دامىعان ەلدەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن جان باسىنا شاققانداعى تۇتىنۋ كورسەتكىشى بىزدەن كوپ. ءوزىن ەنەرگيامەن نەعۇرلىم ەركىن قامتي العان ەل دامۋ ۇدەرىسىندە كىبىرتىكتەمەيدى. سول سەبەپتى ەنەرگيا وندىرىسىندەگى ىركىلىسكە جول بەرۋگە بولمايدى دەيدى ساراپشىلار.
ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ قانداي بولارىن كورشىلەس وزبەكستانعا قاراپ-اق بايىپتاساق بولعانداي. قازىر بۇل ەل وزىنە كەرەك ەنەرگيانىڭ 80-90 پايىزىن گازدان الادى. ياعني گاز جاعىپ, ونى ەلەكتر توعىنا اينالدىرادى. 2022 جىلدان بەرى ءوز گازى جەتكىلىكسىز بولىپ, رەسەيدەن يمپورتتاي باستادى. بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشپەسە, رەسەي گازىنا تاۋەلدىلىگى ارتا بەرمەك.
ء«بىزدىڭ ەل دە 2022 جىلدان بەرى ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىنا تاپ بولىپ, رەسەيدەن, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننان ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءبىر بولىگىن يمپورتتاپ جاتىر. يمپورتتالعان ەنەرگيانىڭ باعاسى ءبىزدىڭ باعامەن سالىستىرعاندا تىم جوعارى. سونىمەن قاتار ەلىمىز تۇرىكمەنستان مەن رەسەيدەن بەلگىلى مولشەردە گازدى دا يمپورتتايدى. گاز قورىمىزدى دامىتىپ, جىلۋ ورتالىقتارىن سالماساق, وسىلاي سىرتتىڭ ەنەرگيا كوزىنە تاۋەلدى بولامىز», دەيدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ.
ايتۋىنشا, ەلدەگى جىلۋ ورتالىقتارىنىڭ كوبى ابدەن ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن.
«كوبى كەڭەس زامانىندا سالىنعاندىقتان, قازىرگى تالاپتارعا مۇلدە ساي ەمەس. سوندىقتان ءار قىس سايىن كۇتپەگەن اقاۋلار شىعىپ, تۇرعىنداردى اۋرە-سارساڭعا سالىپ قويادى. قازىرگى ەنەرگيا ءوندىرىپ وتىرعان ستانسالار ءازىردىڭ وزىندە سەنىمدى ەنەرگيا كوزى بولا الماي تۇر. دەمەك كەلەشەككە كومىر, گاز ەنەرگياسىمەن بارامىن دەۋ, ءتىپتى كەرى كەتۋ دەسە دە بولادى», دەيدى ول.
ەندىگى امال – جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ. بۇعان دەيىن بەلگىلى بولعانداي, رەسەي كومپانيالارى ءۇش ولكەدە جەو سالۋمەن اينالىسپاق. وعان رەسەيدەن ونسىز دا گاز بەن ەنەرگيا ساتىپ الىپ وتىرعانىمىزدى قوسىڭىز. ەندى اەس تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, تاعى دا رەسەي ءسوز بولا باستادى. ويتكەنى بىزدەگى اەس-ءتى سالۋدان رەسەيدىڭ الپاۋىت كورپوراتسياسى «روساتوم» دا ءۇمىتتى.
«حالىق بۇل كومپانيانىڭ اەس قۇرىلىسىنا اتسالىسقانىن قۇپ كورمەيدى. مۇنى باسىم كوپشىلىكتىڭ ويى دەپ بىلەمىن. ولار اەس قۇرىلىسى رەسەيگە تاۋەلدى بولماسا دەيدى. راسىمەن, رەسەيدىڭ ەنەرگياسىن, گازىن يمپورتتاپ, ەندى كومىر جاعاتىن جىلۋ ورتالىعىن دا سولارعا سالدىرىپ جاتىرمىز. بۇل – ۇلكەن وكىنىش. تاۋەلسىزدىك العالى تىم قۇرىعاندا جىلۋ ورتالىعىن سالا المادىق. سالۋ بىلاي تۇرسىن, دۇرىستاپ جوندەپ الۋعا دا دارمەنسىزبىز. باسقا دا ەنەرگيا وندىرەتىن ورتالىقتاردى شەتەلدىكتەر قۇردى. ويتكەنى تەحنولوگيا دا, قارجى دا سولاردا. ەگەر ءبىلىم مەن عىلىمدى دۇرىس جولعا قويىپ, اەس سياقتى قازىرگى زامان ستانسالارىن تولىق مەڭگەرمەسەك, سىرتتىڭ كومەگىنە مۇقتاج كۇيدە جۇرە بەرەمىز», دەيدى سپيكەر.
