بۇگىنگى قازاقتىڭ باقىتى

(ەسسە)

1967 جىلى ماۋسىم ايىندا ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان كەڭەس وداعى مەن موڭعوليانىڭ عالىم, جازۋشى, ونەر جۇلدىزدارى قاتىسقان تۇڭعىش سيمپوزيۋمدا كەڭەس وداعىنىڭ جازۋشىلارىن باستاپ كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆ پەن موڭعوليا جازۋشىلارىنىڭ قۇرامىندا بولعان وسى جولداردىڭ اۆتورى.

پاتشالىق ۇستەمدىككە قار­­سى باسىن بايگەگە تىككەن الاش­­تىڭ اياۋلى ۇلاندارىنىڭ ۇرانىنا اينالعان مىنا ءبىر سوزگە كوپ ماعىنا سىيعانداي. ەر جىگىتكە شەشەن دە بولار كەز كەلەر, كوسەم دە بولار كەز كەلەر. سول قاسيەتىڭ وزىڭە كەسەل دە بولار كەز كەلەر! – دەگەندەيىن, قاراقان باسىنىڭ قامى ەمەس, قالىڭ قاۋىمنىڭ قايعىسىنا الاشتىقتار ءۇن قوسىپتى. پات­شا­لىقتىڭ وزبىرلىعى شەكتەن شىعىپ, قازاق ەلى قۇلدىققا قاراي قۇلدىراپ بارا جاتقان سوڭ وزدەرىن قۇرباندىققا شالىپ, وتارشىلدىق پەن وزبىرلىققا قارسى تۇرىپتى. ولار قولدارىنا قىلىش-سەمسەر ۇستاعان جوق. قالام ۇستاپ, قىزىل تىلگە دەس بەرىپتى. باس كەسسە دە ءتىل كەسپەك جوق. «ويان, حالقىم!» – دەپ وتقا وران­عانداي ورتاعا شىققان. 300 جىل بيلەگەن وزبىر پاتشادان سوڭ كەلگەن كەڭەس وكىمەتى دە قازاقتى وڭدىرعان جوق. 1938 جىلعا دەيىن سوزىلعان ورىستاندىرۋ, وتىرىقتاندىرۋ ناۋقانى, اسىرەسە, قازاق حالقىنا تىم اۋىر ءتيدى.  مالىنان ايىرىلعان جۇرت  اشتىقتان قىرىلدى. 3,2 ميلليون قازاقتىڭ اشتان ولگەنى تەك 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ عانا جاريا ەتىلدى. كەمەلدەنگەن سوتس­ياليزمگە بارامىز دەپ ۇرانداتقان 1960 جىلدان 1980-جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىنگى مەرزىمدە مەن موڭ­عوليانىڭ بەتكە ۇستار گا­زەتى, ەل ءومىرىنىڭ ايناسى بولعان «ۇنەن» («اقيقات») گازەتىندە ءتىل­شى-شولۋشى بولدىم. سول كەز­دەرى سوتسياليستىك ەلدەردىڭ كوسەم­دەرى,  عالىم, جازۋشى-جۋر­ناليستەرى, ءسوز زەرگەرلەرىمەن ارا­لاس-قۇرالاستىم. بۇگىندە ءوز تاعدىرىما ريزا بولعانداي ەكەنمىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قاندى سوعىستا «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى بولعان يليا ەرەنبۋرگ, بوريس پولەۆويمەن سىر شەرتىس­كەن كەزدەرىم ءالى كوز الدىمدا. 1939 جىلعى حالحين گول شايقاسىنا وراي كونستانتين جۋكوۆ موڭعولياعا كەڭەس ارمياسىن باستاپ كەلگەندە كىلەڭ قارا كوز, قارا شاش ادامداردى جاساقتاعانى سياقتى, 1945 جىلعى تامىزداعى جاپون سامۋرايلارىن تىزە بۇكتىرگەندە دە وسى قارا شاشتى, قارا كوزدى سولداتتاردى قالاي جاساق­تاعانىن موڭعولياعا سوڭعى كەلگەنىندە كوسىلە ايتقان ەدى. جاپوننىڭ سامۋرايلارى قىتاي­دى قىرعىنداپ, قازاق پەن موڭعولدىڭ قۇنارلى جەرىنە يەلىك ەتۋ ءۇشىن ەكى دۇركىن ويران سالعاندا ميلليون عانا حالقى بار موڭعولدار سامۋرايلاردى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ ەرجۇرەك ۇلاندارىنىڭ ارقاسىندا تىزە بۇكتىرگەنىن ەشبىر جاسىرماي ايتقانىن ەستىگەنبىز. 