قازان ايىنىڭ العاشقى اپتاسى. استانانىڭ اۋا رايى قۇبىلىپ, كوك الەمىن كوكالا بۇلت تورلاپ العان. باتىستان سوققان سۋىق جەل دەنە توڭازىتقانداي. جەڭىل كيىنگەن قويشىعارا سالعارا ۇلى ەكەۋمىز عالىم قايرات ساقتىڭ ەلۋ جاسقا تولۋى تويىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادان شىققان بويدا اۆتوبۋس ايالداماسىنا قاراي قاتارلاسىپ, شۇيىركەلەسە ءجۇرىپ كەلەمىز. بۇرىن گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان تاريحي تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەرىن قۇنىعا وقىپ, ريزالىق سەزىمگە بولەنگەن مەن قويشىعارانى جۇزبە-ءجۇز كورىپ, تىلدەسكەنىمە ىشتەي قۋانۋلىمىن.
– سەنى سۋرەتىڭنەن شىرامىتتىم. باۋكەڭنىڭ بەيمالىم قىرلارىن بىزگە تانىتقانىڭ ءۇشىن سالەم بەردىم, – دەدى قويشىعارا شىن پەيىلىمەن كوڭىلىمدى اۋلاي.
ايالداماعا جەتىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز قيماي ۇزاق تۇرىپ قالدىق.
– تاريحي تاقىرىپقا قالاي كەلدىڭىز؟ – دەدىم.
– اۋەلگى كەزدە ءوزىمنىڭ شىققان تەگىمدى بىلگىم كەلدى. قولىما كوپ ماتەريال تۇسكەننەن كەيىن حالقىمىزدىڭ تاريحى بويىنشا «التىن تامىر», «كوپىرلەر», «قازاقتىڭ كەيىنگى تاريحى», «قازاقتار» دەگەن ءتورت كىتابىمدى جازدىم. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, جۇرت تاريحقا لاپ بەرگەندە, «مەنەن باسقا ادام مۇنى جازبايدى عوي» دەپ كونە تاريحىمىزعا بەت بۇردىم. ەگەر كونە تاريحىمىزدان سۇراعىڭىز بولسا, قويىڭىز. كەز كەلگەن سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋگە دايىنمىن.
مەنىڭ ءبىر-اق ماقساتىم بولدى. العاشقى دەرەكتەرمەن تانىسا باستاعاننان-اق, كەشەگى كەڭەس جانە قازاق تاريحشىلارىنىڭ قازاق-تۇرىك حالقى التىنشى عاسىردان پايدا بولدى دەگەندەرىنىڭ وتىرىك ەكەنىن دالەلدەگىم كەلدى. سول ماقساتپەن ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ تاريحىن, ەڭ سوڭىندا موڭعول حالقىنىڭ قايدان شىققانىن ميفولوگيا نەگىزىندە جازىپ ءبىتىردىم.
قۇدايعا شۇكىر, بۇكىل گازەت-جۋرنالعا ەڭبەگىمدى جاريالايتىن ازدى-كوپتى بەدەلىم بار. مەن وعان ۇمتىلمايمىن, ودان ءلاززات الا المايمىن. جولداستارىم جەتپىسكە تولعانىمدا بىردەڭە جازدى. ءبارى جالاڭ. «تاريحتى تەرەڭنەن قوپارىپ جاتىر» دەگەن ءتارىزدى قۇر كوپىرمە ءسوز. نەنى قوپارىپ, نەنى تاپتى دەگەن عىلىمي تالداۋ جاساپ, دالەلدەۋ جوق.
مەن عىلىم دوكتورى ەمەسپىن. سونى بىلە تۇرا جينالىس توراعاسى مەنى جۇرتقا تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى دەپ تانىستىرادى. ءبىراز ۋاقىت «ەشقانداي تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ەمەسپىن!» دەپ ايقايلاپ, قارسىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇردىم.
– سەنى داتتاپ جاتقان جوق قوي. قارسىلاسقاندى قويسايشى, – دەپ دوس-جاراندارىم ۇرىسقان دا كەزى كوپ.
– ءاي, مەن دوكتور دەگەندى جەك كورەدى دەيسىڭ بە؟ دوس بار, دۇشپان بار. ەرتەڭ بىرەۋى «ءوزىن ءوزى ناسيحاتتاپ ءجۇر. بۇل دوكتور دا ەمەس, سايتان دا ەمەس دەسە, ماعان ءولىم عوي. ءوز باسىمدى ءوزىم قورعاۋىم كەرەك ەمەس پە؟ سوڭىمنان ءسوز ەرمەسىن», دەيمىن.
