جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ەلىمىزدى ەكى ماسەلە ايرىقشا دۇرلىكتىرىپ تۇر. ولاردىڭ ءدۇمپۋىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, وسى توڭىرەكتە قوزعالعان اڭگىمەلەردىڭ قارقىنى ءتىپتى, الەمدە بولىپ جاتقان اتىشۋلى وقيعالاردىڭ دا ءدۇبىرىن باسىپ كەتكەن سىڭايلى. سوندىقتان بولار, قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىردە-ءبىرى بۇل ماسەلەلەردى اينالىپ وتە العان جوق. ولار قانداي ماسەلەلەر؟ ەندى وسىعان كەلەيىك. ولاردىڭ العاشقىسى – اۆتوموبيلدەرگە بالالار وتىراتىن ورىندىقتار ورناتۋ.
سويتسەك, باتىستا (ال ءبىز باتىس دەسە ىشكەن اسىمىزدى جەرگە قوياتىن حالىقپىز) جۇرت بالالارىن ارنايى ورناتىلعان كرەسلوعا وتىرعىزىپ الىپ جۇرەدى ەكەن. راس, ولاردا بۇل ءتارتىپ ءارى كەتسە 6-7 جاسقا دەيىنگى بالالارعا عانا قاتىستى. ودان ەرەسەكتەرىنە ەرەجە نۇسقاۋلىق تۇرعىسىندا عانا قولدانىلاتىن كورىنەدى. ال, بىزدە شە... بىزدە بالانى 1 جاستان باستاپ 12 جاسقا كەلگەنگە دەيىن جاڭاعى ايتىلعان اۆتوكرەسلوعا تاڭىپ تاستاۋ كەرەك بولىپ وتىر. بالكىم, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر ءبىزدىڭ قازاق بالالارىنىڭ باتىستىقتارعا قاراعاندا ءالجۋازداۋ ەكەنىن سەزىپ, سوندىقتان «وتاۋ يەسى» بولعانشا (قازاق بالانى «ون ۇشتە – وتاۋ يەسى» دەپ اتاعان) ورىندىقتا ءوز بەتىنشە وتىرا الماي, بىلق-سىلق ەتىپ قۇلاي بەرەدى دەگەن بولار. بۇل سياقتى جاناشىرلىقتارىنا راحمەت.
بىراق, 11-12 جاسار بالانى جاڭاعى كرەسلوعا وتىرعىزعان كەزدە ونىڭ باسى ماشينا توبەسىنە تىرەلىپ, بايعۇس بالانىڭ ەكى بۇكتەتىلۋىنە تۋرا كەلەدى ەكەن. الدەبىرەۋلەردىڭ ەرەجەدە بالانىڭ سالماعىنا قاراي وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بولادى دەپ جازىلعان دەۋى مۇمكىن. ول دۇرىس-اۋ. بىراق كوشە بويىندا سەنى پوليتسەي توقتاتىپ تۇرعاندا بالاڭنىڭ سالماعىن قايدان ولشەپ جاتاسىڭ؟.. ال ولشەپ بارىپ دالەلدەمەسەڭ, ءبىزدىڭ ءتارتىپ ساقشىلارى اۋىزەكى سوزگە سەنە قويمايدى. بىراق, ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز تىپتەن دە بۇل ەمەس. ءتارتىپتى الدىمەن وزدەرى بۇزاتىن ءتارتىپ ساقشىلارى مەن حالىقتىڭ كوڭىلىنەن ۇنەمى شىعا بەرمەيتىن حالىق قالاۋلىلارىنان كەشىرىم سۇراي وتىرىپ ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز قيت ەتسە بىزگە ۇلگى قىلا بەرەتىن باتىستا ءبىر وتباسىندا ءارى كەتسە ءبىر بالا, كەيدە ءتىپتى ونىڭ دا بولا بەرمەيتىندىگى. ال ءبىزدىڭ قازاقتار – 2-3, كەيبىرەۋلەرى 4-5 بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ قاجەت دەگەن تالاپ تاعى بار.