1945-1949 جىلدارعى شىڭ­جانداعى ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە موڭعوليا تىكەلەي ارالاسىپ, كىلەڭ قازاقتان «ءدىن اسكەر» جا­ساعىن قۇرىپ, 1949 جىلعى قىتاي توڭكەرىسشىلەرىنىڭ جەڭى­سىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقاندار تاعى دا موڭعوليا قازاقتارى ەدى. قىتاي توڭكەرىسشىلەرىنىڭ شىڭجانداعى جەڭىسىن جەبەگەنىن بۇگىنگى ۇر­پاق­تار  بىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە, مۇنى زامان بىلدىرمەگەن ەدى. ورىس توڭكەرىسى دە, قىتاي توڭكەرىسى دە ۇشتاسقان تاريحتىڭ ۇتىمدى تۇسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. دەمەك, قازاق ەلى – ءوزىنىڭ 3000 جىلدىق تاريحىندا ەجەلگى ۇلان-بايتاق جەرىنەن ايىرىلماي بەس ت ۇلىك مالىن ءوربىتىپ, ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن, ادەت-عۇرپىن ساقتاعان الەمدەگى از ەلدەردىڭ ءبىرى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قازاق ەلىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىمەن تورتكۇل دۇنيەنى ءتانتى ەتسە, ۇلىتاۋداعى ۇلاعاتتى ءسوزى ارقىلى قازاق­ستاننان الىس شالعايدا تۇراتىن زيالى قاۋىم – بىزدەردى دە توتەن­شە تولعاندىرعان ەدى. قازاقتا «جەتى اتاسىن بىلگەن ۇل جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر, ءوزىن عانا بىلگەن ۇل قۇلاعى مەن جاعىن جەر» دەگەن ءسوز بار. حالقى مۇنداي بولعاندا تاريحشى-عالىمدارى قانداي بولعانىنا دالەل كەلتى­رەيىك. قازاققا اتى ءماشھۇر شوقان ءۋاليحانوۆ اق پاتشا تۇسىندا تاريحشى-زەرتتەۋشى بولعانىمەن, ول قازاق تاريحى مەن ادەبيەتى, مادەنيەتىن پاش ەتكەن ۇلى تۇلعا دەسەك, الكەي مارعۇلان سول كەڭەستىك قاتاڭ ءتارتىپ, اسىرەسە, تاريح­شى­لار ەڭبەگىن تارازىعا سالىپ قاراي­تىن زاماندا دا قازاق ۇلتى 45 رۋ ۇلىستان قۇرالاتىن 3000 جىلدىق تاريحى بار ۇلى ەل دەۋدەن تانباعان. قازاقستاننان تىسقارى جەردە جۇرگەن قازاقتارعا قازاقتىڭ قارا دومبىراسى مەن قوبىزى, سىبىزعىسى مەن ساز-سىرنايى ورتاق بولعاننان با, قازاقتىڭ ءان-كۇيىن اقساقالدار راديودان ەلىتە تىڭداپ, كەيدە ەگىلە جىلاپ تا الاتىن ەدى. بار قازاقتىڭ ماقتانىشى قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن, احمەت جۇبانوۆ پەن مۇقان تولەباەۆ, لاتيف حاميدي, ءشامشى قال­داياقوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءان­دەرىن, جەزتاڭداي انشىلەر كۇلاش پەن بيبىگۇل, روزا, ەرمەك سەركەباەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ ورىنداۋىندا  سۇيسىنە تىڭداپ, توتەنشە ءلاززات الىپ, قازاق بولىپ تۋعانىنا شاتتاناتىن-دى.

وسى ماقالا اۆتورىنىڭ 1995 جىلى ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ونىڭ تولىق شىعارماسىن موڭعول تىلىنە اۋدارىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە تابىس ەتۋ ءساتى.