سوڭعى كەزدە دە عىلىم دوكتورى دەۋشىلەرگە ۇندەمەيتىن بولدىم. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, بوس ماقتاۋعا دا ادامنىڭ ەتى ۇيرەنەدى ەكەن.
ەكەۋمىز دە ءماز بولا كۇلدىك.
– كەيدە ۇكىمەتتىك ۇلكەن جيىندارعا شاقىرادى. دەمەك, بىردەڭەم بار عوي, بىردەڭەم بولماسا, شاقىرماس ەدى. سونى قاناعات تۇتام. شاقىرماعان جەرگە ءوز بەتىمشە بارام دەپ ۇمتىلعان ەمەسپىن.
– كۇزدىڭ سۋىعىن ەلەتتىرمەي, ەلىكتىرىپ ايتقان اڭگىمەڭىزگە راحمەت, – دەپ قويشىعارامەن قوشتاسارىمدا:
– ءساتى تۇسسە, ەرتەڭ كۇندىزگى ساعات ءبىردە «التىن ادام» مەيرامحاناسىندا كەزدەسىپ, اڭگىمەمىزدى جالعاستىرايىق. سىزگە «مەن – حالقىمنىڭ باۋىرجانىمىن» دەگەن كىتابىمدى سىيلايىن, – دەدىم.
ەرتەڭىنە كەزدەستىك. ەشكىم كەدەرگى جاساماسىن دەپ مەيرامحانانىڭ الىستاۋ بۇرىشىنان ورىن الدىق. «ابىز تاريحشىعا تىلەۋلەس كوڭىلدەن» دەپ قولتاڭبا جازىپ, «مەن – حالقىمنىڭ باۋىرجانىمىن» دەگەن كىتابىمدى قويشىعاراعا سىيلادىم. ول ماعان «مۇدە حان» كينورومانىن سىيلاپ:
– مەن كينوستسەناريست ەمەسپىن. قولىمنان كەلگەنشە قازاعىمنىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بولسام دەپ مىنا «مۇدە حان» كينورومانىن جازدىم. مۇنى وقىعان ءبىلىمدى جاستارىمىز قازاق تاريحىنا بەت بۇرسا, وسىنداي دانىشپانىمىزدىڭ بار ەكەنىن تۇسىنسە, مەنەن گورى كينو ءتىلىن بىلەتىن دارىن يەسى بۇل دۇنيەنى قولعا الىپ, ەكرانعا شىعارسا, ەلىمىزگە رۋح بەرەر ەدى. تاريح دەگەنىمىز – رۋح قوي, – دەدى كەڭىنەن تولعاي سويلەپ.
مەن قويشىعارانىڭ مىنا ارمان-ويىن ەستىگەندە تولقىپ كەتتىم. ونىڭ اسىرەسە, «جاقسى قولباسشى جەڭىستەن جەڭىسكە جەتسە, ول جەڭىس ىلعي جالعاسا بەرسە, ونىڭ ساناسىندا ءبىز جەڭىلەمىز دەگەن ۇعىم بولمايدى», – دەگەنى ويىمدى تەربەپ جىبەردى.
– قورقاق جاندار مىنا مايداننان ءتىرى شىعامىز با, الدە ولەمىز بە دەپ تۇرادى. قولباسشىنىڭ كەرەمەتتىگى «ءبىز جەڭەمىز» دەپ ساربازدارىن سەندىرۋىندە. ونداي قولباسشىدا جەڭىلەم دەگەن ۇعىم بولمايدى. سوندىقتان ول جەڭىسكە جەتەدى. بۇل رۋحتىڭ كۇشى. رۋحتىڭ كۇشى قانداي دەسەڭىزشى؟ – دەدى قويشىعارا ماساتتانا سويلەپ. – ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ ەشكىمنەن ەشقانداي كەم ەمەستىگى مىنا «مۇدە حان» كىتابىمنان كورىنەدى. مۇنى مۇقيات زەرتتەپ وقۋىڭىزدى وتىنەم.