ويتكەنى, بۇگىنگى تۋعان بالا بىرىنشىدەن, ەل ازاماتتارىنىڭ قارتايىپ كەتپەۋىنە ۇلەس قوسسا, ەكىنشىدەن, ەكونوميكانى وركەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتپەك. ال بەسىكتەن بەلدەرى شىقپاي جاتىپ بالالاردىڭ ارقايسىسىنا اۆتوكرەسلو ساتىپ الۋ قاجەت بولسا, ياعني ولاردى كوشەدە قىدىرتۋدىڭ ءوزى پروبلەماعا اينالسا, بالا تۋدىڭ تەجەلىپ قالماسىنا كىم كەپىل. ويتكەنى, 4 بالاسى بار اتا-انانىڭ ءبىر اۆتوماشيناعا سيىسىپ وتىرۋىنىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي قالادى عوي. بۇعان دەيىن ەڭ كىشى بالاسىن شەشەسى الدىنا الىپ وتىرا بەرەتىن. ەندى ولاي جاساۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ حالىق تا قانشا اڭقاۋ بولعانىمەن, سوڭعى جىلدارى ازداپ بولسا دا نارىق تالاپتارىنا بەيىمدەلە باستادى. وسىدان كەلىپ ولاردىڭ قوي, مىنا زاماندا 1-2 بالانى اسىراپ الساق تا جامان بولماس دەپ ويلاۋلارى ابدەن مۇمكىن.
شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جاڭا زاڭ حالىققا وتە قولايسىز تيگەنىمەن, كوممەرسانتتارعا تاماشا ناپاقا بولدى. ولار دۇكەندەردە وتپەي تۇرعان اۆتوكرەسلولارى مەن «اپتەچكالارىن» ء(دارى قوبديشا) ساتىپ ءبىر بايىپ قالدى. ەگەر اۆتوكولىكتەر كۇندىز-ءتۇنى شامدارىن جاعىپ جۇرەتىن بولسا, ولار اي سايىن بىزدەن لامپوچكالار ساتىپ الادى دەپ تاعى دا الاقاندارىن ىسقىلاۋدا. سوندىقتان بولار بۇل زاڭدى قابىلداۋعا بيزنەسمەندەردىڭ ءلوببيى تۇرتكى بولدى دەۋشىلەر دە جوق ەمەس. زاڭ جوباسىن ازىرلەگەندەر مەن ونى ويلانباستان قابىلداپ قويعاندار وزدەرىنىڭ ءسال اعاتتاۋ كەتكەن ىستەرىن «قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت» دەگەن دالەل ايتىپ اقتاپ الۋدا. بىراق ولار كەشەگى كەرى كەتكەن كەڭەستىك كەزەڭدە اۆتوموبيلدەر اۆتوكرەسلو ورناتپاي-اق, شامداردى جاقپاي-اق ءارىلى-بەرىلى امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتاتىنىن ۇمىتىپ كەتكەندەي. ءبىز مۇنى ايتقاندا وركەنيەتتى ەلدەر ەنگىزىپ جاتقان جاڭالىقتاردان مۇلدە باس تارتايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. انشەيىن, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ جيىلەۋى اۆتوكولىكتەردىڭ كوبەيۋىنەن ەمەس, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ مۇلدە ساقتالماۋىنان, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ءتۇرلى امالدارمەن قولعا ءتۇسىرىپ العان جاستاردىڭ كوشەلەر مەن كۇرەجولداردا قالاي بولسا سولاي جۇرۋىنەن جانە ولارعا ء«اي دەيتىن اجەنىڭ, قوي دەيتىن قوجانىڭ» جوقتىعىنان دەگەندى عانا ايتقىمىز كەلەدى.