1967 جىلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي كەڭەس ودا­عىنىڭ عالىم, جازۋشى, ونەر جۇلدىزدارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ موڭعوليادا بولعان تۇڭعىش سيمپوزيۋمىندا ءسابيت مۇقانوۆ باستاعان كەڭەس وداعىنىڭ جازۋشىلارى مەن ورىستىڭ جەزتاڭداي ءانشىسى ليۋدميلا زىكينا جانە قازاق دوم­بىراشىسى باقىت قارابالينا موڭعول جۇرتىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ەدى. سوندا ءسابيت مۇقانوۆ باي-ولكە قازاق ايماعىندا بول­عاندا: «سەندەردىڭ ءۇش ءتۇرلى ەرەك­شەلىكتەرىڭ مەنى ءتانتى ەتتى. ءبىرىنشىسى – قازاق ۇلتتىق مۋزى­­كالىق دراما تەاترىندا قۇر­­مانعازى كۇيلەرىنە ءۇن قوس­قان قازاقتىڭ اسىل مۇراسى سى­بىز­عى وركەستردە وينالادى ەكەن. ەكىنشىسى – ابىلايدىڭ اق ورداسىنىڭ كوزى قازاقتىڭ التى قانات كيىز ءۇيىن جاز جاي­لاۋ­عا تىگىپ, ءۇي سىرتىندا بۇركىت, قار­شى­عا­لارىن قولعا قوندىرعان اتا-بابا­لارىمىزدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ساناسىن ساقتاپ قالىپ­سىڭدار. ءۇشىنشىسى – مۇنداعى قازاق شەتىنەن وقىپ, توقىعان, ءتىپتى, ماسكەۋ, پراگا, پاريج, بەرلينگە دەيىن بارىپ ءبىلىم الىپ, ءارتۇرلى ماماندىق يەلەنگەنىن كوزىممەن كورىپ, كوڭىلىم تولدى», – دەپ تۇيە كەلىپ, «قاراعىم, ساعان ايتارىم, ءبىر ەلدىڭ بەتكە ۇستار كوسەمدەرى دە, شەلەك ۇستاعان ساۋىنشىسى دا وقيتىن ۇكىمەت پەن پارتيانىڭ باس باسىلىمىندا ىستەيدى ەكەنسىڭ. ءبىز ورىس ءتىلىن 250 جىل ۇيرەندىك, بىراق «پراۆدا» گازەتىندە ءبىر قازاق جۇمىس ىستە­گەن ەمەس. مەن الىپتار ەلى قىتايدا دا بولدىم, ونىڭ «جەن مين جيباو» (حالىق گازەتىندە) گازەتىندە ىستەيتىن دە قازاق بولعان ەمەس. ءسوز ونەرى – قاسيەتتى ءارى قاستەرلى ونەر. الەم تاريحشىلارى موڭعول تاريحىن كوپ زەرتتەدى. سەن قازاققا قاتىستى تاريحتى زەرتتەي ءبىل. شوقان وسى موڭعول جەرىن ءبىر كورۋدى اڭساپتى. بىراق, ول قاشقاردان ءارى بارا الماعان عوي. ال ەندى سەن بولساڭ, سول ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, ۇكىمەتكە تانىلىپسىڭ, بىزگە دە ءتىلشى بول. قوس تىلمەن قوسارلانا سويلەپ, ەكى ەلگە دە ەلشى, ءتىلشى بول», – دەپ ەسكەرتكەن ەدى. 1974 جىلى موڭعوليا تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 50 جىلدىق تويىنا كسرو باسشىسى لەونيد برەج­نەۆ, سىرتقى ىستەر مي­نيسترى اندرەي گرومىكو, قور­­عانىس ءمينيسترى, مارشال م.مالينوۆسكي مەن ورتالىق ازيادان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆ كەلىپ, موڭعوليانىڭ بايراعىنا لەنين وردەنى تاعىلعان ەدى. سول جيىن­دا قوناەۆ ءسوز سويلەپ, موڭ­عول جۇرتىن شەشەندىگىمەن تامساندىرعان بولاتىن. مەن سول ديماش اتامىزدىڭ ۇيىندە 3 مارتە, الكەي مەن نۇرعيسانىڭ ۇيىندە ەكى رەتتەن قوناقتا بول­دىم. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ تورىندە 16 دومبىرا ءىلۋلى تۇرسا, «17-ءشىسى جەڭەشەڭ داريعانىڭ دومبىراسى» دەپ كۇلدىرىپ, ماعان سونىڭ ءبىرىن سىيلاسا, الەكەڭ 60 جاسىن تويلاعاندا ما, ايتەۋىر كوپ دوم­بىرا سىيعا كەلگەن دەپ سونىڭ ءبىرىن ماعان تارتۋ ەتكەن ەدى. مەن ءۇيىمنىڭ تورىندەگى وسى ەكى دومبىرانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەكشە قاستەر تۇتامىن. قوناەۆقا برەجنەۆتىڭ ءوزى تەلەفون شالىپ: «مەن موڭعو­ليانىڭ كونستيتۋتسياسى قابىل­دانۋىنىڭ جانە تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 50 جىلدىق تويىنا سەنى دە ەرتە بارايىن دەپ وتىرمىن. سول ەلدىڭ العاشقى نەگىزگى زاڭىن جازىسىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتسالىسقانىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. جانە ول ەلدە قانداس قازاق باۋىرلارىڭ تۇرماي ما, قارسى بولماساڭ بىرگە بارساق قايتەدى», – دەگەن سوڭ 1974 جىلى 24 قاراشادا سول 50 جىلدىق مەرەيتويدىڭ قوناعى بولىپ قايتىپ ەدىم, دەپ ەدى ديماش احمەت ۇلى. سول سالتاناتتى قۇرىلتايدىڭ تورىندە, پرەزيديۋمدا وتىرعان تاقيالى قازاقپەن سويلەسىپ, قازاقتار تۋرالى حابار-وشار الۋ ءۇشىن كومەكشىمدى ۇزىلىستەن سوڭ ونىڭ جانىنا وتىرعىزسام: «ويباي-اۋ, پرەزيديۋمدا ەل كوزىنشە سويلەسۋىم ۇيات بولماي ما؟ مەن – موڭعولشا دا, ورىسشا دا بىلمەيتىن شوپان اداممىن. كەشكىسىن قوناق ۇيدەگى بولمەگە كەلىپ سويلەسىڭىز», – دەپتى. ول كەزدە موڭعوليا ۇلى قۇرىلتايى (پارلامەنتى) توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا ەڭبەك ەرى نە ساڭلاق مالشىلار قازاق دەپۋ­تاتتار ىشىنەن تاڭدالىپ, پرە­زيديۋمعا قوقيتىپ وتىرعىزىپ قويىلاتىن جانە ۇلى قۇرىلتاي توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دەپ ءدا­رىپتەلەتىن. بۇل جولى پرەزي­ديۋمدا وتىرعان باي-ولكەنىڭ كوك كول (نوگووننۋر) اۋدانىنان سايلانعان حالىق دەپۋتاتى ح.سەمباي دەگەن قويشى ەدى. ول باستاۋىش مەكتەپتەن ءارى وقى­ماعان, ساڭلاق مالشى, ايتۋلى شوپان بولعانىمەن, موڭعولشا دا, ورىسشا دا ءبىل­مەيتىن-ءدى. قىسقاسى, ديمە­كەڭ­نىڭ كومەكشىسىن ورىس دەپ تۇسىنگەننەن بە, ونىمەن ءتىل تابىسىپ سويلەسە الماپتى. تۇرار رىسقۇلوۆ پەن ءدىن­مۇحامەد قوناەۆتان كەيىن موڭ­عولياعا ءۇش دۇركىن اتباسىن تىرەپ, قازاق اعايىندار تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى دا  وسىنداعى ۇرپاق­تاردىڭ ۇمىتپايتىنى ءسوز­سىز. ايتپاقشى, ونان سوڭ ءال­كەي مارعۇلان موڭعولياعا كەلگەندە: «قازاقتىڭ رۋ- ۇلىسىنداي ەل بولعان ەمەس. سەندەردىڭ اتا-بابالارىڭ سانبيلەر, ودان تاراعان مىناۋ تونىكوك ابىز­دى قۋالاي تەكتەسەك, كەرەي مەم­لەكەتىنىڭ استاناسى ونىڭ كەسە­نەسىنەن جيىرما شاقىرىمدا عانا تۇر ەمەس پە؟! سەن قازاقتىڭ ءبىر تايپاسى – كەرەيلەردى تۇگەن­دەسەڭ, قازاق تاريحى اناعۇرلىم ايقىندالا تۇسەر ەدى», دەپ كەڭەس بەرگەن ەدى.

