قوستاناي. 19 قاڭتار. قوستانايدا ولكەتانۋشى قۋانىش ورمانوۆتىڭ «ەل مەن جەر جانە تۇلعالار تاريحى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل تۋرالى egemen.kz ءتىلشىسى حابارلادى.
ولكەتانۋشى قۋانىش ورمانوۆ كوپتەن بەرى تورعاي-قوستاناي ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. مۇنى اۆتور كىتاپتىڭ بەتاشارىنداعى وقىرمانعا ارناۋ سوزىندە: «ەڭبەكتىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى – ءبىزدىڭ ەل مەن جەر جايلى ەل اۋزىندا قالعان اڭىز اڭگىمەلەر, بىزگە تاسقا باسىلىپ جەتكەن تولىپ جاتقان دەرەكتەر, عىلىمي ەڭبەكتەر مەن, اسىرەسە, ورىس پەن قازاق تاريحىشىلارىنىڭ, ءتىپتى, كوپ جاعدايدا كوزگە تۇسە قويمايتىن, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءالى دە بولسا عىلىمي قولدانىسقا ەنە قويماعان جازبالارىن اشا ءتۇسۋدىڭ ناتيجەسىندە وسكەلەڭ ۇرپاققا ءوزىنىڭ تۋىپ وسكەن ەلى مەن جەرى جايىندا, بۇل ولكەدەن قانات جايىپ ۇشقان تۇلعالار, ەل ماقتانىشىنا اينالعان جاندار جايىندا بارىنشا مول دەرەك بەرۋ», – دەيدى.
كىتاپتان وقىرمان وبلىس ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى, ورتا عاسىرلارعا جاتاتىن, موڭعول شاپقىنشىلىعى زامانىنداعى تاريحىنان قىزىقتى دەرەكتەرگە قانىعادى. مىسالى, اۆتور: «ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە (40-50 جىل بۇرىن) قوستاناي دالاسىندا دۋاداق جايىلىپ ءجۇرۋشى ەدى, ول كيەلى قۇس سوڭعى جىلدارى كورىنبەي كەتتى, ول بار ما, جوق پا, ول جاعى بەلگىسىز بولىپ قالدى», – دەيدى. راسىندا, مۇنى بيولوگ عالىم تاتيانا براگينا دا كوتەرىپ ءجۇر. ال اسپاننان الاپات تاس مەتەوريت ءتۇسىپ, ناتيجەسىندە تەرەڭدىگى 200 مەتردەن استام تەرەڭدىكتەگى ويىق شۇڭقىردىڭ (ۆورونكا) پايدا بولعانى تۋرالى جۇرتشىلىق بىلە بەرمەيدى. 2000 جىلدارعا دەيىن ول شۇڭقىردا ازداپ سۋ بولعان, ونى ورىستار «كرۋگلوە وزەرو» دەپ اتاعان. ول قامىستى اۋدانىنداعى ساحاروۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ وڭتۇستىك شىعىس جاعىندا كۇڭگىرتاۋ دەگەن توبەنىڭ ەتەگىندە جاتىر. مۇنى باسقا تۇگىل وبلىس جۇرتشىلىعى بىلە بەرمەيدى. كىتاپتا وبلىس ءوڭىرىنىڭ تابيعاتىنداعى مۇنداي ەرەكشەلىكتەردى قىزىعا وقۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, ولكەتانۋشى الەمگە بەلگىلى كوپتەگەن تاريحشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوستاناي-تورعاي وڭىرىندەگى ەجەلگى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى تاريحتىڭ ءىزىن كورسەتەدى. تورعاي ءتوسى نۇق پايعامبار ۇرپاقتارىنىڭ العاشقى قونىستارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتادى اۆتور. وعان عالىمدار ەڭبەرىنەن ايعاقتار كەلتىرە وتىرىپ, ناقتى بولجامدار جاسايدى. قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە كىندىك قانى تامىپ, ەل تۇتقاسىنا اينالعان تۇلعالار مەن ەسىمى بۇگىنگى ۇرپاققا بەلگىلى-بەلگىسىز تۋعان جەر تۇلەكتەرى تۋرالى بىلۋگە بولادى.
كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكباي وسپانوۆ, اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقىلبەك شاياحمەت, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور قالقامان جاقىپ, ەڭبەك جانە سپورت ارداگەرى باقىتجان ساعىندىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتى تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلميرا ناۋرىزباەۆا كىتاپ تۋرالى پىكىرلەرىن ايتتى. «ەل مەن جەر جانە تۇلعالار تاريحى» كىتابى مەكتەپ جانە جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن ولكەتانۋ ءپانىنىڭ وقۋلىعى رەتىندە ۇسىنىلادى. ونىڭ عىلىمي جاعىنا بەلگىلى تاريحشى-جازۋشى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارين جەتەكشىلىك ەتكەن. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ج.تايماعانبەتوۆ پىكىر جازعان.
ولكەتانۋ ءپانى دەمەكشى, قوستاناي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا رەكتور قۋات بايمىرزاەۆتىڭ باستاماسىمەن ولكەتانۋ كۋرسى بارلىق فاكۋلتەتتەردە وقىتىلادى. ونىڭ ساپالى جۇرگىزىلۋى ءۇشىن عىلىمي ورتالىق اشىلىپ, جۇمىس جۇرگىزە باستادى. قۋانىش ورمانوۆتى سول جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان كورۋگە بولادى.
تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلميرا ناۋرىزباەۆا: «ولكەتانۋ كۋرسىندا, اسىرەسە, تۇلعاتانۋ تۋرالى ءىس-شارالارعا قۋانىش ورمانوۆ اعامىز بەلسەندى كىرىستى. قازىر ينستيتۋت شاكىرتتەرى قاپان بادىروۆ, اسقار زاكارين, ءبىلال اسفەندياروۆ, سەرالى لاپين تۋرالى ديپلوم جۇمىستارىن جازىپ جاتىر. قۋانىش تورەبەك ۇلىنىڭ مىنا ەڭبەگى تەك ستۋدەنتتەر ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىق ءۇشىن دە قىمبات تانىمدىق دۇنيە دەپ بىلەمىز», – دەدى. وسى تۇساۋكەسەردى ۇيىمداستىرعان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءجاندىلدا ماقانوۆ كىتاپتىڭ وبلىستاعى مەكتەپتەر مەن كىتاپحانالارعا تاراتىلاتىنىن جانە ونىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ورىس ءتىلدى وقىرماندارعا دا جەتەتىنىن ايتتى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
دەرەك, سۋرەت: egemen.kz.