ەلەكتر ەنەرگياسى اەس-تەن عانا ەمەس, كومىر, گاز, جەل, كۇن نەمەسە گيدرو سياقتى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنەن دە وندىرىلەدى. الايدا كومىر جاعىپ ەنەرگيا وندىرەتىن جەس سالۋدىڭ قاۋپى كوپ. ەلىمىز 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا ءوتۋ بويىنشا مىندەتتەمە الىپ, ۋادە بەردى. وسىعان وراي, 2040 جىلدان باستاپ كومىر جاعاتىن جەس سالۋدان باس تارتىپ, جاپپاي «جاسىل» ەنەرگياعا ءوتۋ ۇدەرىسىن باستاۋعا ءتيىس. دەمەك, كەلەشەكتە كومىردەن ەنەرگيا الۋعا ەشقانداي نەگىز جوق.
«ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ەكىنشى مۇمكىندىك – گاز. ونى گتەس دەيدى عوي. ول تۇركىستان, جاڭاوزەن, باسقا دا قالالاردا جوسپارلانىپ جاتىر. گاز ەلىمىزدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن 20 پايىزعا قامتاماسىز ەتەدى. بىراق قازىر گاز بويىنشا تاۋەلدى ەلمىز. گاز قورىمىز مول, الەمدە 22-ورىندامىز. الايدا گازدى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە وندىرە الماي وتىرمىز. سەبەبى ينۆەستورلارعا گازدى دامىتقان وتە ءتيىمسىز. وسىنى ەسكەرمەي گتەس-تەردى سالىپ تاستاساق, وعان گازدى يمپورتتايتىن بولساق (مىسالى, رەسەيدەن) ول تىم قىمباتقا تۇسەدى. تاۋەلدى بولعاندىقتان, گاز شىعارۋشى ەل ونىڭ باعاسىن ءوز قالاۋىنشا كوتەرە بەرەدى. ءسويتىپ, ءبىر قادام العا باسۋىڭا باعامەن-اق توسقاۋىل قويىپ تاستايدى», دەدى ا.نارىمبەتوۆ.
«گيدروەلەكتر ستانسالار قاجەتتى ەنەرگيانىڭ 6-7 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. جالپى, گەس بىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە كوپ سالىنىپ جاتقان جوق. سەبەبى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – سۋ رەسۋرسى. گەس-كە سۋ كەرەك. باسقانى بىلاي قويعاندا, ورتالىق ازياداعى سۋ ماسەلەسى قازىردىڭ وزىندە كۇيىپ تۇر. قىرعىز الاتاۋى جالاڭاشتانىپ قاراتاۋعا اينالىپ بارا جاتىر. ونى كەشە عانا استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن قىرعىز پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ ايتتى. ونى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومار توقاەۆ تا ماقۇلداپ, قۇپتادى. دەمەك گەس سالۋ ايتىلعان ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى. مۇنى دۇرىس تۇسىنگەن ءجون. قازىر ايماقتاعى قىتاي, قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ دا باستى ماسەلەسى – سۋ رەسۋرسىن دۇرىس باسقارۋ. مۇنداعى كورپەنى اركىم وزىنە قاراي تارتپاۋى كەرەك. ەگەر ولار كەلىسىمسىز گەس تۇرعىزسا, بىزگە كەلەتىن از عانا سۋ ودان ءارى كەمىپ كەتەدى. سوندىقتان گەس-تەن دە كوپ نارسە كۇتە المايمىز. سۋ كەلەشەكتە قازىرگىدەن دە ازايادى. الەمدەگى بارلىق ەل قازىردەن باستاپ سۋدى ۇنەمدەپ, ءار تامشىسىن ءتيىمدى پايدالانباسا, ول پروبلەمادان ۇلكەن داۋ-دامايلار تۋىنداپ كەتۋ ىقتيمالدىعى باسىم», دەيدى ساراپشى.