ال شامداردى جاعىپ, اۆتوكرەسلو ورناتۋ كەرەك دەگەن جاڭالىق ءبىر جاعىنان, كوردىڭدەر مە, ءبىز قاۋىپسىزدىك شارالارىن جاساپ جاتىرمىز عوي دەپ ايتۋ ءۇشىن كەرەك بولسا, ەكىنشى جاعىنان, كوممەرسانتتارعا تابىس ءتۇسىرۋ ءۇشىن كەرەك بولىپ وتىر. بۇل جەردە قاۋىپسىزدىكتىڭ تەك سىلتاۋ عانا ەكەنى وزىنەن-ءوزى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر. وسى ورايدا باتىسقا قاراپ باس شۇلعي بەرگەنشە, ارا-تۇرا ءوز ۇلتىمىزدىڭ تابيعاتىن, ەرەكشەلىگىن, سالت-ءداستۇرىن دە ەسكەرە جۇرسەك قالاي بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىر ءارى كەتسە ەكى بالادان ارتىق بالا تۋمايتىن, سوندىقتان دا كوبىنە-كوپ ۇيلەرىندە يت پەن مىسىق ۇستايتىن, ول ازداي ءبىر جىنىستىلاردىڭ ۇيلەنۋىنە رۇقسات بەرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ىستەگەندەرىن سول قالپىندا قايتالاي بەرمەي, ولاردىڭ ىشىنەن تەك ءوز حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە سايكەس كەلەتىنىن عانا تاجىريبەگە ەنگىزگەنىمىز دۇرىس ەمەس پە؟
ماسەلەن, 4-5 بالاسى بار (كەيبىرەۋلەردە 7-8 بالا دا بولۋى مۇمكىن) وتباسىلار ءۇشىن ولاردىڭ ارقايسىسىنا اۆتوكرەسلو نەمەسە باسقاداي ءبىر جابدىق ساتىپ ال دەپ تالاپ ەتۋ قانشالىقتى ورىندى؟ كەرەك دەسەڭىز, وقۋشىلاردىڭ كوبى (سونىڭ ىشىندە جاستارى 12-گە جەتپەگەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى دا) ساباققا اۆتوبۋسپەن قاتىنايدى. سوندا اۆتوبۋستارعا دا كرەسلو ورناتۋ كەرەك پە؟ ايتقانداي, ءبىز «ۇيرەنىپ» جاتقان وركەنيەتتى ەلدەردە «مەكتەپ اۆتوبۋسى» دەگەن بار. وقۋشىلاردى ولار مەكتەپكە سونداي ارنايى اۆتوبۋستارمەن تاسىمالدايدى. ەگەر شىنىمەن دە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاساق, نەگە ءبىز دە سولاي جاسامايمىز.
ەلدى الاڭداتىپ وتىرعان ەكىنشى ماسەلە – 12 جىلدىق وقۋ.
مەن, ارينە, پەداگوگ ەمەسپىن, بىراق بالا تاربيەسىنەن, جالپى ومىردەن تاجىريبەسى بار اداممىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە 6 جاسىنان باستاپ 1-سىنىپقا بارىپ, 18 جاسقا دەيىنگى عۇمىرىن (12 جىل وقۋ ارقىلى) مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋشى بولىپ وتكىزگەن ءجاسوسپىرىم نەندەي ۇشپاققا جەتەدى؟ ال ەندى 6 جاسار بالانىڭ وقۋدى ويداعىداي وقىپ كەتۋگە دايىن ەكەنىن كىم زەرتتەپ, كوز جەتكىزىپتى؟ كەزىندە ءوزىم دە مەكتەپتە جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە 6 جاس تۇرماق, ودان الدەقايدا ەرەسەك بالالاردىڭ وزدەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىن يگەرە الماي جۇرگەندەرىن تالاي كوردىم. بۇعاناسى ءالى بەكىمەگەن بالانى مەكتەپ پارتاسىنا اپارىپ وتىرعىزۋعا بىزدەردى كىم قىستالاپ جاتىر, تاعى دا سول باياعى باتىس پا؟..
باتىستىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن, جەتىلگەن تەحنيكاسىن الۋىمىز ورىندى. مۇنداي ءۇردىس بىزدە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىندە بار. بىراق ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە ماسەلەسىندە ولار ۇلگى بولا الا ما؟ ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ, ءبىر كەزدەگى كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الەمدە ەڭ وزىقتاردىڭ ءبىرى بولعانىن ەشكىم دە تەرىسكە شىعارا المايدى. دەمەك, وعان سونشاما ۇركە قاراۋعا ەش نەگىز جوق. ەكىنشىدەن, كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ميللياردتاعان قارجىنى قاجەت ەتەتىن كورىنەدى. ولاي بولسا, ول شىعىن ءوزىن ءوزى اقتاي الا ما؟
وسى ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ. ول – قانداي قادامعا دا بارماس بۇرىن الدىن الا «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋدىڭ قاجەتتىگى». ايتپەگەن كۇندە ارتىنان وپىق جەپ, كەيىن تاعى دا قايتادان وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتپاسىمىزعا كىم كەپىل؟ ءCوز سوڭىندا وسى ەكى ماسەلەگە قاتىستى دەپۋتاتتار م.قازىبەكوۆا مەن م.باقتيار ۇلىنىڭ باق-تار ارقىلى ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىس-پىكىرلەرىنىڭ وتە ورىندى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتۋ قاجەت. سوندىقتان بولار, ولاردىڭ ويلارى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندەگىسىن دە ءدوپ باسىپ وتىر. سولاي ەمەس پە, قادىرمەندى وقىرمان؟
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».