اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى: كىم جەڭىسكە جەتەدى؟

اقش پەن ورتالىق ازيا بايلانىسى

جالپى الساق, اقش پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قارىم-قا­تىناسى كەيىنگى جىلدارى عانا نىعايا باستادى. بۇعان دەيىن امەريكا ايماقتاعى ەلدەرگە تۇتاستاي ءبىر مەملەكەت دەپ قا­راپ كەلگەنى راس. ونىڭ شابلوندى قارىم-قاتىناسى ايماقپەن ءتيىمدى بايلانىس جاساۋىن تەجەپ كەلدى. ءتىپتى امەريكالىق ساراپ­شىلاردىڭ ءوزى اقش ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسىن نى­عايتقىسى كەلسە, ونداعى ءار ەلدىڭ قۇندىلىقتارىن ءتۇسىنۋى قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.

«مىسالى, اقش ساياساتكەر­لەرى تۇرىكمەنستان جابىق جانە اۆتوريتارلىق ەل, وزبەكستان – ايماقتاعى جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى, ال قازاقستان اشىق ءارى ليبە­رالدى مەملەكەت ەكەنىن مويىن­داۋى كەرەك. مىنە, ديپلوماتيا­نىڭ كۇشى وسىدان كورىنەدى. بۇگىنگى تاڭدا اقش ەلشىلىكتەرى ايماق­تاعى بەس ەلدىڭ ۇشەۋىندە (بىرەۋى كۇتىلىپ وتىر) ورنالاسقان. ديپ­لوماتيالىق تۇرعىدان العان­دا, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلىن­دە اقش-تىڭ وكىلدىگى بولۋى كەرەك. امەريكا ورتالىق ازيا­نى ءوزىنىڭ ايماقتاعى مۇددە­لەرىنە قاتىستى بارلىق سالا­دا, مىسالى, ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردە ستراتەگيالىق وداقتاس رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت», دەپ قورعانىس جانە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنداعى Capgemini Government Solutions كومپانيا­سىنىڭ اعا كەڭەسشىسى مايا وللاف ءوز ويىن العا تارتادى.

اقش, رەسەي, ورتالىق ازيا جانە تۇركيانىڭ تاياۋ شىعىس پەن بالقانداعى سىرتقى ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم مايا وللافتىڭ ايتۋىنشا, امەريكا فەرعانا القابىندا تۋىنداعان ەلدەر اراسىنداعى داۋلى ماسەلەنى وڭىنان شەشۋگە دە سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن.

«فەرعانا القابىنداعى داۋ بۇكىل ايماقتىڭ رەسۋرسىنا اۋىرتپالىق ءتۇسىرىپ, ەتنوستىق زورلىق-زومبىلىققا جانە ورىس پەن قىتايدىڭ قاناۋىنا نەگىز بولدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا قورشاعان ورتانىڭ ودان ءارى بۇزىلۋىن بولدىرماۋعا, تابيعي گاز, مۇناي, مينەرالدار مەن سۋعا باقىلاۋ ورناتۋعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ورتاق مۇددە بار. ويتكەنى ايماق­تاعى ەلدەر القاپتاعى ءتۇرلى رەسۋرستاردى بىرىگىپ قولدانادى, ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. اقش وسى ورتاق شيكىزاتتاردى ءتيىم­دى پايدالانۋعا كومەكتەسسە, ياعني وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان ۇكىمەت­ت­ەرى اراسىندا كەلىسسوزدەر مەن سەنىمدى نىعايتۋ ءىس-شارالارىنا ءوز ۇلەسىن قوسسا, ۇتارى كوپ. جالپى ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە دە بۇل رەسۋرستارمەن ءوزارا كەلىسىپ ءبولىستى, ولارعا بۇل – جاڭالىق ەمەس», دەيدى عالىم.

سونداي-اق ول اقش پەن ور­تا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى ىنتى­ماقتاسا الاتىن تاعى ءبىر ستراتەگيا بىلىمدە دەيدى. رەسەي مەن قىتايدىڭ جۇمساق كۇش تاكتيكاسىنىڭ ءبىرى دە وسى ورتالىق ازيا ستۋدەنتتەرىنە ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋعا مۇمكىندىكتەر جاساۋ بولدى.