بۇدان سوڭ مامان بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە توقتالدى. ونىڭ ۇلەسى 7 جىلدا 6 پايىزعا ارەڭ جەتكەن. ال ءبىر اەس-ءتىڭ سالىنۋى ەلىمىزدىڭ ەنەرگياعا قاجەتتىلىگىن 10-نان 20 پايىزعا دەيىن قامتاماسىز ەتەدى.
«بالامالى ەنەرگيانى وندىرۋگە وسى كەزگە دەيىن قانشا ملرد قارجى جۇمسالدى. وسىنى ءبىر تۇگەلدەپ, ەسەبىن الاتىن كەز جەتتى. سەبەبى 7 جىلدا جەتكەن جەتىستىگىمىز تىم از, 6-اق پايىز. ەندى سول 6 پايىزدى 2035 جىلعا قاراي 10-15 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىراق ول كورسەتكىشكە جەتۋ وڭاي بولمايتىن سياقتى. ونىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. بالامالى ەنەرگيا كوزىندەگى باستى پروبلەما – ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ وعان ساي كەلمەۋى. ءبىرىنشى كەزەكتە بالامالى ەنەرگيا كوزى دەگەنىمىز – بالامالى توق كۇشى. ەكىنشىدەن, ونى ساقتايتىن ۇلكەن قويمالار كەرەك. بىزدە ول جوق. بالامالى توقتى وتكىزەتىن جەلى دە ءالى قۇرىلماعان», دەيدى.
دەگەنمەن ساراپشى مۇمكىندىك جەتسە ءبىر ەنەرگيا كوزىمەن شەكتەلمەي, بۇل باعىتتا دا ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن ءجون بولار ەدى دەگەن ويىن ايتادى.
«كومىردەن الىناتىن ەنەرگيا بىرتىندەپ ازايا بەرەدى. پاريج كەلىسىمى قاتال. 2060 جىلعا دەيىن اۋاعا زياندى شىعارىندى تاستايتىن ەنەرگيا كوزىنە ءبىرجولا تىيىم سالىنادى. جەس-تەردىڭ دە توزىعى جەتتى. دەگەنمەن ونى قولدانىستان بۇگىن-ەرتەڭ الىپ تاستاي المايمىز. ويتكەنى ەلدەگى باستى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى – جەس. ايتسە دە, وعان كوپ قاراجات قۇيۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرەكتى كەزەڭگە دەيىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, ۇستاپ تۇرعان ءجون. ال گاز تۋربينالارىن دامىتقان ءلازىم. الايدا اۋەلى گازدىڭ ءوزىن كوپ ءوندىرۋدى قولعا العان دۇرىس. ءوز گازىڭ بولماسا وزبەكستان, يتاليا سىندى وزگە ەلدەرگە قول جايىپ وتىراسىڭ. سوندىقتان ونى وسى 20-25 پايىزىندا ۇستاپ تۇرعان ءجون شىعار. مۇنداعى ۇسىنىس – ءارتاراپتاندىرۋ ەرەجەسىن بۇزباۋ. مۇمكىن بولسا, بالامالى ەنەرگيا ءوندىرۋدى 20 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك. ال گيدروەلەكتر ستانسالارىن ءبارىبىر كوبەيتە المايمىز», دەدى.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, اەس ماسەلەسىن «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» دۇرىس.
ء«بىزدىڭ ەلگە ۇلكەن اەس ءتيىمدى مە, الدە كىشى ءمودۋلدى اەس ءتيىمدى مە, ونى اقىلداسا وتىرىپ شەشۋ كەرەك. ءبىز قازىر الەمدەگى ۋراننىڭ 40 پايىزىن شىعارامىز. «قازاتومپروم» ونىڭ جارتىسىنان كوبىن يگەرىپ تۇر. 23 پايىزى – «روساتوم» ۇلەسىندە. ۋران بويىنشا تاۋەلدىلىك جوق. سوندىقتان اەس-ءتى بارىنشا اشىق, جاريا تۇردە سالۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, مۇندا دا ءارتاراپتاندىرۋ ەرەجەسىن العا قويىپ, كەلەشەكتە 3-4 اەس سالاتىن بولساق, ارقايسىسىن ءار ەلدىڭ ەڭ مىقتى مەردىگەر كومپانيالارىنا سەنىپ تاپسىرعان ءجون. سوندا بىرجاقتى تاۋەلدىلىك بولمايدى», دەپ ءسوزىن قورىتتى ا.نارىمبەتوۆ.