ينتەرنەت جەلىسى دامىعالى الەمدە كلاسسيكالىق مەديا كەنجەلەپ قالدى ما؟ تەلەۆيزيا كورەرمەنىن, راديو تىڭدارمانىن, ءباسپاسوز وقىرمانىن ازايتىپ الدى ما؟ بۇل – تسيفرلىق مەدياجۇيە دامىعالى ءجيى قويىلاتىن سۇراقتار. ءبىر نارسە انىق. الەمدەگى كلاسسيكالىق جۋرناليستيكا جۇمىسىن توقتاتقان جوق. ەسەسىنە جاڭا تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن قايتادان جاڭعىرىپ, باسەكەگە ءتۇسىپ, «كلاسسيكالىق» دەگەن ۇعىمعا ساي قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. بولاشاقتا دا اتقارا بەرمەك. ويتكەنى كلاسسيكا – ماڭگىلىك, قازىرگى سوزبەن ايتساق ەشقاشان «ترەندتەن» تۇسپەيدى.
ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى ينتەرنەت-پلاتفورما ۇسىناتىن بەينە, اۋديو, جازبا كونتەنتىن پايدالانۋشىلاردىڭ سانى كۇرت وسكەن. اۋديتوريا ءداستۇرلى مەدياعا قاراعاندا گادجەتتەرگە تەلمىرتەتىن مەديا ونىمدەرىن قاراۋعا قۇمار ەكەنى راس. الايدا وسى تەندەنتسيادان كەيىن تەلەۆيزيا, راديو, گازەتتەر ولارعا جول بەرمەۋ امالدارىن ىزدەدى. ماسەلەن, ۇلتتىق مەديا قاۋىمداستىعىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى حالىقتىڭ 53 پايىزى تۇراقتى تۇردە تەلەديدار كورسە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 47 پايىزدى قۇراعان. سونىمەن قاتار 2019 جىلى كورەرمەن كۇنىنە 107 مينۋتىن تەلەديدار الدىندا وتكىزەتىن بولسا, 2021 جىلى بۇل ۋاقىت 88 مينۋتقا دەيىن قىسقارعان. ۇلتتىق مەديا قاۋىمداستىعى زەرتتەۋدى 100 مىڭنان استام حالقى بار ەلدىڭ 22 قالاسىندا جۇرگىزگەن.
ال 2023 جىلى اتالعان مەكەمەنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسى تۇرعىنداردىڭ كۇنىنە 187 مينۋت ۋاقىتىن تەلەديدار كورۋگە ارنايتىنىن كورسەتتى. كورشىلەس ەلدەردىڭ ستاتيستيكاسىن قاراساق, وزبەكستان حالقى كۇنىنە – 185, رەسەي 4 ساعات قانا تەلەديدار كورەدى. سونىمەن قاتار كەيىنگى ەكى جىلدا قازاقستاندا 17 جاسقا دەيىنگى تەلەكورەرمەندەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ماماندار مۇنى تەلەارنالاردا وندىرىلەتىن ونىمدەر ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار حالىققا ساپالى كونتەنت ۇسىنۋ ماڭىزدى. مىسالى, ۇلتتىق ارنا باسشىلىعىنىڭ مالىمەتىنشە, اسىرەسە COVID-19 پاندەمياسى مەن قاڭتار وقيعاسى كەزىندە حالىق دۇرىس مالىمەت بەرەتىن اقپارات كوزدەرىنە عانا سەنگەنىن ايتادى. وسى كەزدە ۇلتتىق ارنا جاڭالىقتارىن كورۋشىلەردىڭ سانى 13 ملن-عا جەتكەن. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ارنانىڭ تىكەلەي ەفيردەگى حابارلارى 75%-دى قۇرايدى. «كورەرمەننىڭ قوڭىراۋ شالىپ, سۇراقتارىن قويىپ, پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىگى بار. ال حالىقپەن بايلانىس ورناتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تىكەلەي ەفير ەكەنى بەلگىلى. وسىلايشا, تەلەۆيدەنيە كورەرمەنىن ساقتاپ قالدى», دەيدى سالا ماماندارى.
ءباسپاسوزدىڭ دە تيراجى ازايدى. قىزمەتىن قاۋىرت باستاعان كەي گازەتتەر قاعاز نۇسقاسىن توقتاتىپ, ەلەكتروندى فورماتقا كوشتى. مۇنداي داعدارىس ەلىمىزگە عانا ەمەس, الەمدىك باق-قا دا تونگەن «قاۋىپ» بولدى. «ايالدامادا, مەترودا ادامداردىڭ كوبى وتىرا قالىپ گازەت, كىتاپ وقيدى ەكەن», دەپ تاڭعالىپ جۇرگەن اقش, ەۋروپادا دا ءباسپاسوزدىڭ قاعاز نۇسقاسىنىڭ سانى قىسقاردى, ۆەب-سايتتارى عانا جۇمىس ىستەدى. بىراق گازەتتەردىڭ قاتارى ازايعانىمەن وقىرمانىن جوعالتىپ العان جوق. ماسەلەن, الەمگە تانىمال 173 جىلدىق (1851 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىنەن باستاپ جارىققا شىقتى) تاريحى بار كۇندەلىكتى «New York Times» گازەتى اقش-تا تيراجى جاعىنان «The Wall Street Journal» جۋرنالىنان كەيىنگى ەكىنشى باسىلىم. كۇندەلىكتى سانى – 571 500, جەكسەنبىلىك سانى – 1 087 500 دانامەن شىعادى. سونداي-اق گازەتتىڭ ۆەب-سايتى – 30 000 000 قارالىمعا دەيىن بارادى.
