قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى

وتانىمىز – ورتاق ءۇيىمىز

«بۇگىن اسسامبلەيا تۋى استىندا قۇرىلعان جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەت».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى

بيلەر القاسى تۇرىندە باياعى دالا دەموكراتياسىن جاڭعىرتا باستاعان سياقتى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى استانا قالاسىندا وتكىزگەن قو­عام­دىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ قىز­مەتىن ۇيلەستىرۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەميناردان كوكەي­گە ءبىراز وي ءتۇيىپ ورالعان ەدىك. ماسەلەن, اتالمىش جيىندا ءسوز العان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلى تۇستىك وڭىردە قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى اۋىلدىق جەرلەردە بيلەر القاسى تۇرىندە قۇرىلىپ, ويداعىداي قىزمەت ىستەپ جاتقاندىعىنان جان-جاقتى حاباردار ەتتى. «وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىر اۋىلدا تۇراتىن باۋىرلاس ەكى ەتنوس جاستارىنىڭ  اراسىن­دا تۇرمىستىق نەگىزدە جانجال شىعىپ, سوڭى توبەلەسكە ۇلاس­قان­دىقتان, جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەندەر بولدى. بۇل اياق استىنان تۋىنداعان كيكىلجىڭگە جەرگىلىكتى بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرى دەرەۋ ارالاسىپ, ەكى جاقتى تەز ارادا بىتىمگە كەلتىردى. كىنالىلەر ات-شاپان ايىپتارىن تولەپ, كەشىرىم سۇراپ, تاتۋلاسىپ تىندى. ايتپەگەندە, پوليتسياعا ارىز جازىلىپ, جاستىق قىزبالىقپەن ءبىر-بىرىنە جۇدىرىق الا جۇگىرگەندەر سوتتالىپ كەتەتىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى, اسىرەسە, وڭ مەن سولدارىن ءالى جەتە تانىپ ۇلگەرمەگەن جەتكىنشەك بالالارى تۇرمەگە توعىتىلعان اتا-انالاردىڭ جۇرەكتەرىنە اۋىر قايعى سالىپ, ەتنوسارالىق ارازدىق ودان سايىن شيەلەنىسە ءتۇسۋى مۇمكىن  ەدى. بيلەر القاسى, مىنە, وسىنداي ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, باياعىنىڭ بيلەرىنشە ارااعايىندىق مىندەتتى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى», – دەدى ول. سوسىن وعان: «اۋىل­دارىڭ­ىز­دىڭ بيلەرى اۋداندىق ءماس­لي­حاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىم­دەرى بەلگىلى سەبەپتەرمەن ءوز اۋداندارىنىڭ باسشىلارىنا تۋرا ايتۋدان تايساقتايتىن وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرە الىپ ءجۇر مە؟» دەگەن «قيتۇرقىلاۋ» ساۋال قويىلىپ, ىلە:  «ارينە! مىسالعا, ءبىزدىڭ ءبىر اۋدانداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى كەزىندە جەكەشەلەندىرىلىپ كەتكەندىكتەن, ونىڭ جۇمىسى جۇرت كوڭىلىنەن شىقپاي, رەنىش كوبەيىپ تۇر ەدى. وسى ماسەلەنى وزگە ەمەس, بيلەر القاسى اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا باتىل كوتەرىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلعان بولاتىن», – دەگەن نىق جاۋاپ ەستىدىك. ءيا, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماي ساقتالعان, قازاعى قالىڭ قاسيەتتى ءوڭىر – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بيلەر القالارى قۇرىلىپ, باياعى زامانداعى دالا دەموكراتيا­سىن جاڭاشا جاڭعىرتىپ جاتقان سياقتى. وسىناۋ يگى باستاماعا ۇيىتقى بولعان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ونىڭ ەل وڭىرلەرىندە قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وڭتۇستىكقازاقستاندىقتار جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دىلدىك