«اقش-تا ءبىلىم الۋ مۇمكىن­دىكتەرىن ۇلعايتۋ جانە ەنەرگەتيكا, سۋ, ەكولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ءبىلىم الاتىن ورتالىق ازيالىقتار ءۇشىن ستۋدەنتتىك ۆيزالاردى كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرۋ ورتالىق ازياداعى كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق قيىندىق­تى شەشۋگە كومەكتەسەدى. ءبىلىم الماسۋ اقش پەن باسقا ەلدەر اراسىن­داعى مادەني بايلانىس ورناتادى, سونىمەن قاتار ورتالىق ازيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنداعى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىنا تاۋەلدىلىگىن جەڭىل­دەتۋگە كومەكتەسەدى», دەيدى مايا وللاف.

قازىر اقش پەن قازاقستان ارا­سىندا بۇل بايلانىس جاقسى جول­عا قويىلعان. ەلدەگى «بولاشاق» حالىق­ارالىق باعدارلاماسىمەن امە­ري­كانىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىن مىڭداعان ستۋدەنت ءتا­مام­داپ, جۇزدەگەن ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇعان قوسا اقش مەمل­ەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلين­ك­ەننىڭ وتكەن جىلى قازاق­ستان­عا جاساعان ساپارى ەكى ەل اراسىن­­داعى باي­لانىستىڭ نىعا­يىپ كەلە جات­قانىن بىلدىرەدى. ءتىپتى بلين­كەن اقش-تىڭ كوپتەگەن جاھان­دىق ماسەلە بويىنشا قازاق­ستان­نىڭ ايماقتاعى كوشباسشى­لىعىن مويىنداعانىن مالىمدەگەن ەدى.

وسىلايشا, ساراپشىلار الپاۋىت ەلدىڭ 47-پرەزيدەنتى كىم بولسا دا, ورتالىق ازيانى سترا­تەگيالىق وداقتاس رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت دەيدى.

جاڭا پرەزيدەنت قانداي ۋادە بەرەدى؟

قازىرگى پرەزيدەنت دجو بايدەن ۋادە بەرگەن تاياۋ شىعىس­­تاعى قاقتىعىستى شەشە الما­دى, ەندى بۇل ماسەلە اق ءۇيدىڭ جاڭا قوجايىنىنا قالدى. گازاداعى قاق­تىعىس جاڭا اكىمشىلىكتىڭ الداعى جىلدارداعى باس اۋرۋى بولىپ قالا بەرمەك. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا حاماس يزرايلگە شابۋىل جاساپ, بەي­بىتشىلىكتى ودان ءارى الىستاتقان ەدى. بايدەننىڭ وعان ءالى كەلمەدى.

ەكى كانديدات – كامالا حارريس پەن دونالد ترامپتىڭ قايسىسى ساي­­لاۋدا جەڭىسكە جەتسە دە, تاياۋ شى­­عىستاعى ساياساتى قانداي بولا­تى­نى بەلگىسىز. بىراق جاسالعان بول­­جام­دارعا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون.

دەموكراتيالىق پارتيادان سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەر كاما­لا ءحارريستىڭ تاياۋ شىعىسقا قاتىستى ناقتى كوزقاراسى تۋرالى مالىمەت از. ونى ساراپشىلار ءحارريستىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعانعا دەيىن قانداي دا ءبىر ماڭىزدى حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن جۇمىس ىستەمەگەنى­مەن بايلانىستىرادى.

«سەناتور رەتىندە ول اقش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ساياساتىنىڭ ەڭ قۇپيا جانە كەيبىر قايشىلىق­تى تۇستارىن قاداعالاپ, بار­لاۋ جانە ىشكى قاۋىپسىزدىك كومي­تەت­تەرىن­دە قىزمەت ەتتى. ول جيىن­دارعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەتىن جانە فەدەرالدى پروكۋرور كۇتكەندەي كۋاگەرلەردەن كۇردەلى جاۋاپ الاتىن ەدى, ونى وسى قاسيەتتەرى ەرەكشەلەندىرىپ تۇردى. ال كونگرەستە ەشقانداي حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە ىقپال ەتكەن جوق», دەپ جازدى امەريكالىق ساراپشى حيزەر حەرلبەرت لوندونداعى «Chatham House» زەرتتەۋ ورتالىعىنا جازعان ماقالاسىندا.

كامالا حارريس ونىڭ كانديداتۋراسىن ماقۇلداعان دەمو­كراتيالىق ۇلتتىق كونۆەنتسيا دەلەگاتتارىنا جوسپارىن بايانداعان كەزدەگى: «پرەزيدەنت بايدەن ەكەۋمىز ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىز بولۋى, كەپىلگە الىنعانداردىڭ بوساتىلۋى, گازاداعى قايعى-قاسىرەتتىڭ توقتاتىلۋى جانە پالەستينا حالقىنا قاۋىپسىزدىك, ەركىندىك پەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعىن قايتارۋ جانە وسى قاقتىعىستى توقتاتۋ سياقتى ماقساتتارعا مۇددەلىمىز», دەگەن ءسوزىن امەريكا باسپاسوزدەرى جارىسا جازعان ەدى.