ءباسپاسوزدىڭ بەدەلى ەشقاشان تۇسكەن ەمەس, ويتكەنى گازەت سەنساتسيادان اۋلاق, جاريالانعان ماتەريالداردىڭ دۇرىستىعىنا, شىندىعىنا ءار كەزدە جاۋاپ بەرە الادى. رەداكتسيا ەلدە جانە شەتەلدە بولىپ جاتقان بارلىق وقيعالار تۋرالى اقپاراتتى جاريالاۋعا جانە ولارعا اشىق پىكىر بىلدىرۋگە تىرىسادى. گازەتتىڭ ۇرانى – «بارلىق جاڭالىق باسىلىم بەتىنە شىعۋعا لايىق» (All the News That’s Fit to Print). «New York Times» جۋرناليستىك ەڭبەكتىڭ ەڭ جوعارى باعاسى بولىپ سانالاتىن 117 پۋليتتسەر سىيلىعىن جەڭىپ الدى, وسى سانىمەن كوش باستاپ تۇر. اتالعان سىيلىق ءتۇرلى ساناتتاعى جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىلەدى. «New York Times»-ءتىڭ قىزمەتكەرى بولۋ – كەز كەلگەن امەريكالىق ءجۋرناليستىڭ ارمانى.
«New York Times» – جاي عانا گازەت ەمەس, باسىلىمدار جيىنتىعى دەسە دە بولادى. وندا ەلدىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق اقپاراتتىق جولاقتارىمەن بىرگە ىسكەرلىك, قارجى تۋرالى كۇندەلىكتى جانە اپتا سايىنعى رەپورتاجدار, سىني پىكىرلەر جاريالانادى. گازەتتە «قالالىق رەپورتاج», «ىسكەرلىك كۇن», «عىلىم», ء«بىر اپتاداعى الەم» سەكىلدى ايدارلار كۇندەلىكتى شىعادى. گازەت ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا توپتاسادى: «جاڭالىقتار», «پىكىرلەر» جانە «فيچەرس».
گونكونگ تۇرعىندارى بولسا گازەت وقىماي ءومىر سۇرە المايتىندار قاتارىندا, الايدا پاندەميا جانە تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ جىلدام ءوسۋى ەلەكتروندى گازەتتەردىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اكەلدى. ماسەلەن, 2010 جىلى باسپا گازەتتەرى نارىقتىڭ شامامەن 71,5 پايىزىن, ۆەب-نۇسقانىڭ 28,5 پايىزىن يەلەندى. ال 2019 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىش 40% (باسپا نۇسقاسى), 25,3% (ۆەب-نۇسقا) جانە 34,7% ء(موبيلدى نۇسقا) بولىپ وزگەردى. مۇنداي تۇبەگەيلى وزگەرىس باسپا گازەتتەرىنىڭ ەندى جاڭالىقتار جارشىسى ەمەس ەكەندىگىن ءبىلدىردى. جيىرما پايىز گازەت ۆەب-نۇسقاعا اۋىستى. الايدا «South China Morning Post» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى گازەت قانداي جاعداي بولماسىن وقىرمانىن ساقتاپ قالدى, ءتىپتى ولاردىڭ سانى ارتتى. سەبەبى گازەت جارىققا شىققاننان باستاپ حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرە ءبىلدى. ءبىز بىلەتىندەي, گازەتكە دەگەن سەنىم – وقىرمان ءۇشىن ماڭىزدى, شەشۋشى فاكتور. بارلىق ءباسپاسوزدىڭ اراسىندا «South China Morning Post» جانە «Ming Pao daily» ۇزاق ۋاقىت بويى گونكونگتاعى ەڭ كوپ وقىلاتىن جانە تابىسى ەڭ كوپ گازەتتىڭ قاتارىندا. سونىمەن قاتار «Headline daily» جانە «Standard» سىندى اعىلشىن تىلىندەگى تەگىن گازەتتەر حالىقتىڭ سۇرانىسىنا يە.
داعدارىس كەزىندە وقىرمانىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, جازىلىم ارقىلى كىرىسىن ەسەلەپ وتىرعان ۇلىبريتانيانىڭ بەدەلدى گازەتتەرىنىڭ ءبىرى – «The Guardian».
