەكەتتىڭ بۇعان قاتىستى انىقتاماسىن تۇجىرىمداي الماي كەلەدى. ماسەلەن, اۋستريا, دانيا, ەستونيا, لاتۆيا, گەرمانيا, پولشا, سلوۆەنيا, شۆەتسيا سەكىلدى بىرنەشە ەل كونۆەنتسياعا قول قويۋ جانە راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە وسى تەرمين تۋرالى ءوز تۇسىنىكتەرىن ءبىلدىردى. كوبى ازاماتتىعى جوق ميگرانتتار ازشىلىق ەتنوسقا جاتپايتىنىن ايتقان.
ماسەلەن, شۆەيتساريانىڭ فەدەرالدىق سىرتقى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ (FDFA) رەسمي سايتىنداعى وسى تۋرالى مالىمەتتە دە «ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۇلتتىق ازشىلىقتى قورعاۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى ۇلتتىق ازشىلىقتىڭ ناقتى سيپاتىن انىقتامايدى» دەلىنگەن.
«مەملەكەتتەر ءوز اۋماعىندا قانداي ازشىلىقتى قورعاعىسى كەلەتىنى – ءوز ەركىندە. شۆەيتساريانىڭ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاعانداعى تۇسىندىرمە مالىمدەمەسىنە سايكەس, شۆەيتساريانىڭ ۇلتتىق ازشىلىعى: ەلدەگى ەڭ سانى از ۇلتتار; شۆەيتساريا ازاماتتارى; شۆەيتساريامەن ۇزاق, بەرىك جانە تۇراقتى بايلانىستارى بار جانە وزدەرىنىڭ بىرەگەيلىگىن ورتاق مۇددەگە بايلانىستىرعان ادامدار. اسىرەسە بۇل مادەنيەتىن, داستۇرلەرىن, ءدىنى نەمەسە تىلىنە قاتىستى», دەپ جازىلعان.
سونداي-اق قازىرگى كەزدە شۆەيتساريانىڭ ۇلتتىق ازشىلىعى رەتىندە ۇلتتىق تىلدە سويلەيتىن ازشىلىق, شۆەيتساريالىق ەۆرەي قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەلەرى جانە كوشپەلى نەمەسە كوشپەلى ەمەس يەنيش جانە سينتي/مانۋش قاۋىمداستىقتارىنىڭ وكىلدەرى تانىلعان.
اتالعان قۇجاتقا قوسىلعان مەملەكەتتەر بەس جىل سايىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مينيسترلەر كوميتەتىنە كونۆەنتسيانىڭ ورىندالۋى تۋرالى باياندامالار ۇسىنۋعا مىندەتتەلگەن. وعان 1998 جىلى قۇرىلعان ساراپشىلاردىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتى كومەكتەسەدى. ولار بارلىق مۇددەلى ەلدىڭ ۇلتتىق ازشىلىققا قاتىستى ءتۇرلى سالالاردا كونۆەنتسيا ستاندارتتارىنىڭ ورىندالۋىنا مىندەتتى. ونىڭ قۇرامىنا ەكمك تاعايىندايتىن 18 تاۋەلسىز ساراپشى كىرەدى.
مەملەكەتتەر ۇستانىمى
كونۆەنتسيا قۇرامىندا 39 ەل بار. وعان كەڭەسكە مۇشە ەلدەر عانا ەمەس, وزگە دە مەملەكەتتەر ەنە الادى. الايدا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ 46 ەلى كونۆەنتسياعا تولىقتاي قوسىلماعان. ماسەلەن, فرانتسيا, موناكو, اندوررا جانە تۇركيا قۇجاتقا قول قويعان جوق. ال بەلگيا, گرەكيا, يسلانديا جانە ليۋكسەمبۋرگ قول قويعانىمەن, ءالى راتيفيكاتسيالانباعان.
فرانتسيا كونۆەنتسياعا قول قويماۋىن, ەلدە قورعاۋعا جاتاتىن قانداي دا ءبىر ەتنوستىق ازشىلىقتىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرەدى. ەلدىڭ بارلىق تۇرعىنى فرانتسۋزدارمەن مادەني تۇردە بىرىگۋى قاجەت دەپ سانايدى. تۇركيا دا كونۆەنتسياعا وسىنداي سەبەپپەن قول قويماعان.
ال بىلتىر رەسەي كونۆەنتسيا قۇرامىنان شىعىپ كەتتى. رەسەي پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتارالىق كەڭەس تورالقاسىنىڭ مۇشەسى الەكساندر برود باق-قا بەرگەن مالىمدەمەسىندە «رەسەي ۇلتتىق ازشىلىقتى قورعاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيادان شىققانىمەن, وسى سالاداعى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعىن توقتاتپايدى. بۇۇ, ەقىۇ, يۋنەسكو, تمد جانە شىۇ-مەن كەلىسىمدەر بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سانى ازىنا قاراماستان, بارلىق حالىقتىڭ ەتنومادەني قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تەڭ جانە مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياسات نورمالارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى», دەگەن ەدى.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 2021 جىلى وتكەن حالىق ساناعى بويىنشا رەسەيدە 40-قا جۋىق بايىرعى ازشىلىق ۇلت بار. «ولاردى قولداۋ ءىس-شارالارى توقتاتىلمايدى, ۇلتتىق ازشىلىقتىڭ قۇقىقتارىنا كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي ەش شەكتەۋ قويىلمايدى», دەلىنگەن رەسەي ۇكىمەتى تاراتقان مالىمەتتە.
رەسەيدەگى از ۇلتتاردىڭ ءبىرى – قازاقتار. دەسە دە ولار ءىرى دياسپورانى قۇرايدى. سانى جاعىنان ەۆرەي, بۋريات, وسەتين, كاباردين, ياكۋتتاردان كوپ. 2021 جىلداعى ساناق بويىنشا رەسەيدە 600 مىڭعا جۋىق قازاق بار. الايدا باق-تا جاريالانعان ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, وندا 1,5 ملن ەتنوستىق قازاق تۇرادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى التاي ولكەسى, استراحان, ورىنبور, سامار, قورعان, شەلەبى, ومبى, سارىتاۋ, ۆولگوگراد, ءنوۆوسىبىر, تۇمەن وبلىستارى مەن تاتارستان, قالماقيادا قونىستانعان. اسىرەسە استراحان, ورىنبور وبلىستارىندا, ءسىبىر فەدەرالدى ايماعىندا, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربور قالالارىندا قازاق وتباسىلارى تىعىز ورنالاسقان. شەكارالىق وڭىرلەردە تۇراتىن قازاقتار اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا, قالالارداعى قازاقتار جوعارى ءبىلىمدى, ءتۇرلى سالالاردا قىزمەت ەتەدى.