قويشىعارانىڭ ناعىز تاريحشى ەكەنىنە كوزىم جەتكەن سايىن وعان دەگەن قۇرمەتىم ەسەلەپ ارتىپ, ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي كوڭىلىمە ءتۇيىپ قالۋعا قۇشتارلاندىم. ول «مۇدە حان» كىتابىنىڭ ءبىر بەتىن اشىپ: «مىنانى سوڭىنا دەيىن وقىپ شىقشى؟» – دەدى. ول مۇدەنىڭ اكەسىن ولتىرەتىن ءساتىن بەينەلەگەن بەت ەكەن. تەز وقىپ شىقتىم.
– دوستارىم ءاي, سەنىڭ مىناۋىڭ نە؟ اكەسىن ولتىرگەنى نە سۇمدىق؟! – دەپ رەنجىدى.
– سەندەر ءارى قاراي وقىساڭدارشى. مۇدە حان ۇلتىن ۇشپاققا شىعارۋ ءۇشىن, تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلۋ ءۇشىن ءبارىن قۇرباندىققا شالادى. قىتاي دەرەگىندە دە, ءبيچۋريننىڭ دەرەگىندە دە ونى موو دەپ اتايدى. بۇل ەكى دەرەكتىڭ دە نەگىزى جوق. موو بۇزاۋدىڭ ءموو دەگەنى سياقتى. مەن ونى مۇدە دەپ الدىم. ول ءوز مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن ادام.
– مىڭعۇل, مۇڭعۇل, موڭعول اتاۋلارى جونىندە تالاس كوپ.
بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟
– ۆيزانتيا جەرى كىمنىڭ جەرى؟ ونى تۇرىكتەر جاۋلاپ الدى ەمەس پە؟ زەر سالىڭىز, الاتاۋىڭ دا, قاراتاۋىڭ دا, ۇلىتاۋىڭ دا, قىزىل سۋىڭ دا, اقسايىڭ دا – ءبارى سوندا. بۇل اتاۋلاردى تۇرىكتەر وزىمەن بىرگە الا بارعان. سول سياقتى XIV عاسىردا ءبىزدىڭ جەردى شاعاتاي ەنشىلەدى. ەل جەتپەگەندەي ۇستەمەلەپ تاعى ەل اكەپ قوستى. بۇل راشيد-ءاد-ديندە دە, كانتەميردە دە, ابىلفەيىزدە دە بار. جازۋشىلارىمىز وسى فاكتىنى سارالاپ, قاپەرگە المايدى.
قىتايدىڭ تسۋن پۋن دەگەن حالقى بار. ونى موڭعول تەكتەس تۇرىك دەيدى. مەن مۇنى مۇلدە قاتە دەيمىن. مۇڭعىل – تاتار. ءبىلدىڭىز بە؟ ءبىز عۇننان شىقتىق دەپ ءجۇرمىز. عۇن دەگەن اتاۋ دۇرىس ەمەس. ولار موڭعولدى تاتار دەيدى.
– مۇڭعىل دەگەن شە؟
– ول – تۇرىك. ەڭ سوڭىندا ءۇش ۇلىس ەكەنىن, ۇشەۋى دە مۇسىلمان بولعانىن ايتادى. ءبىرىنشى, شىڭعىس حان شىعىپ تۇر. مەن مۇنى دانىشپاندىعىمنان تاۋىپ تۇرعان جوقپىن. قىتاي دەرەگىن فرانتسيا, گەرمانيا, انگليا, ياعني بۇكىل الەم بيچۋرين اۋدارماسى ارقىلى عانا تانىدى. ونىڭ كىتابىن ورىستار شىعارماي, ول ولگەننەن كەيىن عانا شىعاردى. ونىڭ وزىندە تۇرىكتىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن جەرىنىڭ ءبارىن قيىپ الىپ تاستاعان. مەن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قىتايعا بارىپ, ءبيچۋريننىڭ اۋدارعانىن ءوزىم قايتا اۋدارىپ اكەلدىم. ونداعى تاڭعالارلىق ءنارسە, مۇدەنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەدىگە (اتيللا) «بيچ بوجي» دەپ اتالىپتى. ونى قازاقشالاعاندا قۇدايدىڭ شىبىرتقىسى, قۇدايدىڭ كۇشى, قاھارى دەگەن ماعىناعا يە.
شىڭعىس حاننىڭ موڭعولى – تۇگەل تۇرىك. قازىرگى موڭعول تۇرىك, كيدان, مانجۋر, قىتايدىڭ قوسپاسى. ءدىنى – بۋددا. شىڭعىس حاننىڭ دا, مۇدە حاننىڭ دا ءدىنى – ءتاڭىرى.