«Wall Street Journal»-دىڭ حابارلاۋىنشا, كامالا حارريس پرەزيدەنت بولىپ سايلانسا, يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى نەتانياحۋعا گازاداعى بىتىمگە كەلۋ ماسەلەسى بويىنشا قىسىمدى كۇشەيتىپ, بىتىمگەرشىلىككە كەلۋگە بىرقاتار جەڭىلدىك ۇسىنىپ, يزرايلگە شارتسىز كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن.

ال دونالد ترامپ قاقتىعىس­تى توقتاتۋعا ۋادە بەرەدى. دەسە دە ساراپشىلار ونىڭ تاياۋ شىعىستاعى كۇن ءتارتىبى حارريسكە قاراعاندا ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ول گازاداعى ماسەلەگە جاۋاپكەرشىلىكتى بايدەنگە جۇكتەپ, ەگەر ءوزى پرەزيدەنت بولعاندا تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس باستالماس ەدى دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ماۋسىم ايىندا وتكەن پىكىرتالاس كەزىندە دونالد ترامپ ءوزىن ءيزرايلدىڭ ەڭ جاقىن دوسىمىن دەپ اتاپ, پالەستينا مەملەكەتتىلىگى تۋرالى سۇراققا «كورەمىز» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.

ەسكە سالساق, د.ترامپ پرەزيدەنت بولعان كەزدە سيريادان اقش اسكەرلەرىن شىعارعان بولاتىن.

قاي كانديداتتىڭ مۇمكىندىگى جوعارى؟

كامالا حارريس ءۇش جىلدان اسا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىز­مەتىندە بولعانىمەن, كوپتەگەن امەريكالىق ول تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيدى. جۋىردا «New York Times» جۇرگىزگەن ساۋالنامادا سايلاۋشىلاردىڭ 28 پايىزى دەموكراتيالىق پارتيانىڭ كانديداتى تۋرالى كوبىرەك اقپارات العىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى.

تامىز ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا چيكاگودا وتكەن دەموكرا­تيالىق پارتيانىڭ ۇلتتىق كونۆەنتسياسى كەزىندە كامالا حارريس 47 پايىز قولداۋعا يە بولعان. دونالد ترامپتىڭ ورتاشا كورسەتكىشى دە 44 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتى بولىپ تۇر. ويتكەنى كانديدات بارلىق ەلگە تانىمال, بىراق ول وعان كەپىلدىك بەرمەيدى. سەبەبى اقش-تا داۋىستاردىڭ كوپشىلىگى ەمەس, ولاردىڭ ناقتى قاي جەردە الىنعانى ماڭىزدى.

امەريكا قۇراما شتاتتارىن­دا 50 شتات بار, بىراق ولاردىڭ كوپ­­شىلىگى ءبىر پارتياعا عانا داۋىس بە­رە­دى, شىن مانىندە, ەكى كاندي­دات­تىڭ دا جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىندىگى بار. نەگىزى سايلاۋدىڭ تاعدىرى ادەتتە اۋىتقىمالى شتاتتاردا شەشىلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تىڭ وسىن­داي جەتى شتاتىندا ەكى ۇمىت­كەردىڭ دە ناتيجەلەرى وتە جاقىن. سونىڭ ءبىرى – پەنسيلۆانيا. 2020 جىلى دجو بايدەن وسى شتاتتا ءبىر پايىز ار­تىقشىلىقپەن جەڭىسكە جەتكەن ەدى.

پەنسيلۆانيا, ميچيگان جانە ۆيسكونسين ءبىر كەزدەرى دەمو­كراتيالىق بەكىنىس بولعان, بىراق 2016 جىلى ولار ترامپقا داۋىس بەردى. بايدەن مۇندا 2020 جىلى جەڭىس­كە جەتتى. ەگەر كامالا حار­ريس ءوزىن دالەلدەي السا, جەڭىستى جاقىنداتارى ءسوزسىز.

ازىرگە حارريس جەتى اۋىتقى­مالى شتاتتىڭ بەسەۋىندە ترامپ­تان وزىپ كەتتى. سولتۇستىك كارولينا, نەۆادا, پەنسيلۆانيا, ميچيگان جانە ۆيسكونسين. دجوردجيا مەن اريزونا شتاتتارىندا دونالد ترامپ شامامەن ءبىر پايىزدىق كورسەتكىشپەن الدا كەلە جاتىر.