موڭعولياداعى الەمگە ايگىلى ورحون ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرىپ جوندەۋ ءۇشىن وسى جولداردىڭ اۆتورى فرانتسياداعى «يۋنەسكو» مەن تۇركيا استاناسى انكارا اراسىنا الما-كەزەك شاۋىپ ءجۇرىپ, تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلگە تيكا اگەنتتىگىن قۇرۋ باعدارلاماسىن ۇسىنعان ۇمىتىلماس كەزدەسۋ كەزىندە.

قيراعان ورحون ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەكەۋى الەمگە جار سالىپ, دابىل قاققانىنىڭ ارقاسىندا 1984 جىلى موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان قازاق-تۇركى زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. جاقسىدان شاراپات دەگەندەي, سودان كەيىن يۋنەسكو مەن تۇركيا باسشىلارى ەرەكشە قۇلشىنىس تانىتتى. قازاق حالقى – قاتپار-قاتپار تاريحى بار, ونەر-مادەنيەتى مەن رۋحاني بايلىعى ەشكىمگە ۇقسامايتىن تۇركى تەكتەس حالىق­تىڭ وزەگىن قۇراعان التىن بەلگى ەكەنى اقيقات. الايدا, سوڭعى 300 جىل اياسىندا ورىسقا ويىسقاندا, ولاردان شەت-شالعايدا وسكەن اعايىندارى اتا جاۋلارىمەن شايقاسا وتىرىپ, ەكىگە ءبولىندى. سونىڭ سوڭعى 170 جىلىندا «التاي ات تۇياعىمەن توزادى ەكەن. قوبدا بەتى توقتىعىمەن وزادى ەكەن. مۇندا قالىپ اش مۇسىلمان بولعانشا, وندا بارىپ توق كاپىر بولساق تا, ۇرپاعىمىز ۇزىلمەسىن», دەپ ءبىزدىڭ باتىر بابالارىمىز وسىندا باستاپ كەلىپتى. ال بۇگىنگى ەۋروپاعا اۋىپ بارعاندار سول 1916 جىلعى دۇربەلەڭدە كەتكەن الاش اعايىندارىمىز بولسا, شىڭجانداعى «ءۇش ايماق» قازاقتارى مەن موڭ­عو­ليا­داعى قازاقتار ورىستىڭ بوستاندىعىنان, جوڭعارلاردىڭ جويقىن سوعىسىنان اۋا كوشكەن اعايىندار اۋلەتى بولىپ تا­بىلادى. ەجەلگى موڭعول اۋلەتى بەس­كە بولىنەدى. حالقا موڭعول, ىشكى موڭعول, قالماق موڭعول, بۋرياد موڭعول, ويرات موڭعول نەمەسە التايلىقتار. ال موڭ­عوليا دەپ وتىرعانىمىز – حالقا موڭعولدار. بۇلار XIX عاسىردا الەم تاري­حىنان اتى ءوشىپ, قۇرۋعا شاق قالعان ەدى. 1921 جىلى نەبارى 500 مىڭ ادامنىڭ 40 پايىزى لاما-موناح بولىپ, ەركەكتەرى بالا سۇيۋدەن, ايەلدەرى ەرگە شىعىپ ۇرپاق وسىرۋدەن قالعان بۋددا ءدىنىنىڭ شىرماۋىنان تەك 1921 جىلعى رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە قۇتىلعان بولاتىن. ال سىرتتاعى قازاقتاردىڭ تاعى ءبىر بولىگى تۋرالى ايتساق, تۇركيا, يران, ارابيا, پاكى­ستاندا جۇرگەندەر ەل باسىنا كۇن تۋعان 1930-1950-جىلدارى اۋا كوشكەن اعايىندارىمىز. بىراق, ءۇش ەلدىڭ قۇرامىندا وتىرسا دا, ولار تىلىندە, دىنىندە ەشبىر ايىرما جوق قانداستار. قىتاي ەلى 56 تىلدە سويلەسە, ءبىر حانزۋ ءتىلىنىڭ وزىندە باتىسى مەن شىعىسىنداعىلار تۇسىنىسە المايدى. ءۇندىستان 72 تىلدە ءسوي­لەسە, كاۆكازداعى كىشكەنتاي عانا داعىستاننىڭ 6 تىلدە ءسوي­لەيتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستان مەن شىڭجان, موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ تىلىندە ەشبىر دەر­لىك ايىرماشىلىق جوق. بۇل دا ويلاندىراتىن ماسەلە بولسا كەرەك. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت – موڭعول اۋلەتىندە شىڭعىس حاننان ەشبىر ۇرپاق قالماسا, قازاقتىڭ «تورە» دەگەن رۋىنان شىڭعىستىڭ – 23, جوشىنىڭ 22 ۇرپاعى بار. شوت-امان ءۋاليحان باستاعان قازاق زيالىلارى 1993 جىلى موڭعولياعا قوناققا كەلگەندە موڭعولدار جەردەن ءماۋ شىعىپ, كوكتەن قايسا تۇسكەن­دەي تاڭدانىپ قانا قويماي, ۇلى اباي مەن مۇحتار دۇنيەگە كەلگەن شىڭعىس دەگەن تاۋ بارىن ەستىپ, ۇلىتاۋ دەگەن قاسيەتتى مەكەندە – ادامزات العاش رەت عارىشقا ۇشقان بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ وكپە تۇسىندا 1226 جىلى تۇرعىزىلعان جوشى حان كەسەنەسىن سەگىز عاسىر ساقتاعان قازاق دەگەن ەل قانداي قاسيەتتى ەل دەپ, ونىڭ كەرەمەتىنە ءتاۋ ەتكەن-ءدى. ال قازاقتار ەرتە زا­ماندا تاڭىرگە تابىنسا, شىڭ­عىس حان دا دىنگە باس يمەسە دە ولاردىڭ ۇشەۋىن دە قۋدالاماي «كوك تاڭىرىنە» ءتاۋ ەتىپ, سول شىڭعىس تاۋىندا سوڭعى 10 جى­لىن وتكىزگەنىن جۇرتتىڭ كوبى بىلە بەرمەسە كەرەك. سونداي-اق, ارابتىڭ قۇرايىش تايپاسىنان شىققان, جاستايىنان جەتىم قالعان مۇحاممەد پايعامباردان اراب اۋلەتىندە ۇرپاق قالماعان, ال جالعىز قىزى ءباتيمادان تاراعان 36 ۇرپاعى قازىرگى يراندا تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى يراننىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا حامانەي ەكەنىن ەلدىڭ ءبارى بىلمەيتىنى انىق. وسمان يمپەرياسى 500 جىل داۋىرلەپ تۇرعاندا مەككە, مەدينەگە دە يەلىك ەتكەنى بەلگىلى. شىڭعىس حاننىڭ تاساسىندا قالعانى بولماسا, قازاق قىزىنان تۋعان يۋان ۇلىسىن قۇرعان قۇبىلاي مەن باتىي حان «التىن وردا» تۇسىن­دا ەۋرازيانى 300 جىل ۋىسىندا ۇستاعانى بارشاعا ءمالىم... ...بۇگىنگى قازاق جۇرتى قانداي باقىتتى دەسەڭىزشى. بابالاردىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە ءوز سايا­­ساتىن ءوزى جۇرگىزىپ, ءوز پروبلەمالارىن ءوزى قاراپ شەشىپ, «ماڭگىلىك ەلگە» قاراي نىق قاداممەن ادىمداپ بارادى. بۇل ارادا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى بار ەكەنىن قازاق جۇر­تىن ايتپاعاندا, بۇكىل الەم حالىقتارى مويىنداعان. سون­دىق­تان, بىزدەر الىس شال­عايدا جۇرسەك تە نۇرەكەڭ كورسەت­كەن نۇرلى جول قازاق ەلى تاري­حىنىڭ ءماڭ­گىلىك پاراعىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىنىنا كامىل سەنەمىز. يسلام قابىش ۇلى, موڭعولياداعى قازاق-تۇركى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى. موڭعوليا, ۋلان-باتور.