« ۇلىبريتانياداعى ۇلتتىق گازەتتەردىڭ 12 پايىزى جىل سايىن قۇرىلىمدىق قۇلدىراۋعا ۇشىرايدى. سوعان قاراماستان ءبىز گازەتكە جازىلۋدى تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرمىز», دەدى «The Guardian» باسىلىمىنىڭ ديرەكتورى ميلەن سيلۆەستر كوچيدە وتكەن Wan-ifra ءۇندى باسپا سامميتىندە.
ۇلىبريتانياداعى جالپىۇلتتىق گازەتتەر كۇنىنە شامامەن 3 ميلليون دانامەن شىعادى, «The Guardian» جىلدىق كىرىستىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى. ميلەن سيلۆەستردىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى باسىلىمداردان تۇسكەن تابىس 33 پايىزدى قۇرايدى. ال گازەتتىڭ باسپا نۇسقاسىنىڭ اي سايىنعى اۋديتورياسى 3,1 ميلليون ادام. «Press Gazette» مالىمەتتەرى بويىنشا, «The Guardian» – ۇلىبريتانياداعى ەڭ كوپ وقىلاتىن جاڭالىقتار برەندى, كروسس-پلاتفورما, ورتاشا ەسەپپەن ايىنا 22,4 ميلليون وقىرمان جينايدى. ءوسۋ كورسەتكىشىن ارتتىرۋ ءۇشىن «The Guardian» سوڭعى بىرنەشە جىلدا ءورشىل ستراتەگيا جاسادى. جۋرناليستىك زەرتتەۋ, كليماتتىق داعدارىس تۋرالى تاقىرىپتاردى كوپ قوزعاۋعا تىرىستى. جاھاندى قامتۋعا نازار اۋداردى.
باسپا باسىلىمدارىنا جازىلۋ ارينە, تيراج سانىن تۇراقتاندىرۋعا كومەكتەسەدى. الايدا سيلۆەستردىڭ ايتۋىنشا, باسپا باسىلىمدارىن گازەت دۇڭگىرشەكتەرىندەگى ساتىلىمداردىڭ مۇمكىندىگىنشە كوپ بولىگىن جازىلىمعا اينالدىرۋ ارقىلى ابونەنتتىك بازانى كەڭەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلادى.
«جازىلىم بىزگە كەيىنگى بىرنەشە جىلدا تيراج سانىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل بىزگە كىرىستەرىمىزدى ءبىر قالىپقا تۇسىرۋگە جانە ساتىلماعان تاۋارلاردىڭ سانىن ازايتۋعا جاعداي جاسادى. ءبىز, ارينە, باسپا نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن جاڭا ونىمدەرگە ينۆەستيتسيا سالدىق», دەيدى ول. قىسقاشا ايتقاندا, «The Guardian» باسپا باسىلىمدارىنا جازىلۋشىلار سانىن كوبەيتۋگە, جاڭالىقتاردى بۇكىل ەل بويىنشا وقىرمانعا ءبىرىنشى بولىپ جەتكىزۋدى كەڭەيتۋگە, گازەتتىڭ باسپا نۇسقاسىن شىعارۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋگە دەن قويدى.
«The Guardian» باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى 15 جىلدا ۇلىبريتانيادا گازەتتەردىڭ تارالىمى جىل سايىن 15 پايىزعا قىسقاردى. بىراق گازەت بىرەگەي «Berliner» فورماتىنان كەڭ تارالعان تابلويدتىق فورماتقا كوشۋ ارقىلى بۇل قۇلدىراۋدى ءىشىنارا جەڭىلدەتە الدى. بۇل ءادىس تارالىمدى ارتتىردى, گازەتتىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتى. گازەتكە سەنىمدى باعا ستراتەگياسىن جاسادى.
تسيفرلاندىرۋ ءداۋىرى دامىپ, ودان سوڭ بۇكىلالەمدىك پاندەميا كەلىپ, كلاسسيكالىق جۋرناليستيكانىڭ وركەندەۋىنە ءبىراز كەدەرگى كەلتىردى. الايدا الەمدەگى بەدەلدى باسىلىمداردىڭ مىسالىنان كورىپ وتىرعانىمىزداي, وقىرمان, كورەرمەن, تىڭدارمانعا ەڭ قاجەتى – سەنىم. اۋديتوريانىڭ سەنگەن گازەتى دە, تەلەديدارى دا, راديوسى دا قانداي داعدارىس بولماسىن سۇرانىسقا يە بولىپ قالا بەرەدى. اسىرەسە گازەتتەر قاي ۋاقىتتا دا ولمەك ەمەس. ويتكەنى تسيفرلىق گازەتتىڭ نۇسقاسى ناعىز گازەتتىڭ اسەرىن وقىرمانعا جەتكىزە المايدى. جالپى, كلاسسيكانىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا, ەشقاشان جوعالىپ كەتپەيدى.