ەرەك­شەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق ەلى­نىڭ ەجەلگى حالىقتىق بيلىك ورگانى بولىپ سانالاتىن بيلەر ينستيتۋتىن بۇگىنگى زامانعا ۇيلەستىرە جاڭعىرتۋى – كوكەيگە قونىمدى ونەگە ەكەندىگى انىق. بيلەر القاسى مۇشەلەرى دە, ونىڭ توراعاسى رەتىندەگى توبە بي دە اۋىلداعى ەڭ بەدەلدى ادامداردىڭ اراسىنان تاڭدالىپ سايلانادى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە اقساقالدار مەن قاراساقالدار دا, كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار دا بار بولىپ شىقتى. ال قازاقتارمەن قاتار, باسقا ۇلتتىق ەتنوستار دا قونىستانعان ەلدى مەكەندەردە بيلەر القاسىنىڭ قۇرامىندا بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى بولۋى قاجەتتىگى دە ەسكەرىلەتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا «بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە ارداگەرلەر كەڭەستەرى جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, مۇنداي قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن پىكىر – جاڭساقتىق. شىنتۋايتىندا, ارداگەرلەر كەڭەستەرىنە  قوعامداعى تۇراق­تى­لىقتى ساقتاۋعا اتسالىسۋ سياقتى ءبىرتالاي ماڭىزدى جارعىلىق ءمىن­دەت­تەر جۇكتەلگەنىمەن, كۇندە­لىك­تى تىرشىلىكتە ولاردىڭ  اتقاراتىن نەگىزگى شارۋاسى – مۇقتاجدىق كورىپ جۇرگەن قارتتارعا قامقورلىق جاساۋ ەكەندىگى ءمالىم. ەلگە بەرەتىنىن بەرىپ, بۇگىندە قۇرمەت تورىندە وتىرعان اقساقالداردان  اۋىلداعى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەردىڭ بارىنە ارالاسىپ, كەيدە جەرگىلىكتى اكىم­قارالاردىڭ جىبەرگەن مىندەرىن بەتتەرىنە باساتىنداي ايرىقشا بەلسەندىلىك كۇتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز ەمەس پە؟! «قارتتىق – قۋانىش ەمەس» دەپ ورىس حالقى ايتپاقشى, ارداگەر اعالارىمىز وزدەرىنىڭ «بازاردان قايتقان جاندار» ەكەنىن  كەيدە ءسوز اراسىندا مويىنداپ ايتىپ  قوياتىندىعىن ەستىپ ءجۇرمىز. ال بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرى  «بازاردىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىندا جۇرگەندەر» بولىپ تابى­لاتىندىعى ءشۇباسىز. سون­دىق­تان دا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسلي­حات­تارعا «اۋىزدارىنا يە بولا ءبى­لەتىن», «قوي اۋزىنان ءشوپ ال­مايتىن مومىنداردى» ۇناتا­تىن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ «ءسۇز­گىسىنەن» ءوتىپ بارىپ,  سايلانعان دەپۋ­تاتتاردىڭ ايتۋعا ءداتى بار­مايتىن كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەردى سولاردىڭ عانا كوتەرە الاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولماس. ال دانا حالقىمىز «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەپ بەكەر ايتپاعان بولار... وسى ورايدا ەسكەرمەي بولمايتىن ءبىر جايت: جوعارىدا ايتىلعان رەسپۋبليكالىق سەمينارعا ارنايى شاقىرىلعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەنوۆ جۋىردا ەل بويىنشا جۇرگىزىلگەن ارنايى ساۋالداما وعان قاتىسقانداردىڭ باسىم بولىگىن ەڭ اۋەلى – الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك كورىنىستەرى, سوسىن – سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەمىمەي تۇرعاندىعى تولعان­دىرا­تىندىعىن, ال وزدەرىنىڭ  ءال-اۋقا­تىنىڭ جاعدايىن ءۇشىنشى ورىنعا قوياتىندىقتارىن كورسەتكەندىگىن جاريا ەتتى. «ءبىز كەرىسىنشە بولاتىن شىعار دەپ كۇتكەن ەدىك», – دەدى ول. وسى رەتتە وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى بيلەر القا­لارى سياقتى قوعامدىق كەلى­سىم كەڭەستەرى قوعامىمىزدا الەۋ­مەت­تىك ادىلدىك ورناتۋعا, سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى كۇ­شەيتۋگە وزىندىك ىقپالىن تيگىز­بەي قويماسى كامىل. سەمينارعا قاتىسۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ: – قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىن جانە ونىڭ وبلىستىق بولىمشەلەرىن قۇرعان كەزدە «وسىن­داي قۇرىلىمنىڭ قاجەتى بار ما؟ اسىرەسە, قازاعى قالىڭ وڭىرلەردە ونىڭ قاجەتى قانشا؟» – دەگەن سىن ايتىپ, قارسى شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ءتىپتى, ەسىم­دەرى ەلگە بەلگىلى پروفەسسور­لار دا بولعان ەدى. ارادا وتكەن ۋا­قىت ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن­دىگىن ايعاقتاپ بەردى. قازىر اسسام­بلەيانىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل جونىندە قازىر قوعامىمىزدا تولىق تۇسىنىستىك بار دەۋگە بولادى. كەيىنگى ءبىر جارىم جىل ۋاقىت ىشىندە عانا بىزگە 20 مەم­لە­كەتتىڭ دەلەگاتسيالارى كەلىپ, ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كون­فەسسياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدا جي­ناقتاعان تاجىريبەمىزبەن تانىس­قاندىعى دا سونىڭ ايعاعى. سول سياقتى, الداعى ۋاقىتتا قوعام­دىق كەلىسىم كەڭەستەرى دە ءوز­دەرىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتە­تىن­دىگىنە سەنىمدىمىز. الايدا, ولاردىڭ ماڭىزىن ازىرشە وڭىرلەردىڭ ءبارى بىردەي جەتە ءتۇسىنىپ بولعان جوق, – دەپ اشىق ايتتى. راسىندا دا, سەمينارعا قاتى­سۋ­شىلاردان سۇراستىرىپ بىلگە­نىمىزدە, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەس­تەرىنىڭ جۇمىسىنا بارلىق جەردە بىردەي تيىسىنشە ءمان بەرىلىپ وتىرماعاندىعى ايقىن اڭعارىلدى. كەي وبلىستاردا, سونىڭ ىشىندە  ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە دە وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنان عانا قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى قۇرىلعان بولىپ شىقتى. ال كەي وبلىستاردا, كەرىسىنشە, اۋ­داندىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەس­تەرى عانا بار كورىنەدى. ولار­دىڭ ىشىندە قاعاز جۇزىندە بولماسا, ءىس جۇزىندە ەشتەڭە تىندىرا قويماعاندارى بارلىعى دا جاسىرىن ەمەس... بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا جان-جاعىمىزدا جانە ءوز ىشىمىزدە نە بولىپ, نەندەي تەرىس ۇردىستەر بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن پايىمداپ قاراساق,  قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى ءار وبلىسقا عانا ەمەس, ءار اۋدان مەن اۋىلدىق وكرۋگكە دە كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەكشى, 130 ەتنوس وكىل­دەرى تۇراتىن, ءتىپتى, تازا قازاق اۋىل­دارىنىڭ وزدەرىندە رۋعا, ودان قالدى اتاعا بولىنۋشىلىك دەرتى بار ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقا­نى­مىزدى جاسىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. وسىنداي ناقتى ءومىر شىندى­عىمەن ساناسىپ, الىستاعى اۋىل­دان باس­تاپ, بارلىق دەڭگەيدە ءادىل­دىك پەن تەڭدىكتى ساقتاۋعا تىرىس­ساق, مۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە, تۇ­تاس­تاي ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا  ولشەۋ­سىز ۇلەس بولىپ قوسىلارى داۋسىز. كارىباي مۇسىرمان, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى. پەتروپاۆل.