مىنا كىتاپتى دا ساعان سىيلايمىن. ءتۇسىنىپ, اسىقپاي وقىعانىڭدى قالايمىن. وزىڭە لاپ ەتە قالعانىم – ەڭبەگىڭ. بۇرىن سەن مەنى كورگەن ەمەسسىڭ, مەن سەنى كورگەن ەمەسپىن. ءبىزدى ەڭبەك تابىستىردى. بىرەۋگە وكپەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭ تۇسىنىگىم مىناۋ. كەز كەلگەن ەسى دۇرىس بالا اتا-اناسىنا جاقسىلىق جاساسا, ايلىعىنان نە كيىم اكەپ بەرسە, ول پەرزەنتتىك پارىزىن وتەگەنى. ءسىز بەن ءبىز دە قازاقتىڭ بالاسىمىز. حالقىمىزعا قىزمەت ەتسەك دەپ پەرزەنتتىك بورىشىمىزدى وتەپ ءجۇرمىز. وعان مىندەتسىنىپ ايقايلاۋدىڭ, وعان اتاق-ابىروي دامەتۋدىڭ ءوزى ارتىق. شىندىققا كەلگەندە سەن مامىتبەكسىڭ, مەن قويشىعارامىن. جات ەلگە شىعىپ, ايتقان جەردەن اۋلاق, بىردەمەنى ءبۇلدىرەيىكشى, ونداعىلار ەكەۋمىزدى بىلمەيدى.
– مىنا قازاقتى قاراشى, – دەپ ايقايلايدى. ول – بىزگە نامىس. ءبىر قانداسىمىز جاڭالىق اشسا:
– وي, قازاق كەرەمەت جاڭالىق اشتى, – دەيدى. ول – بىزگە قۋانىش. سىرتقا شىققاندا ءبارىمىز – قازاقپىز. وسىنى ءتۇسىنسەك, پەرزەنتتىك بورىشىمىزدى وتەي الامىز.
– اۋىلدا دا دانالار كوپ, – دەپ مەن ءبىر وقيعانى ايتىپ ەدىم:
– و-وي, اسىرەسە, بۇرىن كوپ ەدى. دانالىق ۇشقىنىن كەشە ءبىر جاس جىگىت بويىنان كوردىم. كەزىندە كورشى ەكى اۋىلعا جاقسىلىق جاساعان, بۇگىندە مارقۇم بولعان قادىرلى قارتقا اس بەردى. استىڭ شىعىنىن ەكى كاسىپكەر جىگىت كوتەرىپتى. رەسپۋبليكادان, وبلىستان, اۋداننان كەلگەن كىسىلەر ەكى كاسىپكەر جىگىتكە العىستارىن جاۋدىرىپ, ريزالىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. اۋىلدىڭ اقساقالى ءسوز الىپ سويلەگەندە ەكى كاسىپكەردىڭ بىرەۋىنىڭ اتىن مۇلدە اتامادى. ءسىرا, ول بىردەڭە سۇراعاندا بەرمەي قويعان با, ايتەۋىر ءبىر كىلتيپان بار. ەكىنشى كاسىپكەردى جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتاپ, العىسىن ءۇيىپ-توكتى.
استىڭ ەڭ سوڭىندا ەكى كاسىپكەر جىگىتكە بىردەي ءسوز بەرىلدى. سوندا اتى اتالماعان جىگىت:
– و, اعايىن, ماقتاعاندى كىم جەك كورەدى؟ جاڭا اۋىلىمىزدىڭ اقساقالى اتىمدى اتاماعانعا مەنى جەك كورەدى ەكەن دەپ باسقاشا ءتۇسىنىپ قالماڭىزدار. ول اتام مەنى جاقسى كورەدى. تەك ءتىل-كوز تيمەسىن دەپ اتىمدى ادەيى اتامادى, – دەدى.
– ماقتامەن باۋىزداپتى عوي. ەگەر ول جىگىت «ۇلكەن كىسى بولا تۇرا قيا تارتاتىنىڭىز بار دەپ تورساڭداسا, ۇتىلار ەدى.
– باۋىرجان اعامىز ادام بولۋىڭ ءۇشىن الدىمەن ادال بولۋىڭ كەرەك دەمەپ پە ەدى؟ مەنىڭ بار وي-نيەتىم ادال بولۋ, اينالايىن. امان جۇرەيىك. استاناعا كەلسەڭ, حابارلاس.
– ءسوزسىز حابارلاسام.
مامىتبەك قالدىباي,
جازۋشى.